Արարատ 5165

Դասական և անփոփոխ ցուցանիշ

Տասնամյակներ շարունակ համաշխարհային քարտեզագրական աղբյուրներում Մասիսի բարձրությունը նշվել է 5165 մետր։ Հենց այս թիվն է օգտագործվում հայկական բոլոր քարտեզներում, գիտական գրականության և դասագրքերի մեջ։ Այս չորս թվերը տեսնելիս մենք միանգամից հասկանում ենք՝ խոսքը Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթի մասին է։ Այս ցուցանիշն ամրագրված է նաև խորհրդային տոպոգրաֆիկ քարտեզներում, որոնք մինչ օրս մասնագետների կողմից համարվում են աշխարհի ամենաճշգրիտներից մեկը։

Նույնիսկ ժամանակակից հայտնի հարթակները, ինչպիսին է opentopomap.org-ը, շարունակում են հավատարիմ մնալ 5165 մետր ցուցանիշին։ Այսօր Թուրքիան իր պաշտոնական աղբյուրներում օգտագործում է 5137 թիվը։ Քանի որ լեռն այժմ գտնվում է իրենց վարչական տարածքում, բազմաթիվ միջազգային նոր աղբյուրներ սկսել են կիրառել հենց այս տվյալը։ Սակայն սա չի նշանակում, որ նախկին թիվը սխալ էր։

Ինչո՞ւ են թվերը տարբերվում

Լեռների բարձրությունը չափելու մի քանի մեթոդ կա.

• Արբանյակային նավիգացիոն համակարգեր
• Տրիանգուլյացիոն (եռանկյունաչափական) մեթոդ
• Բարոմետրիկ և լազերային չափումներ

Արարատ 5165

Քանի որ երկրակեղևը մշտապես շարժման մեջ է, տեկտոնական պրոցեսների հետևանքով լեռները կարող են իրականում փոխել իրենց բարձրությունը (բարձրանալ կամ իջնել)։ Բացի այդ, տարբեր մեթոդներ կարող են տալ մի քանի մետրի շեղում։

Ճի՞շտ, թե՞ սխալ

Իրականում այս հարցում չկա միանշանակ «սխալ»։ 28 մետրի տարբերությունը էական չէ և չի փոխում Արարատի կարգավիճակը։ Եթե Մասիսի դեպքում տարբերությունը չնչին է, ապա Սիփան լեռան պարագայում պատկերն այլ է։ 

Հին աղբյուրներով այն 4434 մետր էր, սակայն նոր չափումները ցույց տվեցին 4058 մետր։ Այստեղ 376 մետրի տարբերությունը փոխեց ամեն ինչ. Սիփանն այլևս չի համարվում Հայկական լեռնաշխարհի երկրորդ գագաթն ըստ բարձրության։

Ավելին, քան պարզապես թիվ

Արարատը հայերի համար պարզապես հերթական գագաթ չէ։ Մեր վերելքների ընթացքում ծնվել է մի կարգախոս՝ «Երբ կյանքդ փոխվում է 5165-ով»։ Արարատի վերելքը սովորական լեռնագնացություն չէ։ Այն ինքնաճանաչման ճամփորդություն է պատմության միջով, որից հետո կյանքդ իսկապես փոխվում է՝ անկախ նրանից, թե քարտեզի վրա ինչ բարձրություն է նշված։

Արարատ 5165

Արարատվածներ

Արարատի գագաթին՝ երազանքից իրականություն

Արարատը՝ հավերժական սեր

Երազանքի կանչով դեպի Արարատ

Արարատը սկսվում է երազանքից

Երազանքից մինչև իրականություն

Արարատն ապացուցեց, որ այն պարզապես սիմվոլիկա չէ

Վերելք Կիլիմանջարո

Սուահիլի լեզվով «ցրտի աստծու լեռ» կոչվող Աֆրիկայի հսկան բաղկացած է 3 հրաբխային կոներից՝ Կիբո (5895 մ), Մավենզի (5355 մ) և Շիրա (4006 մ): Խմբի անդամներին Աֆրիկա էր բերել նախորդ տարի Կիլիմանջարո բարձրացած մասնակիցների պատմությունները, 5000 մետրից  բարձր լինելու գրավչությունը ու նպատակը: Նույնիսկ հնարավորությունը բաց թողնելու վախը, ինչպես նշում է մասնակիցներից Անի Հակոբյանը։ 9-օրյա տևողությամբ վերելքի ընթացքում մեր խումբն անցավ Մարանգու երթուղու խոնավ անտառներով, ճահճային և  կիսաանապատային գոտիներով: Իսկ վերջին օրը Կիբո ճամբարից (4720 մ) Կիլիմանջարոյի (Ուհուրու) գագաթ քայլեցինք սառցադաշտային գոտուց, մինչև ձնածածկ գագաթ:

