Չախալաբերդ

XIII դարի պատմիչ Վարդան Արևելցու վկայությունների հիման վրա նշվում է, որ բերդը կառուցել է Հայկ Նահապետի թոռ Բազը, ըստ այլ աղբյուրների՝ այն կոչվել է նաև Բուզ:

Պատմություն

Բազաբերդ ամրոցը գտնվել է Մեծ Հայքի Գուգարք Աշխարհի Տաշիր-Ձորափոր գավառում։ Շրջապատված է հին բնակավայրերի ավերակներով և խիտ անտառներով:

Ամենավաղ հիշատակությունները բերդի մասին հանդիպում ենք պատմիչ Վարդան Արևելցու մոտ, որից երևում է, որ Բագրատունյաց Աշոտ Ողորմած թագավորի մահից (977 թ․) հետո Բազաբերդը որպես ժառանգություն անցնում է նրա կրտսեր որդի՝ Կյուրիկյան թագավորության հիմնադիր Գուրգենին։ X դարում այն արդեն նշանավոր բերդերից է եղել, որից հետո անցել է Զաքարյաններին։

Ճարտարապետություն

Բերդամրոցը մեզ է հասել ավերված վիճակում։ Համեմատաբար լավ է պահպանվել միջնաբերդը և ներսում բոլորակ հատակագծով սենյակներ ունեցող կիսաբոլորակ երկու աշտարակներով հզորացված արևմտյան պարիսպը: Արևելյան պարսպին կից ներքուստ առկա են  քառանկյուն հատակագծով մի քանի սենյակների մնացորդներ: Պարիսպների շարվածքն իրականացված է տեղական անմշակ քարով և կրաշաղախով:

Չախալաբերդ

Բերդն ունի երկու մուտք՝ արևելյան ու արևմտյան:  Գլխավորն արևելյանն է՝ կրկնահարկ կամարով, վերին կամարը կրկնակի լայն է ստորինից և փոքր ինչ ետ ընկած. ծառայել է մուտքը պաշտպանելու համար: Միջնաբերդի (հյուսիս-արևմտյան) պարսպին կից առկա են կացարանների և օժանդակ շինությունների մնացորդներ: Միջնաբերդի սահմաններից դուրս՝ բերդի հարավային ու արևելյան հատվածներում պահպանվել են պարիսպների մնացորդներ, որոնք նույնպես ամրացված են եղել բուրգերով ու աշտարակներով:

Ամրոցը շրջապատված է եղել 10-12 մ բարձրությամբ 2-3 մ հաստությամբ բրգաշար պարսպով:

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի, Աստղիկ Թորոսյանի

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայաստանի ամրոցները

Չախալաբերդ

Տափի բերդ

Կոշաբերդ

Ջրաբերդ ամրոց

Բաղաբերդ ամրոց / Կապանի բերդ

Հայաստանի միջնադարյան բերդերն ու ամրոցները

Սև բերդ

Հոռոմ ամրոց / Ուրարտական ցիտադել

Հալիձորի բերդ

Տափի բերդ / Գևորգ Մարզպետունու ամրոց

Միջնադարից հայտնի Ուրծ քաղաքը, բերդը, Ուրծ անվամբ գավառը, գետը, լեռնաշղթան և բնակավայրը հիշատակվել է որպես ավան կամ գյուղաքաղաք: Ուրծյաց էր կոչվում նաև նախարարական այն տունը, որը տիրում էր համանուն գավառին: Առանձնապես ծաղկուն ու բարգավաճ է եղել 4-7-րդ և 12-15-րդ դարերում: Ունեցել է 4 եկեղեցի, 4 թաղամասեր, միջնաբերդ և ամրոց:

Տափի ամրոցը կառուցվել է 10-րդ դարում: Շրջապատված է ուղղանկյուն հատակագծով պարսպով, որի 4 անկյունները ուժեղացված են  շրջանաձև հատակագծեր ունեցող աշտարակներով: Պարսպի ներսում է գտնվում նաև 13-րդ դարի եկեղեցին, որը թաղածածկ դահլիճ է՝ կառուցված սպիտակ ֆելզիտի քարերով:

Տափի բերդ / Գևորգ Մարզպետունու ամրոց

Եկեղեցու հյուսիսային պատին 1256 թ. փորագրված արձանագրության մեջ հիշատակվում է «Տափ» տեղանունը: Եկեղեցու շարվածքում կարելի է տեսնել մարդու սխեմատիկ պատկերով տեղադրված XII-XIII դդ. մի տապանաքար, իսկ հյուսիսային պատի տակ է գտնվում՝ XV-XVI դդ. Թաթևոսի տապանաքարը: Ամրոցի տարածքում կան մի քանի գերեզմանաքարերի և խաչքարների բեկորներ: 1496 թվականին Տափի եկեղեցին հիշատակվում է որպես գրչօջախ: Այստեղ Բարսեղ գրչի ձեռքով գրչագրվել է մի «Սաղմոսարան»:

2008 – 2009 թվականներին Տափի բերդը և եկեղեցին վերականգնվել են:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Արշավ Հորսից Աղավնաձոր

Մայրամուտը Մեծ Փարախադեմից

Արշավ Դիլիջանից Պարզ լիճ

Արշավ դեպի Գողթանիկի ջրվեժ

Վերելք Ապակեքար լեռ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Վերելք Կալասար լեռ

Արշավ Մայրավանքից Բջնի

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Պատմություն

Կոշաբերդի մասին ոչ մի վկայություն, արձանագրություն կամ հիշատակություն չի պահպանվել։ Միայն հայտնի է, որ այն միջնադարյան կառույց է, որը թվագրում են 10-13 դդ.։ Հուշարձանագետ Ս. Կարապետյանի խոսքով, Կոշաբերդը Ալավերդի բնակավայրի հետ միասին պատկանել է Կյուրիկյան Բագրատունիներին։

Կոշաբերդ

Նշվում է, որ այդ ժամանակաշրջանում Լոռվա տարածքում իշխող Դավիթ Անհողինը (989-1048թթ.) կառուցել էր 20 բերդ-ամրոցներ, և մասնագետները կարծում են, որ Կոշաբերդը այդ 20 ամրոցներից մեկն է եղել:

Բերդի նշանակությունը

Կոշաբերդը՝ Աղջկա բերդի, Աշոտ Երկաթի ամրոցի հետ միասին համարվել է հայկական հզոր բերդերից մեկը՝ իշխող դիրք ունենալով Դեբեդի կիրճի վրա:

Բերդի պարիսպների զգալի մասը պահպանված է և, չնայած ավերված վիճակին, կարելի է նկատել նաև աշտարակների հետքերը: Վերջիններս համատեղված են եղել ներքին կառուցում ունեցող պահակակետերի հետ:

Կոշաբերդ

Քանի որ Կոշաբերդ ամրոցից բացվում է հիանալի՝ լայն հորիզոն ունեցող տեսարան, մասնագետները կարծում են, որ այն միանշանակ եղել է ռազմական նշանակության պաշտպանական բերդ: Այդ մասին է վկայում նաև բերդի տեղադրությունը: Գտնվելով բարձր ժայռի վրա, բերդը, բացի պարիսպներից, ուներ նաև հիանալի բնական պաշտպանություն:

Կառուցվածքը

Կատարված փոքրածավալ ուսումնասիրություններից ենթադրվում է, որ բերդը առաջին հերթին ապաստան է եղել զինված ուժերի համար:

Կոշաբերդ

Դրա մասին են վկայում բերդի ծավալներն ու կառուցողական առանձնահատկությունները: Բացի այդ, բերդի տարածքում պահպանվել են Կոշաբերդ գյուղատեղիի (10-17-րդ դդ.), գերեզմանոցի (10-13-րդ դդ.), մատուռի (10-13-րդ դդ.) քարայր-կացարանի (13-18- րդ դդ.),  եկեղեցու (18-րդ դ.) ավերակներն ու պարսպապատի որոշ հատվածները:

Վրացական հիշատակությունները

Որոշ վրաց պատմիչներ վկայում են պատմական իրադարձությունների մասին, որոնք կատարվում էին Մադան գյուղի շրջակայքում, և իրենց աշխատություններում անդրադառնում և նշում մի ամրոցի հզորության մասին, որի շնորհիվ վրաց արքանները մշտապես խուսափել են ընդլայնել իրենց հարձակումները: Այդ ամրոցը վրաց պատմիչները կոչում են Մադանի բերդ: Ստացվում է, որ ամենայն հավանականությամբ խոսքը հայերի մեջ Կոշաբերդ անունով պահպանված ամրոցի մասին է, քանի որ Մադան բնակատեղիի մոտակայքում այլ բերդ կամ ամրոց չի եղել: 

