Դիտեցինք նաև Սաշա Մայիլյանի կողմից նկարահանված կարճամետրաժ ֆիլմը, որը պատմում էր Արարատ լեռան վերելքի ընթացքի մասին։

Հանդիպման ավարտին Տիգրան Վարագը հյուրերին նվիրեց իր «Լեռնային կղզի» գիրքը։

Հանդիպում Հայկ Մարգարյանի հետ

Հայկ Մարգարյանը մեզ հետ կիսվեց իր աներևակայելի փորձառություններով՝ սկսած միայնակ վերելք կատարելու մարտահրավերներից մինչև ամպերից վեր եղած շունչ կտրող պահերը։

Սա ոգեշնչող զրույց էր, որը մեզ հիշեցրեց, թե ինչու ենք սիրում լեռները՝ արկածախնդրության ոգին, դիմացկունությունը և բնության հետ կապը։

Ամա Դաբլամ լեռան վերելքը տեխնիկապես բարդ է, որը դասակարգվում է որպես AD+/D դժվարության (ըստ Ֆրանսիական համակարգի)։ Այն պահանջում է լավ ֆիզիկական պատրաստվածություն, տեխնիկական վերելքների փորձ, ինչպես նաև բարձրալեռնային պայմաններում փորձառություն։

Գրքում ամփոփված բոլոր լեռները Արմջեոյի 10 ամյա գործունեության ընթացքում իրականացրած վերելքների արդյունք են։ Գրքում նաև ներառված են տեղեկություններ և լուսանկարներ այնպիսի լեռների մասին, որոնց կարելի էր հանդիպել միայն պատմական աղբյուրներում։

«Լեռնային կղզի»

«Լեռնային կղզի» գրքի շապիկը բարձրորակ է և հաճելի նույնիսկ շոշափելու համար, և կրում է Արարատի ռելիեֆի պատկերը։ Գիրքը երկլեզու է՝ հայերեն, անգլերեն և բաղկացած է 300 էջից։ Գրքի չափսերն են՝ 30 սմ (երկարությունը), 24 սմ (լայնությունը), կշռում է 1,6 կգ։ 

Գրքի արժեքը՝ 28 000 դրամ

Գիրքը զեղչով ձեռք բերելու համար խնդրում ենք գրել մեր ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգահարել 043 00 5165 հեռախոսահամարով և նշել #5165 պրոմոկոդը։ 

Գրքում տրվում է բոլոր լեռների մասին ճշգրիտ տեղեկություններ՝ նրանց կոորդինատների և դիրքի մասին, որոնք ուղեկցվում են լուսանկարներով և քարտեզներով։ Բոլոր լուսանկարները, որոնք տեղ են գտել գրքում կատարվել են մեր արշավների ընթացքում։

Գիրքը բաղկացած է երկու հիմնական մասից՝

• Հայկական լեռնաշխարհ

Առաջին մասում ներկայացված է Հայաստանը աշխարհի հնագույն քարտեզներում, Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը, պատմական աշխարհագրությունն ու մի շարք ուսումնասիրություններ։ Առանձին ենթաբաժիններով ամփոփված են նաև եզրային լեռնաշղթաների համակարգն ու միջնաշխարհը։

• Հայաստանի Հանրապետություն և Արցախ 

Այս բաժնում ամփոփված է «Մերն է» նախագծի շրջանակներում բարձրացած Հայաստանի բոլոր լեռնաշղթաների և դրանց բարձր գագաթների մասին տեղեկություններ։

Առանձին բաժիններով ներկայացված են Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաները՝ Վիրահայոց լեռներից մինչև Արևելյան Սևանի լեռներ, Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաները՝ Ողջաբերդի լեռներից մինչև Մռավի լեռներ, Հրաբխային լեռնազանգվածներն ու սարավանդները՝ Եղնախաղի լեռներից մինչև Սյունիքի բարձրավանդակ և իհարկե Արցախի լեռները։

«Լեռնային կղզի» գրքի շնորհանդեսը տեղի ունեցավ 2022թ․ դեկտեմբերի 16-ին Էլիտ Պլազա բիզնես կենտրոնում։

Գիրքը ձեռք բերելու համար կարող եք գրել մեր ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգահարել՝ 043 00 5165 հեռախոսահամարով։

Մեր գործունեությունը

Հայկական առաջին խումբն Արարատի գագաթին

Հանդիպում Հայկ Մարգարյանի հետ

«Լեռնային կղզի» / 10 տարին մի գրքում

«Լեռնային կղզի» / Մենք 10 տարեկան ենք

Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

Իռենա Խառազովայի կյանքի Էվերեստը

Արարատվածներ / Մենք 7 տարեկան ենք

«Հայաստանի լեռները» գրքի շնորհանդես

Լեռնային կղզի

Լեռնային կղզի

«Լեռնային կղզի»

Լեռնային կղզի

• Ամփոփեցինք մեր նախորդ 10 տարիների անցած ուղին
• Տրվեցին վկայագրեր Արարատի, Դեմավենդի և Կազբեկի վերելքների մասնակիցներին
• Բոլոր նրանք, ովքեր միջոցառման օրը գրանցվեցին Արարատ 2023-ի վերելքին, ստացան զեղչի քարտեր։
• Դիտեցինք մի քանի փոքրիկ ֆիլմ՝ մեր 10 տարվա ընթացքում կատարած ամենանշանավոր վերելքներից։

Արարատ

Մեր 10-ամյա գործունեության ամենակարևոր և տեսանելի արդյուքը Արարատի վերելքներն էին։։ Չնայած նրան որ, սկսած 2014թ․-ից բազմաթիվ մարդիկ իրենց երազանքի վերելքը վստահում էին հենց մեզ, սակայն 2022թ․ աննախադեպ էր մասնակիցների թվով։ Ավելի քան 100 մասնակից մեր ուղեկցությամբ կանգնեց Արարատի գագաթին, որը Հայաստանի մասշտաբով աննախադեպ արդյունք էր։