Կիլիմանջարոյի գագաթ տանող երթուղիները

Կիլիմանջարոյի գագաթին հասնելու համար օգտագործվում են մի քանի հիմնական երթուղիներ: Յուրաքանչյուր երթուղի ունի իր երկարությունը, բարդությունը և բնության տեսարանները: Հիմնական երթուղիներն են՝ Մարանգու, Մվեկա, Ումբվե, Մաչամե, Լեմոշո, Շիրա և  Ռոնգայ։ Վերելքի համար ընտրել ենք Մարանգու երթուղին, որն ամենահին և հարմարավետ տարբերակն է՝ կահավորված լեռնային խրճիթներով: Դրանք ներառում են մահճակալներ և առաջին անհրաժեշտության բոլոր հարմարությունները: 

Սա միակ երթուղին է, որտեղ վրանային ճամբարները արգելված են: Այս երթուղին այլ կերպ անվանում են նաև «Կոկա-կոլա»։ Դրանք ներառում են մահճակալներ և առաջին անհրաժեշտության բոլոր հարմարությունները։ Նման վերելքների համար այս հարմարավետությունը եզակի է իր տեսակով և նկատելիորեն հեշտացրեց մեր վերելքը։ Երթուղու երկարությունը 64 կմ է և մեզանից պահանջվեց 5 օր այն անցնելու համար։ 

Ճանապարհորդություն հինգ կլիմայական գոտիներով

Կիլիմանջարոյի ամենազարմանալի առանձնահատկություններից մեկը նրա բնական միջավայրի բազմազանությունն է: Գագաթին հասնելու ճանապարհին մեր խումբն անցավ հինգ տարբեր կլիմայական գոտիներով: Առաջին կանգառը Մարանգու անցակետն էր (1830 մ), որտեղից խոնավ և խիտ ջունգլիներով քայլեցինք դեպի Մանդարա ճամբար (2720 մ): Գիշերակացն անցկացրեցինք արշավներին ոչ այնքան հատուկ, հարմարավետ փայտե տնակներում: Վերելքի 2-րդ օրվա մեր նպատակակետը Հորոմբո ճամբար էր (3720 մ): Երթուղին անցնում էր ճահճային գոտով, որի ընթացքում վայելեցինք Մավենզի հրաբխային կոնի գեղեցիկ տեսարանը։ Դե իսկ Հորոմբո ճամբարը մեզ համար ուներ հրաշալի տեսարան դեպի Կիբո գագաթ։

Վերելք Կիլիմանջարո

Մասնակիցներից Աստղիկ Բաբալարյանը նշում է. «Կիլիմանջարոն ինքնին յուրահատուկ սար է, որովհետև դու անցնում ես բոլոր կլիմայական գոտիներով՝ տրոպիկականից մինչև սառցադաշտ: Հենց դա է ամբողջ վերելքը յուրահատուկ ու անմոռանալի դարձնում: Վստահաբար կարող եմ ասել, որ մինչև 4700 մ բացարձակ դժվարություն չեմ զգացել ու անասելի թեթևությամբ եմ բարձրացել»:

Կլիմայավարժեցում

Հորոմբո ճամբարից ակլիմատիզացիոն վերելք իրականացրեցինք դեպի “Zebra Rocks” կոչվող բնական հուշարձան (4010 մ): Կիլիմանջարոյի առաջին վերելքի ժամանակ մենք հասկացանք, թե ինչքան կարևոր է կլիմայավարժեցումը: Առանց կլիմայավարժեցման կարող են ի հայտ գալ լեռնային հիվանդության ախտանիշներ՝ գլխացավ, սրտխառնոց, թուլություն, անքնություն։

Վերելք Կիլիմանջարո

Մոտ 4 ժամ տևած կլիմայավարժեցման ընթացքում Հորոմբո ճամբարից (3720 մ) բարձրացանք “Zebra Rocks” (4010 մ): Մեկ ժամ հանգստից հետո կրկին վերադարձանք Հորոմբո ճամբար: Խմբի անդամները հավաստում են, որ բարձրությունների այս կտրուկ տատանումն օգնեց  աստիճանաբար ընտելանալ բարձրությանը: Նպաստեց օրգանիզմի հարմարվողականությանը՝ ավելի անվտանգ դարձնելով հետագա վերելքի բարդ փուլը: 

Կիլիմանջարո․ լեռնային մարտահրավեր

Կլիմայավարժեցումից հետո սկսցեցինք մեր հաջորդ կարևորագույն երթուղին՝ Հորոմբո ճամբարից (3720 մ) դեպի Կիբո ճամբար (4720 մ)։ Ինչպես նշում է մասնակիցներից Անի Հակոբյանը․ «3700 մ-ից դեպի 4700 մ-ի ճամբար գնալու ճանապարհն իրականությունից կտրված քայլք է։ Ոնց որ երևակայական Մարս մոլորակով քայլես»: 