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Մեր արշավները

Արշավ Հորսից Աղավնաձոր

Մայրամուտը Մեծ Փարախադեմից

Արշավ Դիլիջանից Պարզ լիճ

Արշավ դեպի Գողթանիկի ջրվեժ

Վերելք Ապակեքար լեռ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Վերելք Կալասար լեռ

Արշավ Մայրավանքից Բջնի

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Ջրաբերդ ամրոց

Ջրաբերդ ամրոցը հայտնի է նաև Չարաբերդ կամ Ջերմուկ անուններով: Ջրաբերդ անունը կապված է ամրոցի տեղանքի հետ: Շրջապատող ուղղաձիգ ժայռերը փակում են դեպի բերդ տանող ճանապարհը: Բացի այդ Ջրաբերդը գտնվում է առանձին ժայռի գլխին և երեք կողմերից շրջապատված է Թարթառի և Թրղի գետերի ջրային հոսանքներով: Իսկ Ջրաբերդ անվանումը լավագույնս ներկայացնում է բերդի աշխարհագրական առանձնահատկությունը:   

Պատմություն

Ջրաբերդ ամրոցի հիմնադրման մասին որևէ տեղեկություններ մեզ չեն հասել, սակայն ամրոցի մասին հիշատակության հանդիպում ենք Մովսես Կաղանկատվացի(10-րդ դար) պատմիչի «Աղուանից աշխարհի պատմութիւն» աշխատության մեջ: 

Գրքում նա մանրամասն նկարագրել է Արցախ և Ուտիք նահանգների պատմությունը: Անդրադառնալով Ջրաբերդի ամրոցին, նա գրում է, որ Աղվանից Վիրո կաթողիկոսը (596-629թթ.) Չարաբերդ ամրոցում գտնվող գրիչներին, գավառների ներկայացուցիչներին, պատմիչներին կանչում է իր մոտ:

Ջրաբերդ

Այս վկայությունը համարվում է առաջինն ու ամենահինը, և ըստ այդմ ստացվում է, որ 7-րդ դարասկզբին ամրոցն արդեն կառուցված էր և հայտնի լայն շրջանակներում: 

Ջրաբերդ ամրոցին անդրադարձել է նաև Րաֆֆին՝ «Բերդը կանգնած է համարյա թե ջրի մեջ, մի ահագին սեպաձև ժայռի գագաթի վրա, որի ստորոտը քերելով, անցնում են կատաղի Թարթառը և Թըրղին»։

Ջրաբերդի մելիքության առաջին տերերը եղել են Մելիք-Իսրաելյանները՝  նրանց իշխանությունը տարածված էր նաև Ինը մաս անապատի տարածքում, որտեղ ունեին իրենց պատկանող մեկ այլ բերդ-ամրոց:

Պաշտպանական կառույց

Ջրաբերդ ամրոցի տարածքում և շրջապատող հատվածներում դժվար է գտնել որևէ հարթ մակերես, ամենուր ժայռեր են և գետեր: Չնայած բերդի կառուցման մասին տեղեկություններ չկան, սակայն կարելի է ենթադրել, որ տեղանքը պատահական ընտրված չի եղել: Այն ուղղակիորեն կապված է եղել ամրոցի պաշտպանական նշանակության հետ: 

Բերդի և մոտակա կառույցների ուսումնասիրությունների արդյունքում հաստատվում է այդ վարկածը, քանզի Ջրաբերդի կառույցը ոչ մի կերպ չի համապատասխանում հայկական եկեղեցաշինության կամ այլ հոգևոր կենտրոնների շինարարական հորինվածքին: Չկան եկեղեցիներին բնորոշ շինությունների ավերակներ կամ հետքեր:Ամրոցն ունի երբեմն մինչև ձորն իջնող բրգավոր պարիսպներ, որոնք ունեն անկանոն հատակագիծ։ Բացի պարիսպներից պահպանվել են նաև գետն իջնող թաղածածկ գետնուղիներ: Այդտեղ է գտնվում նաև բերդի միակ մուտքը՝ դարպասները: Ջրաբերդից դեպի Երից Մանկանց վանական համալիր տանող թունելը փորվել է հետպատերազմյան տարիներին:

Ջրաբերդ

Բացի այդ բերդը փոքր արահետներով կապված է եղել մի շարք այլ հոգևոր կենտրոնների (Դադիվանք, Գանձասար) և երեք տասնյակից ավել գյուղական համայնքների հետ: Ջրաբերդ ամրոցն այդպիսով համարվել է ապաստարան և պաշտպանական կառույց, քանզի սուղ վկայությունները փաստում են՝ Արցախի ամենահզոր պաշտպանական բերդը խաղաղ ժամանակներում դատարկ է եղել և չի գործել: Վերջին անգամ՝ 1789թ. այստեղ պատսպարվել են Ջրաբերդի մելիք Մեջլումի հարազատները:    

Չնայած Ջրաբերդ ամրոցը նշվում է որպես պաշտպանական հզոր և նմանը չունեցող կառույց, այնուամենայնիվ, այդ առումով բերդը մնացել է չուսումնասիրված՝ 7-18-րդ դարերի ընթացքը թողնելով անհայտ:

Կառուցվածք

Ջրաբերդ ամրոցը բաղկացած է արևելյան և արևմտյան սենյակաշարքերից: Արևմտայն սենյակաշարքը բաղկացած է երեք սենյակներից, որոնցից երկուսը գրեթե միաչափ են և խորքի պատերում ունեն պահարանախորշեր ու բուխարիներ, իսկ մուտքերը բացվում են միջանցքից։ Համեմատաբար ավելի մեծ է երրորդ սենյակը, որը մուտքի դիմաց ունի խոշոր բուխարի, իսկ պատեզրի պատուհանը նայում է Թրղի գետի հովտին և Երից Մանկանց վանքին։

Ջրաբերդ

Արևելյան սենյակաշարքի կառույցները անկանոն հատակագծեր ունեն և, ի տարբերություն առաջին սենյակաշարքի կառույցների, առավել վատ են պահպանված: Հարավային կողմում կա մի սենյակ, որից պահպանվել են բուխարու և խորշերի պահպանված մնացորդներ։ Իսկ հյուսիսային հատվածում պահպանված են ևս երկու կառույցներ, որոնք միմյանց հետ կապված են միջանկյալ սրահով: 

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բերդեր և ամրոցներ

Չախալաբերդ

Տափի բերդ

Կոշաբերդ

Ջրաբերդ ամրոց

Բաղաբերդ ամրոց / Կապանի բերդ

Հայաստանի միջնադարյան բերդերն ու ամրոցները

Սև բերդ

Հոռոմ ամրոց / Ուրարտական ցիտադել

Հալիձորի բերդ

Պատմական ակնարկ

Պատմագիր Ստեփանոս Օրբելյանի (XIII–XIV դդ.) հաղորդած ավանդության համաձայն` Սիսակի սերունդներից Բաղակ նահապետը, որպես ժառանգություն ստանում է Ձորք (Կապան) գավառը, կառուցում է Բաղակի քար ամրոցը, ամրացնում բերդը` անվանելով Բաղաբերդ: Որպես անառիկ բերդ` հայտնի է IV-V դարերից: Բաղաբերդի նշանակությունը առանձնապես մեծանում է X-XII դդ., Սյունիքի կամ Բաղաց թագավորության շրջանում:

Բաղաբերդ

1103 թ. Կապան քաղաքի ավերումից հետո Բաղաբերդը դառնում է Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը: Վտանգի ժամանակ Սյունյաց իշխաններն այստեղ էին պահում գանձերը, ձեռագրերը: 1170 թ. Գանձակի սելջուկները Էլդկուզ (Ելտկուզ) աթաբեկի գլխավորությամբ գրավում են Բաղաբերդը, կոտորում բնակիչներին, այրում Տաթևի վանքին պատկանող ավելի քան 10 հազար ձեռագիր մատյանները, կողոպտում գանձերը: Դրանից հետո Բաղաբերդն այլևս չի վերականգնվում։ Բաղաբերդի ավերակները մինչ օրս պահպանված են։ Նրա ավերակները գտնվում են Ողջի գետի և նրա ձախակողմյան Գիրաթաղ վտակի անկյունում։