Վերելք Արարատ

Վերելք Արարատ 

Դեմավենդ և Սաբալան

Իրանում մեր վերելնքերը սկիզբ դրվեցին երկու նշանավոր և հիշարժան լեռներով՝ Սաբալան (4811 մ) և Դեմավենդ (5610 մ)՝ այդպիսով սկիզբ դնելով նոր լեռնային նվաճումների։ Լինելով Հայկական լեռնաշխարհի մյուս բարձր գագաթներում՝ Արարատ, Արագած և Սիփան, Սաբալանը չէր կարող մեզ անտարբեր թողնել՝ լինելով Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր 2-րդ գագաթը, որի վրա է գտնվում Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր լեռնային լիճը։

Սաբալան․ մի վերելքի պատմություն

Սաբալանից հետո մեզ Իրան տարավ Ասիայի ամենաբարձր հրաբուխը՝ Դեմավենդը։ Նախկինում արդեն բարձրացել էինք Էլբրուս, իսկ Դեմավենդի վերելքից հետո ամրապնդվեց «Աշխարհի 7 հրաբուխ» նախագծի իրականացումը՝ ապահովելով առաջիկա 10 տարիների նպատակները։

Աշխարհի ամենաբարձր «7 հրաբուխ» նախագիծ

«7 հրաբուխ» նախագիծ

Նախորդ երկու վերելքները հիշարժան էին և տպավորիչ, քանի որ մեկի դեպքում 16, իսկ մյուսի դեպքում 25 մասնակից, մեկ խմբի պես՝ որպես մի ամբողջություն կանգնեց Հայկական լեռնաշխարհի երկրորդ ամենաբարձր լեռան՝ Սաբալանի, և Ասիայի ամենաբարձր հրաբխի՝ Դեմավենդի գագաթին։

Դեմավենդ

Դեմավենդ. տարվա վերելքը

Վրաստան

Շարունակելով ընդլայնել մեր արշավների աշխարհագրությունը՝ այս տարի ուղևորվեցինք դեպի Վրաստան՝ բացահայտելով երեք նոր շրջան՝ Չաուխ, Տուշեթ և Ռաճա։ Մինչ այդ արդեն հասցրել էինք լինել Սվանեթում, Բիրթվիսի կիրճում, վերելքներ էինք իրականացրել դեպի Կազբեկ լեռ, իսկ Ջավախքում՝ Մեծ Աբուլ և Սամսար։

Չաուխի ճամփորդությունը

Չաուխ. ճամփորդություն Կովկասյան լեռներում

Արցախ

Մեր 10-ամյա գործունեության ընթացքում բազմիցս ուղևորվել ենք նաև Արցախ, բացահայտել բազմաթիվ լեռներ, հանրայնացրել մի շարք գագաթներ, ինչպիսիք էին Մեծ Քիրսը, Կուսանացը, Ծռասարը, Թովմասարը։ Ցավոք, այժմ այդ լեռնագագաթներն այլևս մեզ հասանելի չեն։

Կուսանաց լեռ / Արցախ

Արցախ․Արկածային զբոսաշրջությունը նոր սահմաններով

Հատկանշական է, որ մենք 2013թ․-ից սկսած Նոր տարին դիմավորում էինք Շուշիում և արշավային ֆորմատով։ Սա դարձել էր փոքրիկ, բայց կարևոր մի ավանդույթ, որը հունվարի 1-ին սկսվում էր դեպի Հունոտի կիրճ իրականացվող արշավով։

Ամփոփելով պետք է նշել, որ մեր գործունեության 10 տարվա ընթացքում ձեռք ենք բերել բազմաթիվ ընկերներ ու գաղափարակից մարդիկ, իրականացրել ենք մի շարք ծրագրեր ու նախագծեր, կազմակերպել ենք ավելի քան 10 000 արշավ, ուղեկցել ավելի քան 15 000 մասնակցի։

Եվ մեր 10-ամյա գործունեության լավագույն ձեռքբերումը շարունակում են մնալ մարդիկ, իսկ լավագույն ամփոփումը՝ «Լեռնային կղզի» գիրքը։

«Լեռնային կղզի» գիրքը ձեռք բերելու համար, կարող եք գրել մեր ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգահարել՝ 043 00 5165 հեռախոսահամարով։

Առաջիկա արշավները

Արշավ Գնիշիկի կիրճում

Արշավ Ոսկեպարից Կիրանց

Գոշավանքից Խաչարձան

Երեք բազեների արահետ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Վերելք Արայի լեռ / Հյուսիսային երթուղով

Վերելք Վիթասար

Վերելք Գոմբակ լեռ

Տարեցտարի լեռներ բարձրացողների և հանգիստը քայլարշավների միջոցով անցկացնողների թիվն աճում է։ Հետևաբար զբոսաշրջության ոլորտում գնալով ավելի է մեծանում արշավային ուղեկցորդների պահանջարկը։

Դասընթացին մասնակցելու 3 ամենակարևոր պատճառներն են՝

1. Տեսական գիտելիքներ արշավային տուրիզմի մասնագետներից
2. Գործնական հմտությունների ձեռքբերում արշավների ընթացքում
3. Լավագույններին աշխատանքի ապահովում

Դասընթացի տևողությունը 2 ամիս է՝ կազմված տեսական և գործնական դասընթացներից։

Տեսական դասերի ընթացքում մասնակիցները հնարավորություն են ունենում ծանոթանալ Հայկական լեռնաշխարհի, Հայաստանի լեռների աշխարհագրությանը, սովորում են կազմել և մշակել արշավային երթուղիներ, ընտրել ճիշտ արշավային գույք և հանդերձանք: Ձեռք են բերում GPS-ից օգտվելու և տեղանքում կողմնորոշվելու հմտություններ, սովորում և կատարում են առաջին բուժօգնության տեսական, ինչպես նաև գործնական դասեր:

Արշավների ընթացքում մասնակիցները սովորում են գործնականում կիրառել իրենց ստացած գիտելիքները: Մասնակիցների ցանկությամբ՝ նրանք հնարավորություն են ունենում իրենց ուժերը փորձել որպես ուղեկցորդ և հետնապահ:

Դասընթացի բանախոսներն են Armenian Geographic-ի հիմնադիր, «Հայաստանի լեռները» և «Լեռնային կղզի» գրքերի հեղինակ Տիգրան Վարագը, բժիշկ Ռաֆայել Ժամակոչյանը, արահետային տուրիզմի և արահետաշինության մասնագետ Աշոտ Դավթյանը, Արմջեոյի մենեջեր Հրաչուհի Այվազյանը և այլոք։

Ի՞նչ են ստանում մասնակիցները դասընթացից

Դասընթացի ժամանակ մասնակիցները հնարավորություն են ունենում շփվել նույն հետաքրքրություններն ու գաղափարները կիսող մարդկանց հետ, ձեռք են բերում նոր ծանոթություններ ու ընկերներ։

Եվ որ ամենակարևորն է՝ կարճ ժամանակահատվածում կարողանում են ձեռք բերել նոր մասնագիտություն, որից հետո հնարավորություն ամրապնդել իրենց գիտելիքները պրակտիկ փորձով:

Դասընթացը հաջողությամբ ավարտած ուսանողներին տրվում է հավաստագրեր Armenian Geographic-ի կողմից:

Մեր գործունեությունը

Հայկական առաջին խումբն Արարատի գագաթին

Հանդիպում Հայկ Մարգարյանի հետ

«Լեռնային կղզի» / 10 տարին մի գրքում

«Լեռնային կղզի» / Մենք 10 տարեկան ենք

Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

Իռենա Խառազովայի կյանքի Էվերեստը

Արարատվածներ / Մենք 7 տարեկան ենք

«Հայաստանի լեռները» գրքի շնորհանդես

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

«Ծովու բոլոր» լեռնային նախագիծ

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

Վերելք Արարատ

Իր ելույթի ընթացքում Տիգրանը խոսեց նաև Արարատի վերելքի մասին։ 2021 թվականին, համաճարակի և փակ սահմաննրի պատճառով, Արարատի վերելքն անհնար մի բան էր թվում, սակայն ծրագրային փոքրիկ փոփոխության շնորհիվ մեզ հաջողվեց երկու բարեհաջող վերելք իրականացնել Մասիսի գագաթ։

Վերելքի ծրագիրը հակիրճ ներկայացնելուց հետո բեմ հրավիրեցինք բոլոր մասնակիցներին՝ վերելքի հավաստագրերը հանձնելու նպատակով, որոնք նախապես հաստատվել էին Ալպինիզմի և լեռնային տուրիզմի Հայկական ֆեդերացիայի կողմից։
Հավաստագրերի հանձնումից հետո դիտեցինք երկու փոքրիկ տեսանյութ Արարատի վերելքների մասին պատրաստված մեր մասնակիցների՝ Րաֆֆի Դադայանի և Ռուբեն Զաքոյանի կողմից։

Արարատ 2022 վերելքի մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ այստեղ։

Հայաստանն աշխարհի հնագույն քարտեզներում

Միջոցառման ընթացքում ունեինք հարգարժան հյուր՝ քարտեզագետ Ռուբեն Գալիչյանը, ով խոսեց «Հայաստանը հնագույն քարտեզներում» և «Հայկական լեռնաշխարհի և Անատոլիայի տարբերությունը» թեմաներով։
Ռուբեն Գալիչյանը գրել է բազմաթիվ գիրքեր Կովկասի պատմության ու քարտեզագրության մասին, հեղինակել է մի շարք քարտեզագրական հոդվածներ, որոնք տպագրվել են աշխարհի տարբեր ամսագրերում։

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

Պրն Գալիչյանի ուսումնասիրությունների հիման վրա պատրաստել ենք «Հայաստանը հնագույն քարտեզներում» նյութը, որը կարող եք կարդալ այստեղ։ Իսկ ավելի մանրամասն հետաքրքրվողներին խորհուրդ ենք տալիս ծանոթանալ Ռուբեն Գալչյանի «Հայաստանը համաշխարհային քարտեզագրության մեջ» աշխատությանը, 2005 թ., կամ էլ դրա համառոտ տարբերակին, որը կոչվում է «Հայաստանը Օտարների քարտեզներում», 2018 թ.:

Հաջորդիվ Ալպինիզմի և լեռնային տուրիզմի Հայկական ֆեդերացիայի նախագահ Սուրեն Դանիելյանը խոսեց լեռնային նորությունների և հաջողությունների մասին։ Նա հայտարարեց, որ այս տարի ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության կողմից հաստատվել է դպրոցներում լեռնային պատրաստություն անցնելու դասընթացների պիլոտային ծրագիրը, ինչը շատ մեծ հաջողություն է մեր ոլորտի համար։

Չենք մոռանում ամենակարևորի մասին․ մեր միջոցառումը նվիրված էր «Հայկական լեռնաշխարհ» թարմացված քարտեզին։ Միջոցառման վերջում քարտեզի հեղինակ Անուշավան Բարսեղյանը ներկայացրեց թարմացված քարտեզը, խոսեց կատարված աշխատանքի և քարտեզում առկա որոշ տվյալների փոփոխությունների մասին։ Ելույթից հետո մասնակիցները հնարավորություն ունեցան տեղում ձեռք բերել քարտեզը։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հոդվածներ Հայկական լեռնաշխարհ թեմայով

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Երկրաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհում

Միջլեռնային գոգավորություններ

Ստորգետնյա ջրերը Հայկական լեռնաշխարհում

Հանդիպում-սեմինար հայաստանցի արշավականների հետ

Օրերս մեր նախաձեռնությամբ Իռենան հանդիպում-սեմինար ունեցավ հայաստանցի մի խումբ արշավականների հետ, որի ընթացքում խոսեց Էվերեստը հաղթահարելու ճանապարհի ու ընդհանրապես լեռնագնացության մասին։ Նրա համար սարեր բարձրանալը, լեռնագնացությամբ զբաղվելը նպատակի նման բան է։

«Ինչի՞դ էր պետք»

«Լեռնագնացության մեջ ամեն մեկն իր մոտիվացիան ունի․ մեկը գնում է գեղեցկության համար, մյուսը գնում է արշավային կյանքի նկատմամբ սեր զգալով։ Կոնկրետ ես գնում եմ մասնավորապես նպատակի համար, որովհետև հաղթանակի զգացումը ամենահիանալի զգացումն է», – նշում է լեռնագնացը։

Իռենա Խառազովան՝ Էվերեստի վերելքի ճամբարում

Պատմելով Էվերեստի վերելքի մասին՝ Իռենան ընդգծում էր, որ այդ ամբողջ 45 օրը, որ իրենք բարձրացել են լեռը, վախի մասին է եղել․ «Իմ մոտ ամեն դեպքում այդպես էր․ ամբողջ ընթացքում զրույցներ են մահվան մասին, մի պահ խելագարվում ես, մի պահ գովում ես ինքդ քեզ, հետո դիակների ես հանդիպում ու մտածում ես, թե ինչպես են մահացել այդ մարդիկ։ Դու անընդհատ գտնվում ես այդ մթնոլորտում։ Խոսում ես հարազատներիդ հետ, նրանք ինչ-որ սրճարանում նստած են, իսկ դու այստեղ ես։ Մտածում ես՝ ինչի՞դ էր պետք սա»։

Իռենա Խառազովա

Նա նկատեց, որ 4500 մետրից այն կողմ մարդու օրգանիզմն այլևս չի վերականգնվում․ «Դու քեզ անիծում ես ամեն րոպե, որ  գտնվում ես այնտեղ, ասում ես՝ ինչի՞դ էր պետք, մնայիր տանը։ Ամբողջ խնդիրն այն է, որ դու չգիտես, թե ինչպես նման բարձրության վրա կդրսևորի ուղեղդ։ Ես երբեք վերևներում գեղեցկությամբ չեմ հիանում, որովհետև դա վերջին բանն է, որ կարող է ինձ այդ պահին հուզել, քանի որ ինձ շատ վատ եմ զգում»։

Վերելք դեպի Էվերեստ

«Չէի ուզում մարմինս մնար Էվերեստի վրա»

Ամենաբարձր կետ հասած առաջին հայուհին Էվերեստի գագաթին հասնելու 4 փուլանոց ծրագրի մասին պատմեց  ու ասաց, որ երբեմն մարդիկ նպատակ են դնում բարձրանալ ոչ թե գագաթ, այլ մինչև որոշակի բարձրություն։ 4-րդ՝ ամենավերջին փուլը կարող են բարձրանալ միայն նրանք, ովքեր վստահ են իրենց ուժերի վրա, քանի որ նման բարձրության վրա ոչ ոք ոչ ոքի չի կարող օգնել, անգամ եթե մահանաս, այնտեղից քեզ չեն իջեցնի։ Այդ է պատճառը, որ իրենց ճանապարհին լեռնագնացները հանդիպել են բազմաթիվ դիակների, որոնք տարբեր ժամանակներում մահացած մարդիկ են եղել։ Իռենան պատմում է, որ որոշ դեպքերում ինքը տեսել է նաև մահացածների դեմքերը, քանի որ նման պայմաններում մաշկը ժամանակի ընթացքում շատ չի փոխվում։

Վերելք դեպի Էվերեստ

«Ես իմ օգնականին ասում էի՝ «արի քննարկենք գործողությունների պլանը, եթե ես մահանամ», որովհետև չէի ուզում իմ մարմինն այնտեղ մնար, մարդիկ գային ու տեսնեին ինձ այնտեղ պառկած։ Ես նրան ասացի, որ իմ ընտանիքը նրան «կհարստացնի», միայն թե ինձ իջեցնի, այնտեղ չթողնի։ Նա ինձ ասաց, որ վստահ չէ, որ դա հնարավոր կլինի։ Ասացի՝ «դե, լավ, եթե չստացվի, գլխարկս հանի, թող մազերս ծածանվեն քամու հետ, որ թագուհու նման մեռնեմ» », – պատմում է լեռնագնացը։

Իռենա Խառազովան՝ իր օգնականի հետ

Առաջին հայուհին Էվերեստի գագաթին

Իռենան նշում է՝ այն, որ իրեն հաջողվել է բարձրանալ Էվերեստը, մեծ մասամբ նաև իրենց խմբի ղեկավար Ալեքսանդր Աբրամովի շնորհիվ է։ Նա պատմում է, որ բազմիցս վախեր է ունեցել, սակայն խմբի ղեկավարը կարողացել է մոտիվացնել նրանց շարունակել քայլել։ Իռենան նշեց, որ Ա․ Աբրամովն իրենց հրահանգել էր գագաթ հասնելուն պես արագ իջնեն 7000 մետրից ներքև, քանի որ եթե մնան հանգստանալու, հնարավոր է՝ այլևս չկարողնան վեր կենալ ու շարունակել։ Շատ մարդիկ, պատմում է Իռենան, նախկինում հենց այդպես են մահացել։ Դրա համար էլ խումբը, հասնելով գագաթ, իրար շնորհավորելուց ու նկարվելուց հետո, անմիջապես սկսել է իջնել։