Վերելք Կիլիմանջարո

Արշավի ողջ ընթացքում մեզ ուղեկցում էր մոտ 40 հոգանոց խումբ՝ զբոսավարներ, պորտերներ և խոհարարներ։ Նրանցից ոմանք ավելի արագ էին քայլում, որպեսզի ժամանակին հասցնեին մեզ համար ճաշ պատրաստել։ Այս վերելքն արդեն ենթադրում էր որոշակի դժվարություններ։ Ֆիզիկական և հոգեբանական լարվածությունը շատերի համար անխուսափելի էր։ Այո, Կիլիմանջարոն վախեցնող գեղեցկությամբ լեռ է, և պետք է պատրաստ լինել դիմանալու դեպի գագաթ տանող լեռնային դժվարություններին։ «Երբ հասանք Կիբո ճամբար (4720 մ), գրեթե բոլորիս ինքնազգացողությունը սկսեց վատանալ: Անձամբ ես ուզում էի նվնվալ և լաց լինել, բայց դիմացա: Տիգրանի հարցին, թե՝ «Արաքս, լա՞վ ես», պատասխանեցի ՝ «Այո, ամեն ինչ կարգին է», բայց շարունակեցի լուռ տառապել և տագնապել»․ իր զգացողությունների մասին խոսելիս կիսվեց Արաքս Հովակիմյանը։ 

 Վերելքի օրը

Կեսգիշերին սկսում ենք քայլքը դեպի գագաթ։ Գիշերը երկար էր, ինչպես նկարագրում են մասնակիցները՝ անվերջանալի և ցուրտ։ Բայց լուսաբացին մեզ սպասում էր Գիլմանի կետից բացվող լուսաբացը։ Սա առաջին գագաթն էր 5685 մ բարձրության վրա և հիշարժան պահերց մեկը խմբի համար։ Աստղիկ Բաբալարյանը պատմում է․ «Հասնելով Գիլմանի կետին՝ իմ գագաթ չհասնելու անհանգստությունն անցավ։ Հասկացա, որ կհասնեմ անպայման, պտտվեցի ու այդ պահին կարողացա լիարժեք նայել արևածագին, որն աննկարագրելի սիրուն էր»։ Անի Հակոբյանը հիշում է, որ դեպի գագաթ ճանապարհն իր համար մի փոքր դժվար եղավ։ Ռեֆլեքսները դանդաղել էին։ Ինքն իրենից պահանջում էր արագ քայլել, բայց ապարդյուն` քայլում էր դանդաղ։  

Կիլիմանջարոյի գագաթին

Եվս մի քանի ժամ քայլելուց հետո մեր խումբը կանգնած էր Աֆրիկայի ամենաբարձր կետի՝ Կիլիմանջարոյի գագաթին  (5895մ): Շատերի երազանքի ճանապարհն արդեն հաղթահարված էր։ «Իմ հույզերը հասնում էին անհանգստությունից, վախից, վայրի հոգնածությունից, մինչև էյֆորիայի։ Ես երջանկություն էի զգում և անսահման երախտագիտությամբ էի լցված մեր ուղեկցորդների և Կիլիի հանդեպ, որ մեզ  թողեց իր գագաթին հասնել». հենց այսպես է իր զգացողությունները նկարագրում Արաքս Հովակիմյանը, ում մտքերը կիսում են նաև վերելքի մյուս մասնակիցները։

Արաքս Հովակիմյանը մեր ուղևորության մասին նաև հետաքրքիր հոդված է գրել, որտեղ պատմել է իր սեփական փորձի և զգացողությունների մասին։ Այն կարող եք կարդալ անցնելով հետևյալ հղումով։

Վայրէջքը և հավաստագրերի հանձնումը

Գագաթին մոտ 40 րոպե մնալուց հետո սկսեցինք վայէջքը՝ մեզ հետ բերելով սեփական ուժերի նկատմամբ հավատ և որ պետք չէ թերագնահատել բնության և սեփական օրգանիզմի հնարավորությունները: Միջանկյալ ճամբարում մեզ սպասվում էր տոնական ճաշ: Ճաշից հետո պորտերները շնորհավորեցին մեզ բարձրանալու կապակցությամբ և սկսեցին երգել ու պարել: Պետք է նշել, որ այս ուղևորության հաջողությունը նաև մեզ ուղեկցող անձնակազմի և պորտերների շնորհիվ էր, ովքեր ողջ ճանապարհին իրենց ուսերին տանում էին խմբի բեռները: Ճանապարհի գրեթե ողջ ընթացքն  անցել է տեղացիների դրական  երգերի ուղեկցությամբ և այդ էներգիան, իհարկե,  փոխանցվում էր նաև մեզ: 

Մարանգու անցակետում տեղի ունեցավ խմբի հավաստագրերի հանձնման հատուկ արարողությունը: Խմբի յուրաքանչյուր մասնակցին ուղեկցող անձնակազմը երգելով ու պարելով փոխանցեց հավաստագրերը և շնորհավորեց Կիլիմանջարոյի գագաթ հասնելու կապակցությամբ:

Կիլիմանջարոյի գերմարդիկ՝ պորտերները

Գաղտնիք չէ, որ մեծ վերելքների ժամանանակ լեռնագնացների հիմնական բեռը մեծամասամբ իրենց վրա են կրում կենդանիները (ձիեր, ջորիներ): Թեև Կիլիմանջարոն հայտնի լեռնային ուղղություն է, սակայն երկրի սոցիալական ծանր պայմանները ստիպում են մարկանց կատարել այդ աշխատանքը: Տեղացի պորտերները ողջ ճանապարհն անցել են մեզ հետ՝ իրենց ուսերին կրելով մինչև 40 կգ բեռ: Մեզանից յուրաքանչուրն ուներ իր անձնական պորտերը: Վերելքի ընթացքում հասկացանք, որ նրանք միայն բեռնակիրներ չեն:

վերելք Կիլիմանջարո

Ողջ ճանապարհի ընթացքում նրանք հոգում էին մեր անվտանգության և հարմարավետության մասին: Արշավի ողջ ընթացքն ուղեկցվում էր մեր պորտերների ուրախ երգերով: Սառը և տագնապ առաջացնող գիշերարային վերելքի ժամանակ պորտերների ոգեշնչող երգերը իրական  փրկություն էին մեզ համար: Խոսելով Կիլիմանջարոյի մասին Հրաչուհի Այվազյանը վստահեցնում է. «Պրոտերների և ուղեկցորդների աջակցության շնորհիվ է, որ մարդկանց մեծ մասը հասնում է գագաթ: Երբ ճանապարհին մասնակիցներից որևէ մեկը չի կարողանում բարձրանալ, նրանք ամեն բան անում են օգնելու և ոգեշնչելու համար:Անհրաժեշտությա դեպքում իրենց վերնահագուստն ու ձեռնոցներն են տալիս մասնակիցներին։ Ուղեկցորդներից մեկը նույնիսկ իր կոշիկները տվեց մասնակիցներից մեկին, ով որոշել էր դադարեցնել ճանապարհը՝ անհարմար կոշիկների պատճառով»: 

Վերելք Կիլիմանջարո

Կարևոր է նշել, որ պորտերների աշխատանքային իրավունքները կարգավորում է Կիլիմանջարոյի բեռնակիրների աջակցության ասոցացինան: Խմբի յուրաքանչյուր անդամ պարտավոր էր թողնել 250-300 դոլլար թեյավճար: Ճանապարհորդության վերջում հասկացանք, որ իրենց աշխատանքն ավելին արժե, քան սահմանված գինը: 

“Kilimanjaro, hakuna matata”. Կիլիմանջարոյի երգը

Them Mushrooms խմբի  “Jambo Bwana” երգը դարձավ Կիլիմանջարոյի մեր վերելքի երաժշտական խորհրդանիշը: Այս ուրախ ու էներգիայով լի երգը, որը սուահիլի լեզվով նշանակում է «Բարև, պարոն»: Երգը տեղացի ուղեկցորդների և պորտերների կողմից հնչում էր ողջ վերելքի ընթացքում: “Jambo bwana” երգը մեզ հետ բերել ենք որպես «հուշանվեր»: Երգի մեղեդիները միանգամից տեղափոխում են Կիլիմանջարո, հիշեցնելով այս ֆանտաստիկ ուղևության ամենավառ պահերը:  

Ահա երգի կրկներգը:

Jambo, jambo Bwana (Բարև, բարև պարոն)

Habari gani (ինչպե՞ս ես)

Mzuri sana (շատ լավ )

Wageni, mwakaribishwa (Օտարերկրացիներ, բարի գալուստ)

Kilimanjaro, hakuna matata (Կիլիմանջարո, խնդիր չկա)

Աֆրիկյան սաֆարին, մենք և Մասսայի ցեղը

Կիլիմանջարոյի մեր արկածային ճանապարհորդությունն ավարտեցինք անմոռանալի ուղևորությամբ դեպի Տարանգիրե ազգային պարկ: Սաֆարին տվեց եզակի հնարավորություն՝ մոտիկից տեսնելու Տանզանիայի կենդանական աշխարհը: Բացառիկ հնարավորություն ունեցանք  այցելել աֆրիկյան Մասսայի ցեղի ներկայացուցիչներին։

Այցը լիովին այլ աշխարհ էր՝ արտասովոր և հարուստ մշակույթով և երաժշտությամբ։ Չնայած ժամանակակից քաղաքակրթության զարգացմանը՝ նրանք գրեթե ամբողջությամբ պահպանել են իրենց ավանդական կենսակերպը: Այս յուրահատուկ այցելությունը մեզ հնարավորություն տվեց ծանոթանալ նրանց ավանդույթների ու առօրյայի հետ՝ զգալով Մասսայի ցեղի արտասովոր կապը բնության հետ։

Կիլիմանջարոն 2-րդ անգամ էլ մեզ թույլ տվեց հասնել իր գագաթին: Այս ֆանտաստիկ ճամփորդությունը կարևոր փորձառություն էր մեր ակումբի և իր մասնակիցների համար: Մենք ևս մեկ անգամ համոզվեցինք, որ բարձունքներ հաղթահարելը միայն ուժի մասին չէ. այն  հաստատակամության, միասնության և ոգեշնչման ճանապարհ է։ 