Ճարտարապետական նկարագիր

Բերդը կառուցված է եռանկյունաձև հրվանդանի վրա, եռաստիճան պաշտպանական մակարդակներով, որոնցից առաջինը անցնում է ժայռի ստորոտով, երկրորդը` նրանից մոտ 150 մ բարձրության վրա, երրորդը հրվանդանի գագաթին է: Շրջափակված է բոլորաձև աշտարակավոր հաստ և բարձր կրկնապարիսպներով: Երկու կողմից որպես բնական պատնեշ են ծառայում խոր կիրճերի ուղղաձիգ ժայռերը: Արևելյան կողմում ժայռերի համեմատաբար խոցելի մասերը ամրացված են բրգաձև կոնտրֆորսեր ունեցող հենապատով, իսկ ժայռերը որոշ տեղերում մշակված են որպես ուղղաձիգ պատեր:

Բաղաբերդ

Բերդի միակ մուտքը պարսպապատի հարավարևմտյան հատվածում է` պաշտպանված հսկիչ-աշտարակով: Բերդն ուներ ստորգետնյա անցուղիներ, ժայռափոր պահոցներ, ջրատար ուղի, որոնցից մնացել են միայն հազիվ նշմարելի հետքերը: Պահպանվել են պարիսպների մնացորդները` մոտ 6-8 մ բարձրությամբ: Անցյալում շրջակա բնակչությունը քանդել է պարիսպների քարերը` գործածելով որպես շինաքար: Բերդը մեծապես տուժել է նաև Խորհրդային տարիներին, երբ կառուցվել է Կապան-Քաջարան նոր ճանապարհը: Ճանապարհի կառուցման ընթացքում քանդել են պարսպապատի մի հատվածը` նրա վրա գտնվող բուրգերի հետ միասին: Ներկայումս այդ ճանապարհին կից կանգուն են երկու բուրգեր` խարխլված և կիսաքանդ:

Բաղաբերդ

Ամրոցի պաշտպանական նշանակությունը

Հայաստանի հնագույն բերդերից մեկն է, որն իր ամուր դիրքի շնորհիվ վաղ ժամանակներից հռչակված էր որպես անմատչելի բերդ։ Բաղաբերդը արտաքին վտանգների դեպքում հաճախակի ապաստան է դառնում շրջակայքի բնակիչների համար։ Բաղաբերդի նշանակությունն ավելի է մեծանում Սյունիքի թագավորության ժամանակներում, երբ քաղաքական աննպաստ պայմանների պատճառով այստեղ էին կենտրոնացվել Տաթևի վանքի և երկրում եղած մյուս վանքերի հսկայական հարստություններն ու բազմահազար ձեռագրերը։

Ավերակներից պարզ երևում է, որ Բաղաբերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ՝ իրենց աշտարակներով։ Բավական հորդաբուխ մի աղբյուր, որն այժմ դուրս է գալիս Ողջի գետի անմիջապես ափին, ժողովրդական զրույցների համաձայն, մի ժամանակ տարված է եղել բերդի ներսը։

Բաղաբերդը մշակույթում

Բաղաբերդի հետ կապված տեղացիների մոտ պահպանվել են մի քանի ավանդազրույցներ և առաասպելներ: Դրանցից ավելի հայտնի է «Փառանձեմի աղբյուր»-ը: Ըստ ավանդության՝ Բաղաբերդում են ացնել թագուհու երիտասարդ տարիները: Բերդի արևմտյան պարիսպների մոտ հոսում էր մի աղբյուր, ուր սիրում էր զբոսնել թագուհին և վայելել աղբյուրի սառնորակ ջուրը: Ինչն էլ հիմք է հանդիսացել հետագայում տեղի բնակիչների համար, ձևավորել մի ավանդույթ, ըստ որի հայ մայրերն այդ աղբյուրի ջրով են լողացրել իրենց երեխաներին, խմեցրել այդ ջուրը՝ հավատալով, որ աղջիկները կլինեն Փառանձեմի նման գեղեցիկ ու համառ, իսկ տղաները՝ ուժեղ և տոկուն: Ասում են, որ Փառանձեմ թագուհին նույնիսկ գերեվարության մեջ գտնվելով, իրեն այնքան համարձակ և հպարտ է պահել, որ պարսից արքա Շապուհն ապշել է՝ նախկինում երբևէ չհանդիպելով նման հզոր թագուհու:

Բաղաբերդ

Սյունիքի 11-րդ դարի պատմաքաղաքական իրադարձությունների մասին է նաև արձակագիր և թարգմանիչ Սերգեյ Ուռումյանի հեղինակած «Բաղաբերդ» վիպակը: Ներկայացնելով այդ ժամանակաշրջանում տիրող քաղաքական իրադրությունն ու մղվող մարտերը սելջուկների տիրապետության օրոք: 

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայաստանի ամրոցները

Չախալաբերդ

Տափի բերդ

Կոշաբերդ

Ջրաբերդ ամրոց

Բաղաբերդ ամրոց / Կապանի բերդ

Հայաստանի միջնադարյան բերդերն ու ամրոցները

Սև բերդ

Հոռոմ ամրոց / Ուրարտական ցիտադել

Հալիձորի բերդ

Ստորև բազմաթիվ միջնադարյան ամրոցներից և բերդերից առանձնացրել ենք մի քանիսը:

Բջնիի Ամրոց

Միջնադարյան ամրոցաշինության նշանավոր կառույցներից մեկը՝ Բջնիի ամրոցը, գտնվում է Հրազդան գետի աջ ափին, գյուղի արևելյան կողմում, անառիկ ժայռերով շրջապատված բարձրադիր հրվանդանի վրա: Ամրոցը Վասակ Պահլավունու շինարարական գործունեության արդյունք է, իսկ նրա որդին` Գրիգոր Մագիստրոսը, կառուցել է Բջնիի Սբ. Աստվածածին և Կեչառիսի վանքի գլխավոր եկեղեցիները: Հիմնադրման ստույգ ժամանակը հայտնի չէ: Հիշատակվում է վաղ միջնադարից

1977-1978 թթ., Երևանի պետական համալսարանի հնագիտության ամբիոնի արշավախումբը՝ Իգիթ Ղարիբյանի ղեկավարությամբ, այստեղ կատարել են պեղումներ, որոնց շնորհիվ բացվել են IX-X դդ. կենտրոնագմբեթ Ս. Խաչ եկեղեցու հիմնապատերը, երկու դահլիճներից բաղկացած՝ թաղակապ պալատական շենքը, վաղմիջնադարյան եկեղեցու մանրամասեր, բնակելի տներ, ջրամբար, գաղտնուղի: Լեգենդի համաձայն` գաղտնուղին միացնում էր ամրոցն ու Աստվածածնի եկեղեցին: Տների և զանազան կառույցների շինարարության հետևանքով այժմ գետնուղուց պահպանվել է միայն մի հատված:
Լայնորեն տարածված է նաև այն առասպելը, որ որոշ ժամանակ Աշոտ II Երկաթը ապրել է այս ամրոցում:

Աշոտ Երկաթի Ամրոց

Աշոտ Երկաթի ամրոցը կամ Մանթաշաբերդը, հանդիսանում է ռազմական կառույց Տավուշի մարզում, տեղակայված լինելով Իջևան քաղաքից 7 կմ հարավ, Աղստև գետի աջ ափի անտառապատ ժայռի վրա, շրջապատված է լայն, բրգավոր պարիսպներով։ Պատկանում է Բագրատունիների ժամանակաշրջանին։ Համարվում է անառիկ միջնադարյան ամրոց Հայաստանում:

Աշոտ Երկաթի ամրոց / Մանթաշաբերդ

Պարսպապատերը սև քարից են, ամուր կրաշաղախով։ Սև գույնի պատճառով հետագայում օտար նվաճողները այն կոչել են Ղարա ղալա այսինքն Սև բերդ։

Պատմական աղբյուրներում Աշոտ Երկաթի ամրոցը միշտ հիշատակվում է Աղջկա բերդի հետ միասին, որից կարելի է ենթադրել, որ այն կառուցվել է 10-րդ դարի առաջին քառորդում։

Ամբերդ

Ամբերդի ամրոց-համալիրը՝ Հայաստանի անառիկ ամրոցներից մեկն է: Այն կառուցվել է Արագած լեռան լանջերին և գտնվում է  ծովի մակարդակից 2300 մետր բարձրության վրա։

Ըստ պատմական աղբյուրների Ամբերդի շինարարությունը սկսվել է VII-րդ դ. Կամսարական իշխանների կողմից: X դ. պատկանել է Պահլավունի իշխաններին և եղել Բագրատունյաց թագավորության կարևոր ռազմապաշտպանական հենակետերից և իր բնական դիրքով ու պաշտպանական կառուցվածքներով  անառիկ ամրոցի համբավ է ունեցել: Նրան էր վերապահված Անի քաղաքի պաշտպանողական օղակի պատասխանատու դերերից մեկը:

Ամբերդ (Անբերդ) ամրոց – համալիր

Անցած տասնամյակներում Ամբերդում կատարվել են մի շարք հնագիտական պեղումներ և հուշարձանների ամրակայման, վերանորոգման մի շարք աշխատանքներ: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են մետաղյա իրեր, զենքեր, արծաթե զարդեր, խեցեղեն, ապակեղեն, ոսկե, պղնձե դրամներ, մոմակալներ, բրոնզե աշտանակներ և այլ հնագիտական իրեր:

Մեղրու Բերդ

Հայկական միջնադարյան ճարտարապետության պաշտպանական կառույցների մեջ, իր հատակագծային-ծավալային հորինվածքով, առանձնակի միջնադարյան ամրոց Հայաստանում: Բերդը գտնվում է Սյունիքի մարզի Մեղրի քաղաքում: Տեղակայված է քաղաքի Մեծ թաղի հյուսիսային կողմում, լեռնաշղթաների դժվարամատչելի գագաթներին՝ պայտաձև ընդգրկելով բնակավայրը, ապահովելով քաղաքի հուսալի պաշտպանությունը հյուսիսային, արևմտյան և արևելյան կողմերից: Բերդի կառուցման ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ:

Մեղրու Բերդ

Մեղրու բերդը իր ճարտարապետությամբ համարվում է եզակի հայկական ամրոցաշինության մեջ, այն չունի պարսպապատեր, սրան փոխարինել է լեռնաշղթան: Հրազենի օգտագործման պարագայում բնակավայրը հնարավոր է եղել վերցնել հսկողության տակ որոշակի հեռավորությունից:

Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդը Վայոց Ձորի մեծ ու անառիկ ամրոցներից մեկն է և հիմնվել է վաղ միջնադարում:

Այն մինչև 7-րդ դարի առաջին քառորդը պատկանել է Սյունյաց գահերեց իշխաններին, այնուհետև 10-րդ դարում անցել է Բագրատունիներին, իսկ 13-րդ դարում` Օրբելյան իշխաններին և մինչև 15-րդ դարը եղել է նրանց տոհմական սեփականությունը: 1605 թ. բերդը` Եղեգիս քաղաքի հետ հիմնովին ավերվել են պարսից շահ Աբասի արշավանքների հետևանքով:

Սմբատաբերդ

13-15 դդ. Օրբելյանները, ամրացնելով բերդը, վերածել են հզոր պաշտպանական կառույցի: Ամրոցին այս անունը տրվել է 19-րդ դարում` մերձակա գյուղերի բնակիչների կողմից. անվանակոչման համար առիթ է հանդիսացել Եղեգիս գյուղի Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատանը գտնվող Սմբատ իշխանի 1280 թ. տապանաքարը:  Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Սմբատաբերդը Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից հիշատակված Կապույտ բերդն է:

Լոռի Բերդ

Լոռի բերդը միջնադարյան անառիկ ամրոց է Լոռու մարզում՝ Ստեփանավանից 5 կմ հեռավորության վրա։ Գտնվում է Ձորագետ և Ուռուտ կիրճերի հատման մասում։ Ընդգրկված է Լոռի Բերդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Լոռի կամ Լոռե բերդը գտնվում է Ստեփանավանից մոտ 5 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ձորագետի ձախ ափին։ Հիմնադրվել է Դավիթ Անհողինի կողմից, թվագրվում է մոտավորապես՝ 1005 — 1020 թվականներին։

Լոռի Բերդ / միջնադարյան ամրոց Լոռու մարզում

Լոռիում 1966 թվականից հնագիտական ուսումնասիրություններ է կատարում Երևանի պետական համալսարանի արշավախումբը: Պեղվել են XI—XIII դդ. 2 բաղնիք` մեկը բաղկացած է հանդերձարանից, 3 լողասրահներից, հնոցից և սառը ջրի ամբարից, մյուսը՝ հանդերձարանից, լողասրահից և ջեռուցարանից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»