Էվերեստի գագաթին

«Դրանից հետո այնպես ես ուզում ապրել, որ պատմես բոլորին այդ ամենի մասին», – ասում է Իռենան՝ նշելով, որ ինքն այնքան արագ է իջել, որ առաջինն է հասել ճամբար։

Էվերեստի վերելքից հետո

«Էվերեստի ճանապարհը երազանքի մասին է»

Այսքանից հետո Իռենան վստահ է, որ արժի բարձրանալ աշխարհի ամենաբարձր գագաթը․ «Էվերեստի ճանապարհը երազանքի մասին է․․․ Բոլորն էլ ունենում են իրենց կյանքի Էվերեստը․ դնում են նպատակ ու հասնում են դրան»։

Վերելք դեպի Էվերեստ

Իռենայի առաջին լեռը եղել է Կիլիմանջարոն (5895մ), որտեղ էլ առաջին անգամ լսել է Էվերեստի մասին ու նպատակ դրել, որ հաղթահարելու է այդ վերելքը։ Նա նշում է, որ մինչ այդ անգամ վրանում չէր քնել, իսկ դրանից հետո 5 տարի անց բարձրացել է Էվերեստը։

Կյանքը՝ պատերազմից հետո

Առաջին հայուհին Էվերեստի գագաթին հասնելու ճանապարհին հանդիպել է տարբեր խնդիրներով մարդկանց, ու նշում է, որ եկել է Հայաստան, որ հանդիպի պատերազմից հետո վերականգնողական կենտրոններում գտնվող տղաներին ու ոգեշնչի նրանց։ Նա պատմեց, որ Էվերեստ բարձրացող իրենց խմբում կար նաև Իրաքի պատերազմին մասնակցած ու ոտքը կորցրած մի ամերիկացի երիտասարդ, որին ևս հաջողվեց բարձրանալ լեռը։ Էվերեստի գագաթ հասածների թվում էր նաև արգենտինացի դերասան Ֆակունդո Արանան, որը քիմիոթերապիայի կուրսն ավարտելուց մեկ տարի անց եկել էր բարձրանալու Էվերեստը։

Էվերեստի գագաթին

«Ես ուզում եմ պատմել տղաներին, թե ինչպես կարելի է շարունակել ապրել պատերազմից հետո։ Մարդիկ  հաշմանդամություն ստանալուց հետո շատ հաճախ նպատակ են դնում էվերեստը բարձրանալ ու բարձրանում են։ Այսինքն՝ նրանք այդքանից հետո իրենց մեջ ուժ են գտնում ու անում են ինչ-որ արտասովոր բան», – նշում է լեռնագնացը, որը նպատակ ունի նաև պատերազմին մասնակցած ու վիրավորում ստացած տղաներիի հետ արաշավների գնալ։ Իռենան դեռևս Հայաստանի սարերում չի եղել, սակայն նշեց, որ Արարատն է բարձրացել ու նպատակ ունի բարձրանալ Արագածը։

Վերելք դեպի Էվերեստ

Հանդիպման ժամանակ Armenian Geographic-ի հիմնադիր-ղեկավար Տիգրան Վարագը Իռենա Խառազովային նվիրեց իր հեղինակած «Հայաստանի լեռները» երկլեզու գիրքը։

Աշխարհի ամենաբարձր գագաթին եղած հայուհին լեռնագնացությունը լավագույն թմրանյութն է համարում, որը հնարավորություն է տալիս մարդու ուղեղին վերալիցքավորվել։

Լուսանկարները տրամադրեց Իռենա Խառազովան։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Մեր առաջիկա արշավները

Արշավ Գնիշիկի կիրճում

Արշավ Ոսկեպարից Կիրանց

Գոշավանքից Խաչարձան

Երեք բազեների արահետ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Հերթական անգամ ամփոփեցինք անցած տարին: Այս տարին աննախադեպ էր՝ հագեցած բազմաթիվ բացահայտումներով և նվաճումներով: 

Ինչո՞ւ ենք այս տարվա միջոցառումն անվանել «Արարատվածներ», քանի որ այս տարին աննախադեպ էր Արարատի վերելքների քանակով: Եվ որպես փաստ կարող ենք արձանագրել, որ այս տարի դեպի Արարատ ամենաշատ խմբերը Հայաստանից ուղեկցել է հենց Armenian Geographic-ը: Միջոցառման ժամանակ նաև հակիրճ ներկայացվեց 2020 թ-ի Արարատի վերելքի ծրագիրը:

Հայաստանի ալպինիզմի և լեռնային տուրիզմի փոխնախագահ Սուրեն Դանիելյան

Միջոցառման բացման խոսքը հանձնվել էր  Հայաստանի Ալպինիզմի և Լեռնային տուրիզմի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Սուրեն Դանիելյանին: Armenian Geographic-ը ստեղծիման օրվանից՝ արդեն շուրջ 7 տարի համագործակցում է ֆեդերացիայի հետ:

Միջոցառման ընթացքում Armenian Geographic նախագիծը Արցախի Հանրապետության մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարության կողմից ստացավ շնորհակալագիր ՝ Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման և հոգածության համար: Մենք նույնպես շնորհակալ ենք  մեր աշխատանքը գնահատելու համար:

Դելիկա Արշավ դեպի Հադրութի շրջան

Բացման խոսքից հետո սկսեցինք ամփոփել տարին: Սկսեցինք տարվա ամենաառաջին հետաքրքիր արշավից: Մենք մշակել ենք արշավների մի նոր տեսակ, որն անվանել ենք «Դելիկա արշավ», որը իրենից ենթադրում է արշավ դելիկա մակնիշի ավտոմեքենաներով: Նմանատիպ արշավի շրջանակներում էլ հենց այցելեցինք Արցախի Հադրութի տարածաշրջանի Խանձաձոր գյուղը: Այս արշավը տարբերվում էր նախորդներից, քանզի մեր նպատակը լեռնագագաթ նվաճելը չէր՝ արդեն բարձրացել էինք տարածաշրջանի ամենագրավիչ լեռը՝ Դիզափայտը: Այս անգամ մեր նպատակն էր բացահայտել այս հեռավոր գյուղն իր ողջ հմայքով, շփվել գյուղացիների և երեխաների հետ՝ կարճ ասած դառնալ նրանց առօրյայի մի մասնիկը: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի մեր արշավի մասին պատմող փոքրիկ տեսանյութը:

Իրական Տավուշ

Հաջորդիվ խոսեցինք դեպի Տավուշի սահմանամերձ գյուղերից մեկը՝ Մովսես գյուղ իրականացրած մեր արշավի մասին:  Մովսես գյուղը տեղացիներն անվանում են ո՛չ թե սահմանամերձ, այլ սահմանապահ գյուղ: Արշավի միտքը ծնվեց մեր շատ սիրելի ընկեր Անդրանիկ Փոլադյանի հրավերից: Մեր այս յուրօրինակ և թերևս ամենատպավորիչ արշավը նախաձեռնելու համար Անդրանիկին, որպես շնորհակալություն նվիրեցինք Տիգրան Վարագի՝ «Հայաստանի Լեռները» գիրքը: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի պատրաստած տեսանյութը:

«Լեռնային Կղզի»

Այնուհետև նախագծի մասին խոսեց նախագծի հիմնադիր Տիգրան Վարագը: Ներկայացրեց այս տարվա խոշոր ձեռքբերումներից մեկը՝ «Հայսաստանի Լեռները» երկլեզու գիրքը, ինչպես նաև խոսեց հաջորդ՝ «Լեռնային Կղզի» գրքի մասին, որն իր մեջ ներառելու է Հայկական Լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներն ու նրանց բարձր գագաթները:

Armenian Geographic նախագծի հիմնադիր Տիգրան Վարագ

Շարունակելով մեր բացահայտումների շարքը կրկի խոսեցինք դեպի Արցախ կատարած մեր ուղևորություններից մեկի մասին: Այս անգամ  ուղևորվել էինք Քաշաթաղ, որտեղ մեր նպատակակետը Թովմասար լեռն էր: Թովմասարը Արցախի լեռնաշղթայի վերջին վառ արտահայտված լեռն էր ՝ որ դեռ չէինք հասցրել բարձրանալ: Դե իսկ Թովմասարի մասին պատմող տեսանյութն ամբողջությամբ բացահայտեց այն ամենը ինչ տեղի է ունեում մեր գիշերակացով արշավների ետնաբեմում:

Դեպի Սասուն

Եվ ահա տարվա մեր ամենամեծ բացահայտումը Պատմական Հայաստանում ՝ Վերելք Ծովասար և Սուկավետ: Սա նաև տարվա ամենասպասված արշավն էր: Ծովասար լեռան անունը բազմիցս հանդիպել էինք տարբեր աշխատություններում, և դա այն անունն էր, որն ամենաշատն էր ասոցացվում Էրգրի և Սասունի հետ: Այդ էր պատճառը, որ մի ամբողջ տարի անհամբեր սպասում էինք Ծովասարի գագաթից Մարաթուկի և Սասունի տեսարանով հիանալուն: Այս արշավի երկրորդ նպատակակետը Սուկավետ լեռն էր: Սուկավետ լեռը, ըստ որոշ աղբյուրների համարվում է Հայկական պար լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը, որի գագաթին ոտք դնելը նշեցինք հայկական «Ալաշկերտի 3 ոտք» պարով: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի պատրաստած փոքրիկ տեսնյութը մեր ուղևորության մասին:

Բարդողի երկար սպասված վերելքը

Ծովասարի և Սուկավետի վերելքից ոչ պակաս կարևոր էր նաև Բարդողի վերելքը: Մեր թիմը առաջին անգամ Բարդող լեռը նկատել էր 2014 թվականին, իսկ վերելքի միտքը հասունացավ արդեն 2018-ին: Իսկ այս տարի վերջապես ստացվեց իրականացնել երկար սպասված վերելքը: Մի օր պարզապես մեր տղաները որոշեցին գնալ երազանքի հետևից, իսկ մի քանի օր անց արդեն կանգնած էին Բարդողի գագաթին: Վերելքը նշանավորվեց նաև նրանով, որ վերջին 100 տարիների ընթացքում մենք առաջին հայերն էինք, ովքեր կանգնեցին Բարդողի գագաթին: Եվ քանի որ առաջին վերելքից հետո լեռան հանդեպ հետաքրքրություն մեծ ալիք բարձրացավ ՝ երկորդ վերելքը սպասեցնել չտվեց, և մի քանի ամիս անց մենք կրկին հայտնվեցինք Բարդողի գագաթին: 

Միջոցառման ավարտը

Կրկին հետ վերադառնալով միջոցառման «Արարատվածներ» անվանն ու Արարատին, նշենք, որ Armenian Geographic-ը այս տարի միացել էր «Ավրորա» մարդասիրական ֆորումի նախաձեռնած #ararat_challenge շարժմանը, որի մասին խոսեց Մարիա Հովսեփյանը:

Մարիա Հովսեփյանը ներկայացրեց Ararat Challenge շարժման մանրամասները

Միջոցառման ավարտին դիտեցինք նաև Լուիզա Վարդանյանի հեղինակած «Լուսաբացն Արարատից» ֆիլմը, որը պատմում էր մեր խմբերից մեկի Արարատի վերելքի մասին:

Եվ, իհարկե, միջոցառումը եզրափակվեց Արարատի մասնակիցերին վկայագրեր շնորհելու արարողությամբ:

Չնայած վերը նշված բոլոր բացահայտումներին ու նվաճումներին, մեր ամենակարևոր ձեռքբերումը շարունակում են մնալ այն մարդիկ, ում մենք գտել ենք մեր արշավների ընթացքում, այն մարդիկ ովքեր աջակցում և ոգեշնչում են մեզ, և, իհարկե, այն մարդիկ ովքեր ուղղակի հետևում են մեզ և նման կերպով նույնպես աջակցում են մեզ:

Շնորհակալ ենք, որ մեր կողքին եք և հավատում եք մեզ:

Կհանդիպենք լեռներում!!!