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Արտագնա տուրեր

Ճամփորդություն դեպի Համշեն

Մաչու Պիկչու. Ինկերի կորուսյալ քաղաք

Սվանեթ․ աշտարակներից մինչև սառցադաշտեր

Պատմական Հայաստան. Մշակութային Բացահայտումներ

Դաղստան. Լեռների երկիր

Վերելք Սաբալան / Իրան

Վերելք Դեմավենդ 2026

Վերելք Սիս լեռ

Վերելք Ջիլո լեռ

Արարատի վերելքից հետո մասնակիցների հետ անց ենք կացնում հարցազրույցներ, որոնք վերածում ենք հոդվածների: Այդ հոդվածներում մարդիկ կիսվում են իրենց փորձով, հույզերով և խորհուրդներով: Արարտվածների հոդվածներին կարող եք ծանոթանալ ստորև՝

Արարատի գագաթին՝ երազանքից իրականություն

Արարատը՝ հավերժական սեր

Երազանքի կանչով դեպի Արարատ

Արարատը սկսվում է երազանքից

Երազանքից մինչև իրականություն

Արարատն ապացուցեց, որ այն պարզապես սիմվոլիկա չէ

Արարատը կարծես մի երազ լինի

Արարատը սարի, մարդկանց ու սիրո մասին է

Արարատը՝ որպես երազանքների իրականացման վկա

Նախագիծն անվանեցինք «Հայկական լեռնաշխարհի 7 գագաթ», որն իրենից ներկայացնում է վերելքներ Հայկական լեռնաշխարհի 7 ամենաբարձր գագաթները՝ Մեծ Մասիս (5165 մ․), Սաբալան (4811 մ․), Ջիլո (4135 մ․), Արագած (4090 մ․), Սիփան (4058 մ․), Քաջքար (3937 մ․) և Սիս (3896 մ․)։

ArmGeo-ն առաջին ակումբն է, որն իրականացրեց Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծը։

Այժմ հնարավորություն ենք տալիս բոլոր ցանկացողներին միանալ մեզ և միասին անցնել այս քարքարոտ ու հիշարժան ճանապարհը։

Ստորև ներկայացված են տեղեկություններ՝ 7 գագաթների մասին․

Մեծ Մասիս  (5165 մ․)

Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետությունում։ Մասիսը հայ ժողովրդի սուրբ լեռն է, որին նվիրել են բազմաթիվ լեգենդներ ու ասույթներ: Արարատը լինելով հրաբխային լեռնազանգված, ծածկված է քարացրոններով, գրեթե զուրկ է բուսական ծածկույթից: Նրա վրա չկան աղբյուրներ, բացառությամբ զույգ Մասիսները միացնող թամքոցի վրա գտնվող Սարդարի աղբյուրը: Պարզկա օրերին լեռան վրա երևում է ստորոտից գագաթ ձգվող խորխորատը, որը հայտնի է «Վիհ Մասսյաց» անունով: Արարատյան դաշտի կողմից Մեծ Մասիսի հարաբերական բարձրությունը հասնում է 4300 մ-ի:

Մեծ Մասիս

Սաբալան (4811 մ․) 

Գտնվում է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում։ Իր բարձրությամբ Հարավ-արևելյան հրաբխային բարձրավանդակի առաջին և Հայկական լեռնաշխարհի երկրորդ լեռն է: Գտնվում է բարձրավանդակի ծայր արևելքում՝ Ղարադաղի կամ Հայկական լեռներում։ Հին հայկական աղբյուրներում այն հիշատակվում է «Սավալան», «Սահվարզան» կամ «Շահվարզան» անուններով։ Գագաթից 25 մ ներքև գտնվում է խառնարանային լիճը, որը հիմնականում սնուցվում է սառցադաշտերի հալոցքային ջրերից։ Լեռան խոնավությունը հիմնականում պահպանվում է Կասպից ծովից եկող ծովային հոսանքների շնորհիվ։

Սաբալան

Ջիլո (4135 մ․)

Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետությունում, Հայկական Տավրոսի լեռնահամակարգում` Վանա լճից հարավ: Կազմված է մեզոզոյի թերթաքարերից, քվարցիտներից, մերգելներից: Լավ է արտահայտված վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականությունը` չոր մերձարևադարձայինից մինչև ձնամերձ գոտի: 

Ջիլո / Հայկական լեռնաշխարհ

Արագած (4090 մ․)

Արագածը լեռնազանգվածը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության արևմուտքում՝ Արարատյան ու Շիրակի դաշտերի, Ախուրյան և Քասաղ գետերի միջև: Իր շրջապատի նկատմամբ առանձնացած բարձրություն է, արտաքնապես կանոնավոր փռված կոն` ատամնավոր գագաթներով, մեղմաթեք լանջերով: Այն Հայկական լեռնաշխարհի չորրորդ և ՀՀ ամենաբարձր լեռն է: Գագաթն ունի 4 սուր կատարներ, որոնցից ամենաբարձրը Հյուսիսայինն է` 4090,1 մ։ Մյուս գագաթներն են Արևմտյանը` 3995,3 մ, Արևելյանը` 3908,2 մ, իսկ Հարավայինը` 3887,8 մ:

Արագած

Սիփան (4058 մ․)

Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետությունում՝ Բիթլիսի մարզում։ Բարձրությունը 4058 մետր է: Նախկինում բարձրությունը նշվում էր 4434, որը սխալ տվյալ է: Լեռան կատարային մասում կան էքստրուզիվ կոներ, լանջերը ծածկված են մարգագետիններով:

Լեռանն իր վեհության համար գերմանացի աշխարհագրագետ Մորից Վագներն (1813-1887թթ.) անվանել է «Հպարտ լեռ»:

Սիփան լեռ

Քաջքար (3937 մ․) 

Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետությունում։ Այն Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում է` Խաղտյաց (Պարխարի, Քաջքարի) լեռնաշղթայում` Խոտրջրի շրջանում: 5-րդ դարի պատմիչները հիշատակում են Պարխար(յան) կամ Պարիադրես(յան) ձևերով: Ադոնցը այս լեռների անունը համեմատում է Բարխ ամրոցի անվան հետ: 

Լեռների անունն առաջացել է Քաջք բառից։ Գագաթից հարավի ուղղությամբ նայելիս  բացվում է տեսարան դեպի ողջ Հայկական լեռնաշխարհը, իսկ հյուսիսում երևում է Սև ծովը: Լեռան հյուսիսահայաց՝ դեպի Սև ծով իջնող լանջերը խոնավ են և անտառապատ։ Ծովահայաց անտառապատ լանջերին է գտնվում Համշենի շրջանը։ 

Քաջքար

Սիս (3896 մ․)

Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետությունում։ Սիսը կանոնավոր, կոնաձև լեռ է: Գագաթնային մասը ալիքավոր հարթավայր է՝ ծածկված ժայռերով ու քարակույտերով: Լանջերը բավականաչափ զառիթափ են և մասնատված: 

Սիս

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Երկրաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհում

Միջլեռնային գոգավորություններ

Ստորգետնյա ջրերը Հայկական լեռնաշխարհում

Տիրինկատար, կամ Կիզիլ Զիարեթ կոչվող հրաբուխից ժայթքել են կարմրավուն խարամներ: Տիրինկատարի անվանումը կապված է Արամազդ աստծո սուրհանդակ Տիրի հետ։

Տիրինկատար

Սարի երկրորդ անվանումը թարգմանվում է՝ կարմիր սրբավայր, կամ ուխտավայր: Կարմիր ածականը ձեռք է բերել սարի կարմիր խարամների պատճառով։

Տիրինկատարի խառնարանային մասում են տեղադրված եզդիների գերեզմանները, իսկ գագաթային մասում՝ գագաթը խորհրդանշող շինություն է։ 

Վիշապաքարերի հովտի արևմտյան մասում գտնվում է Ագռավաքար ժայռը, իսկ հարավարևելյան սահմանում՝ Տիրինկատարը։ 

Հայկական լեռնաշխարհի վիշապները  

Տիրինկատարի վիշապաքարերի տեսակները 

Վիշապաքարերը հանդիպում են միայն Հայկական լեռնաշխարհում։

Տիրինկատար հնավայրում են մինչ օրս ուսումնասիրվել են 12 վիշապաքարեր, որոնցից 8-ը ցլակերպ են, իսկ 4-ը ձկնակերպ։

«Վիշապների հովիտ»

Մեր տարածաշրջանում ամպրոպի աստվածն ասոցացվել է ցլի հետ։ Աստվածերի համար հաճախ զոհաբերել են այն կենդանիներին, որոնք ասոցացվել են նրանց հետ։ 

Ցլակերպ վիշապաքարերն իրենց չափերով գերազանցում են մյուս տեսակներին, այս վիշապաքարերը հիմնականում ուղղանկյունաձև, տափակ քարեր են, երբեմն նաև կլորավուն, դրանք երբեմն լայնանում են՝ ներքևից բերև: Այս վիշապաքարերի վրա հաճախ պատկերված են եղել ցլի մորթիներ, իսկ քարերի գագաթին գտնվող ցլի բերանից ելնող ալիքաձև գծերը մեկնաբանբում են՝ որպես հոսող ջուր։

Ձկնակերպ վիշապաքարերում քանդակված է ամբողջական ձուկը՝ իր իրական տեսքով։

«Վիշապների հովիտ»

Վիշապաքարերից որոշները նվիրված են եղել հեթանոս աստվածներին։ Արագածոտնի մարզի Տիրինկատար հնավայրի վիշապաքարերը և մշակութային լանդշաֆտը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում են ընդգրկված։

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Երկրաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհում

Միջլեռնային գոգավորություններ

Ստորգետնյա ջրերը Հայկական լեռնաշխարհում

– Ես չգիտեի, որ ծնունդիս օրն է լինելու վերելքը, մայիս ամիսն էր, պապան ասաց․ «քո ծնունդին դու պետք է Արարատի գագաթին լինես» ։

Վարդգեսն իր կյանքի ամենագեղեցիկ որոշումներից մեկը լսելուց հետո սկսել է ոգևորված պարապել՝ մասնակցել է տարբեր արշավների, բարձրացել է Արագածի հյուսիսային գագաթ, էդպես նախապատրաստել իրեն։ 