5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը

Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները

Ամրոցի տեղադիրքը և պատմությունը

Ամրոցը կառուցվել է վաղ բրոնզե դարում՝ մ.թ.ա երրորդ հազարամյակում, զգալիորեն ընդլայնվել ուշ բրոնզե դարում և պահպանվել մինչև ուշ միջնադար: Լճաշենի հնագիտական հուշարձանի տարածքում հայտնաբերված նյութերը թվագրվում են խալկոլիթից մինչև ուշ միջնադար։ Վանի հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում վերակառուցվում է միայն կենտրոնական միջնաբերդի հյուսիսարևմտյան հատվածը, որտեղ առկա է Վան-Տոսպյան շինարվեստի ազդեցությունը։

Կառուցվածքային առանձնահատկությունները

Ամրոցի և բնակավայրի արտաքին բերդապարիսպների ընդհանուր երկարությունը հասնում է շուրջ 5000 մետրի: Ամրոցն ունի երկու միջնաբերդ, 22 մանր ու խոշոր քարաբլուրներ ու աշտարակներ։ Ամրոցի, ինչպես նաև միջնաբերդի տարածքը ծածկված է այդ ժամանակի բնակարանների բազմաթիվ ավերակներով։ Ամրոցն ու բնակատեղին շրջափակված են եղել բարձր ու լայն պարիսպներով։ Քարերն անտաշ են, սակայն պարսպի շարքերում հարմարեցված են անպես, որ նրանց առավել հարթ կազմերը  դարձել են ողորկ։

Փաստերը վկայում են, որ բնակավայրում զարգացած են եղել երկրագործությունը, անասնապահությունը, բրուտագործությունը, մետաղամշակումը, փայտամշակումը, զինագործությունը, ոսկերչությունը և այլն: Լճաշեն գյուղից հարավ-արևմուտք, ոչ այնքան բարձրադիր սարի վրա են գտնվում ուրարտական հնագույն ամրոցի պատերը:
Շուրջ չորս մետր լայնությամբ հսկայական պատերն ընդգրկում են ինչպես սարերի կատարները, այնպես էլ առանձին տարածքներ դրանց միջև` առաջացնելով առանձնացված փակ տարածքների մի ամբողջ համակարգ: Դրսի պատերը, որոնք իջնում են գետի մոտ, միացնում են երկու ափերը:

Ամրոց-բնակավայրի պեղումները

Լճաշենի ամրոցի նշանակությունը պարզ է առաջին հայացքից. այն հյուսիսից պաշտպանում էր արևմտյան ափը: Դրանով էլ բացատրվում են ամրոցի թե չափսերը, և թե հզորությունը: Ամրոցը թվագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. VII դարին: Լճի ցամաքատեղում հայտնաբերված բնակատեղիից ոչ հեռու՝ Սևան-Կամո ճանապարհի ձախ կողմի մի քարաժայռի վրա՝ երեսով դեպի լիճը պահպանվել է Արգիշտի I-ի  որդի Մենուայի սեպագիր արձանագրությունը: Բերդում պեղված գտածոների շարքում առանձնանում են առաջին հազարամյակի կավե իրերը: Կատարված պեղումների ընթացքում Լճաշեն գյուղում այստեղ հայտնաբերվել են նախապատմական շրջանի բնակատեղիներ, բերդ-ամրոցներ, դամբարանադաշտեր ու առանձին կոթողներ:

Հայտնաբերվել են նաև կացարանների պատերի մնացորդներ, որոնք վերաբերում են բրոնզի դարաշրջանին։ Իսկ այստեղից հանված ռազմակառքերն ու սայլերը, նաեւ բազմաթիվ հնագիտական նյութերը Հայաստանի պատմական թանգարանի հազվագյուտ զարդերից են: Այսօր էլ պահպանվում են մինչուրարտական շրջանի շինությունները, Կիկլոպյան ամրոցի եւ Իշտիկունի քաղաքատեղիի մնացորդները, որոնք գտնվում են գյուղից 2 կմ հարավ, եւ Իշտիկունի քաղաքի գրավման մասին Արգիշտի առաջինի հայտնի արձանագրությունը, որը տեղակայված է գյուղի կենտրոնում:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Արշավ Հորսից Աղավնաձոր

Մայրամուտը Մեծ Փարախադեմից

Արշավ Դիլիջանից Պարզ լիճ

Արշավ դեպի Գողթանիկի ջրվեժ

Վերելք Ապակեքար լեռ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Վերելք Կալասար լեռ

Արշավ Մայրավանքից Բջնի

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