Արարատի վերելքը՝ պատկերացումներում և իրականության մեջ

Վերելքի ժամանակ Վարդգեսը հանդիպել է մի շարք դժվարությունների՝ իր պատկերացրած խոտածածկ ճանապարհի փոխարեն, քարքարոտ ճանապարհով է բարձրացել։ Բայց ամենադժվարը եղել է կատվիկները հագնելու պահը, այդ ժամանակ ոտքերն ու ձեռքերը շատ էին մրսել, և արդեն հոգնել էր։ Դժվարությունները հաղթահարելու համար օգնության են հասել հայրիկի ոգևորող խոսքերն, ու երազանքի ճանապարհն անցնելու հաստատակամ որոշումը։

– Ես մտածում էի, որ բարձրանամ ինձ լավ եմ զգալու, հիմա իմ ամբողջ ընտանիքը սպասում է իմ պատասխանին՝ բարձրանալու եմ, թե ոչ, ու էդպես մտածելով էլ բարձրացա։ 

Վերելքը նվաճելու հաղթանակն ու ուրախության արցունքները

Արարատի գագաթին կանգնելը Վարդգեսին տվել էր աննկարագրելի էմոցիաներ, ամենալավին հասնելու զգացողություն, տպավորություններ, որ այդ պահն ամենալավն են, ու դրանից ավելի գեղեցիկը չի լինում։ Վարդգեսն այնքան էր հուզվել, որ սկսել էր լաց լինել, և ինչպես ինքն ասաց, այդ արցունքները ցրտից չէին, դրանք ուրախության արցունքներ էին։ 

Արարատի գագաթին ծնված երազանքներն ընտրություն չունեն չիրականանալու

Վարդգեսի երազանքը բարձր լեռներ նվաճելն է, ու դրանց գագաթներին նոր ճանապարհների ու պատմությունների մասին երազելը։ Մի երազանք էլ ունի, ուզում է, որ իր երեխաներն էլ արշավական դառնան, անցնեն այն վերելքներով, որոնք Վարդգեսը սովորել է անցնել ու հաղթահարել իր հայրիկի շնորհիվ, և հենց նրանից էլ Վարդգեսը ժառանգել է արշավականի սիրտն ու գագաթներ նվաճելու ցանկությունը։

Վարդգեսի կարծիքով լեռներ բարձրանալու վախը կարելի է հաղթահարել անդադար փորձելով, և սկզբնական շրջանում ավելի հեշտ արշավների մասնակցելով։ Այս վախերի մեծ մասը Վարդգեսն արդեն հաղթահարել է՝ լեռների գրկում մեծանալով, և անդադար փորձելով։ Արարատի գագաթը նվաճելուց հետո հայր ու որդի նոր նպատակ են դրել իրենց առջև, մոտ ապագայում իրականացնելու համար՝ ցանկանում են Կազբեկ բարձրանալ, իսկ իրենց դեպքում, եթե կա ցանկությունը, ապա միանշանակ կլինի նաև դրա  իրականացումը։

Վարդգես Գևորգյան

Հարցազրույցի ամբողջական տարբերակը կարող եք դիտել տեսանյութում՝

Վերելք Արարատ

Արարատվածների պատմություններ

Արարատի գագաթին՝ երազանքից իրականություն

Արարատը՝ հավերժական սեր

Երազանքի կանչով դեպի Արարատ

Արարատը սկսվում է երազանքից

Երազանքից մինչև իրականություն

Արարատն ապացուցեց, որ այն պարզապես սիմվոլիկա չէ

Ստորև կարող եք ծանոթանալ մեր կողմից առանձնացված գարնանային ամենագեղեցիկ 5 ուղղությունների հետ։ Ուղղություններից յուրաքանչյուրը բացառիկ է ու յուրովի նրանով, որ հնարավորություն կտա  բացահայտել Հայաստանը մեկ այլ, բոլորովին նոր դիտանկյունից և վայելել գարունը նոր գույներով ու նոր շնչով:

Դիմաց լեռ

Դիմաց լեռը (2378 մ) գտնվում է Տավուշի մարզում՝ Իջևանի լեռներում: Գագաթը, գուցե, առանձնապես չտպավորի իր բացառիկությամբ, սակայն գագաթից բացվող տեսարանը դեպի Իջևանի լեռնաշղթայի ժայռոտ պատը և Աղստևի կիրճը ՝ կստիպեն մոռանալ տևական ճանապարհի հաղթահարած բարդությունը և վայելել բացվող տեսարանն իր ողջ հմայքով:

Դիմաց լեռ

Դիմաց լեռը շատերի կողմից սիրելի և ճանաչելի դարձավ նաև Ֆռֆռ քարի բացառիկությամբ: Իրականում այս ժայռը չունի պաշտոնական անուն: Անունը հանդիպվում է «Ռանչպարների կանչը» վեպում, և անվանադրումը նպատակ ուներ հինը վերածնելու և տեղանքին նոր շունչ հաղորդելու: Այս ուղղության մեջ է ներառված նաև Թաքնված ջրվեժը:

Ձորագետի կիրճ

Ձորագետի կիրճը համարվում է Հայաստանի ամենատպավորիչ կիրճերից մեկը, որը գտնվում է Լոռու մարզում։ Այն Ստեփանավան քաղաքից սկսած ունի մոտավորապես 100 – 120 մ խորություն և կիրճի միջով է հոսում համանուն գետը՝ Ձորագետը, որի երկարությունը 67 կմ է։ Ձորագետի կիրճը հարուստ է մի քանի արշավային երթուղիներով, որոնցից ամենահայտնին համարվում է քայլարշավը դեպի՝ Ցիցքար։ Հանրության շրջանում այս տեղանքը ավելի շատ հայտնի է Արևածագի ձոր անվամբ։

Ցիցքար / Ձորագետի կիրճ

Տեղացի գյուղերի բնակիչների շրջանում տարածված «վեճ» գոյություն ունի, թե որտեղ է գտնվում Ցիցքարը, Կուրթան գյուղի ձորում, թե Արևածագ գյուղի ձորում։ Այս քայլարշավային երթուղու մեջ է ներառված նաև Հնեվանքը, որը VII դ․ վանական համալիր է։

Երանոս լեռ

Երանոս լեռը (1824 մ) գտնվում է Արարատի մարզում՝ Երանոսի լեռնաշղթայի գրեթե կենտրոնական մասում: Այս արշավի ողջ ճանապարհն ուղեկցվում է գեղեցիկ տեսարաններով: Լեռան գագաթից  գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Արարատ լեռը և Ազատի ջրամբար:

Երանոս լեռ

Ճանապարհին հանդիպում ենք բնության հուշարձան «Սֆինքսը»:

Օկոնավանք

Շատերն են եղել Լաստիվերում, հիացել հեքիաթային բնությամբ, տնակներով և քարանձավներով: Սակայն ինչ է թաքնված Լաստիվերից այն կողմ շատ քչերին է հայտնի, իսկ շարունակելով ճանապարհը հասնում ես Օկոնավանք:

Խաչաղբյուրի կիրճ

Վերջինս գտնվում է Խաչաղբյուրի կիրճի վերին հոսանքում և դեպի Օկոնավանք տանող արահետը շատ գեղեցիկ է տարվա հատկապես երկու եղանակներին՝ գարնանը և աշնանը: Երթուղին անցնում է անտառներով, ձորերով ու նեղ ժայռերի տակով: Օկոնավանք տանող երթուղու երկարությունը 18 կմ է և անցնում է Խաչաղբյուրի կիճի ամբողջ երկայնքով:

Շրեշտասարի շուրջ

Շրեշտասարը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում՝ Ելփին գյուղի մոտ։ Արշավը սկսում ենք Ելփին գյուղից։ Ելփինից բացի Շրեշտասարի շուրջբոլորը գյուղեր են եղել, որոնք այժմ լքված են։ Արշավի ժամանակ անցնում ենք նախկին Վարդենիք գյուղի տարածքով, որտեղ գտնվում է Վարդենիքի լիճը։ Այնուհետև շրջանաձև երթուղով վերադառնում ենք Ելփին գյուղ։ Ճանապարհին անցնում ենք ևս մի լքված գյուղի տարածքով։

Արշավ Շրեշտասարի շուրջ

Գոյություն ունի ավանդազրույց, որի համաձայն Շրեշտասարի մեջ գանձեր էին պահված, որոնք ձգտում էին գտնել շատ ճանապարհորդներ ու իշխաններ, սակայն իրական գանձը Շրեշտի բնությունն է, որը մենք հաստատ կգտնենք, քայլելով նրա լանջերով։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը: 

Առաջիկա արշավներ

Արշավ Հորսից Աղավնաձոր

Մայրամուտը Մեծ Փարախադեմից

Արշավ Դիլիջանից Պարզ լիճ

Արշավ դեպի Գողթանիկի ջրվեժ

Վերելք Ապակեքար լեռ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Վերելք Կալասար լեռ

Արշավ Մայրավանքից Բջնի

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Էվերեստի բազային ճամբար

Էվերեստի բազային ճամբար / 14 օր

Կատմանդու ժամանելուց հետո պետք է ինքնաթիռով ուղևովեինք Լուկլա, սակայն եղանակային պայմանների պատճառով ստիպված եղանք դիմել այլ տարբերակի և արդյունքում 11 ժամ գնացինք ավտոբուսով, ունեցանք 5 ժամյա off-road և 30 կմ քայլեցինք մինչև ելման կետ։

Այնուհետև շարունակեցինք ճանապարհորդությունն այնպես, ինչպես նախատեսված էր ըստ ծրագրի՝ իհարկե որոշակի թեթև փոփոխություններով։

Լուսանկարները՝ Անի Բաղդասարյանի

Էվերեստի բազային ճամբար հասնելուց հետո խմբի մի քանի մասնակիցներ բարձրացան նաև Կալա Պատթար լեռնագագթը, որտեղից բացվում էր շլացուցիչ տեսարան դեպի Հիմալայան հսկաների ձյունածածկ գագաթները։

Լուսանկարները՝ Անի Բաղդասարյանի

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Մեր առաջիկա արշավները

Արշավ Դիլիջանից Պարզ լիճ

Արշավ դեպի Գողթանիկի ջրվեժ

Վերելք Ապակեքար լեռ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Վերելք Կալասար լեռ

Արշավ Մայրավանքից Բջնի