Լուսանկարները՝ Սիփան Գրիգի

Արարատվածները

Այս ամառ բարձրանում ենք Արարատ

Արարատի գագաթին՝ երազանքից իրականություն

Արարատը՝ հավերժական սեր

Երազանքի կանչով դեպի Արարատ

Արարատը սկսվում է երազանքից

Երազանքից մինչև իրականություն

Արարատն ապացուցեց, որ այն պարզապես սիմվոլիկա չէ

Արարատը կարծես մի երազ լինի

«Հայաստանի լեռները» գիրքը իր տեսակի մեջ բացառիկ երկլեզու գիրք է, որը Հայաստանի լեռները ճանաչելի է դարձնում ոչ միայն Հայաստանում, այլ նաև նրա սահմաններից դուրս: Ամբողջ աշխարհում լեռնագնացությամբ հետաքրքրվող մարդիկ կարող են ծանթոթանալ Հայաստանի լեռներին, և Հայաստանը հնարավորություն կունենա դառնալ լեռնագնացության ամենապահանջված ուղղություններից մեկը:

Գրքի գաղափարը կյանքի կոչվեց CNF- ի ֆինանսավորմամբ:

Գրքի հիմքում  «Մերն է» խորագրով նախագծն է և մի խումբ արկածախնդիր երիտասարդներ, որոնց հետաքրքրության ու անվերջ բացահայտելու ցանկության շնորհիվ կյանքի կոչվեց նախագիծը:

Գրքի հեղինակը ՝ Տիգրան Վարագ

«Մերն է» խորագրով նախագիծը

Հայաստանի բոլոր լեռնաշղթաների ամենաբարձր ու տեսարժան գագաթները բարձրանալու գաղափարը Հայկական աշխարհագրական նախագծի մոտ ծնվել է դեռևս 2013-ին: Բոլոր լեռնային վերելքները եղել են խմբային, և ցանկացած լեռնագնաց ու բնության սիրահար հնարավորություն է ունեցել մասնակցելու արշավներին: 

Ծրագիրը հնարավորություն տվեց բացահայտելու նոր բարձունքներ, ծանոթանալու բնաշխարհին, հարակից գյուղերին, բնակչությանը, բնական ու պատմամշակութային հուշարձաններին: Ծրագրի շրջանակներում հաղթահարվել և ուսումնասիրվել են  այնպիսի լեռներ, որոնց մասին գրական աղբյուրներում գրեթե տեղեկություն չկար: Նախագծի ընթացքում հաղթահարվել են բազմաթիվ լեռներ, որոնցից 46 լեռնաշղթաների 64 գագաթները ներառվել են գրքում: Եվ իհարկե բոլոր երթուղիները ներկայացված են Հայկական աշխարհագրական նախագծի (Armenian Geographic) վիկիլոքյան ( www.wikiloc.com ) էջում:

«Հայաստանի Լեռները» գրքի շնորհանդեսին

«Հայաստանի Լեռները» գիրքը

Գրքի նպատակը ոչ միայն լեռների, նրանց աշխարհագրական դիրքի և երկրաբանական առանձնահատկությունների մասին օգտակար տեղեկատվություն տրամադրելն է, այլ Հայաստանում լեռնագնացության ու աշխարհագրական տուրիզմի զարգացումը խթանելը:

Գիրքը նախատեսված է Հայաստանի լեռնային լանդշաֆտների աշխարհագրությամբ ու զբոսաշրջությամբ հետաքրքրվողների և ընթերցողների համար:

«Հայաստանի լեռները» պատկերազարդ գրքի շնորհիվ դուք կզգաք մեր լեռների հմայքն ու գրավչությունը, լեռնագնացության շունչն ու խմբային ոգին: Արշավների ժամանակ կատարված լուսանկարներն արտահայտում են մարդու դերը բնության մեջ և միաժամանակ ցույց տալիս նրա փոքրությունն ահռելի լեռների ֆոնին:

«Հայաստանի լեռները» գիրքը արշավականի աչքերով մեզ ցույց է տալիս այն ամենն, ինչ ամեն օր մեր կողքին է :

«Հայաստանի Լեռները» գիրքը

Գրքի 250 էջերն իրենց մեջ ամփոփում են Հայաստանի լեռներն իրենց ամբողջ հմայքով և գրավչությամբ: Գիրքը բաղկացած է 3 գլուխներից ՝ 

• Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների մարզը
• Հրաբխային լեռնազանգվածների և սարավանդների մարզը
• Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների մարզը

Սակայն «Մերն է» նախագիծը չի սահմանափակվում Հայաստանի սահմաններով, այն նպատաակ ունի տարածվել Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ հաղթահարելու այն բարձունքները, որոնք մերն են: Հաջորդ պատկերազարդ գիրքը նվիրված է լինելու Հայկական Լեռնաշխարհին: Գիրքը կներկայացնի մեզ հայտնի և անհաս թվացող լեռներն իրենց ամբողջական գրավչությամբ:

Լուսանկարները ՝ Հրաչուհի Այվազյանի և Անի Բաղդասարյանի

Մեր Գործունեությունը

Հայկական առաջին խումբն Արարատի գագաթին

Հանդիպում Հայկ Մարգարյանի հետ

«Լեռնային կղզի» / 10 տարին մի գրքում

«Լեռնային կղզի» / Մենք 10 տարեկան ենք

Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց

«Հայկական լեռնաշխարհ» քարտեզի շնորհանդես

Իռենա Խառազովայի կյանքի Էվերեստը

Արարատվածներ / Մենք 7 տարեկան ենք

«Հայաստանի լեռները» գրքի շնորհանդես

Համշենը անցյալի և ներկայի խաչմերուկներում

Ռանչպարների Կանչը

Լեռների միջազգային օր։ Տարվա ամփոփում

«Մեսսներ» կինոդիտում

«Անվերջ Բացահայտվող Հայաստան»

«Կոն-Տիկի» կինոդիտում

«Հայաստանի չբացահայտված լեռները» սեմինար – քննարկում

«Դիպչելով Դատարկությանը» կինոդիտում

«Երկրի Աղը» կինոդիտում

Արշավային դեղատուփի դասընթաց

«Հյուսիսային պատ» կինոդիտում

«Հայկական լեռնաշխարհ» խորագրով սեմինարը՝ տուրիզմի ոլորտի աշխատակիցների համար

Սեմինար «Հայկական լեռնաշխարհ» թեմայով

Տարվա ամփոփում: Մենք 4 տարեկան ենք:

Սեմինար «Հայաստանի ջրերը» թեմայով

Սեմինար «Հայկական լեռնաշխարհ» թեմայով

Համասևանյան աղբահավաք

«ArmGeo»-ն 3 տարեկան է / Տարվա ամփոփում

Ֆոտոմրցույթ «Մարդը լեռներում»

Հանդիպում Սամվել Կարապետյանի հետ

Վերջին ժամանակներում շատ է խոսվում Համշենի մասին, երիտասարդությունը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում դեպի համշենյան մշակույթը, երգում են համշենյան երգերը, պարում պարերը: Բայց թե ինչ է իրական համշենը և թե իրականում ինչն է համշենի մշակույթը դարձնում այդքան տարբերվող և միևնույն ժամանակ այդքան մոտ ու կանչող՝ քչերին է հայտնի:

Անանցանելի լեռներով, խոր ձորերով ու խիտ անտառներով, արտաքին աշխարհից կտրված, ինքնամփոփ, մութ ու մառախլապատ մի երկրամաս է Համշենը: Այլ ազգերի հետ մեկտեղ այսօր էլ Համշենում ապրում են էթնիկ հայեր, որոնք յուրահատուկ բարբառի, երաժշտության ու մշակույթի կրողն են:

Միջոցառման մեկնարկը

Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես եկավ համշենագետ Սերգեյ Վարդանյանը՝ պատմելով  ֆիլմի ստեղծման, նկարահանման աշխատանքների մասին: Նա նշեց, որ Ֆիլմն արժանացել է Հոլիվուդում անցկացվող «Արփա» միջազգային կինոփառատոնի Արմին Վեգների անվան մարդասիրական մրցանակին: Այն ցուցադրվել է նաեւ «Ոսկե ծիրան» երեւանյան միջազգային, Նյու Յորքում կայացած «Socially Relevant Films» կինոփառատոներում, Տորոնտոյի «Նուռ» փառատոնում, Պրահայում եւ այլն:

Սերգեյ Վարդանյանը խոսեց նաև Լուսինե Սահակյանի հեղինակած «Համշենը հայկական ձեռագրերում» գրքի մասին:

Այնուհետև սկսվեց ֆիլմի դիտումը:

Համշենը անցյալի և ներկայի խաչմերուկներում / Կինոդիտում

Մաս առաջին / Արդվինի նահանգ

Ֆիլմը երկու մասից է բաղկացած: Առաջին մասում, որ կոչվում է «Արդվինի նահանգ», հայոց Համշեն գավառի մասին պատմական ակնարկից հետո ներկայացվում են դրվագներ Արդվինի նահանգի Խոփա գավառի համշենցիների կյանքից: Ֆիլմը կառուցվել Լուսինե Սահակյանի  ուղևորությանը համաձայն: Բռնի իսլամացումից` 18-րդ դարից հետո, բուն Համշենից համշենցիների մի խումբ տեղաշարժվել է Արդվին: Թեև դարերի ընթացքում նրանք կորցրել են հայկական ինքնության շատ կարևոր շերտեր, բայց, զարմանալիորեն, թուրքական այդ մեծ օվկիանոսում կարողացել են պահպանել հայրենի Համշենի բարբառի իրենց տեղական խոսվածքը: Նաև այս հանգամանքով է պայմանավորված, որ նրանց մի մասն ընդունում է իր հայկական ծագումը։

Համշենցիներն ունեն իրենց յուրահատուկ երգարվեստը, պարերը, որոնք ուղեկցվում են սրնգի, երբեմն` պարկապզուկի նվագակցությամբ, օգտագործում են նաև զուռնա ու դհոլ: Ֆիլմում տեղ են գտել դրվագներ Խոփայի համշենցիների պարերից, երգերից` հայտնի երգիչների և գյուղացիների կատարմամբ, նմուշներ նրանց տեղական խոսվածքից ու բանահյուսությունից, հավատալիքներից, զբաղմունքից, ինչպես նաև խոհանոցից:

Մաս երկրորդ / Ռիզեի նահանգ

Երկրորդ մասը, որ կոչվում է «Ռիզեի նահանգ», արդեն ներկայացվում է թուրքախոս համշենցիներին: Ռիզեի համշենցիների շրջանում թրքացումն առավել խոր արմատներ է գցել: Նրանք մոռացել են իրենց մայրենին` հայերենը, և խոսում են թուրքերեն: Ոմանք ընդունում են, որ ունեն հայկական ծագում, սակայն անմիջապես հավելում են, որ արդեն թուրքացել են:

Ֆիլմը ավարտվում է հետևյալ տողերով ՝ «Ինչո՞ւ այսպիսի ճակատագիր», որն ամբողջացնելով ֆիլմի տպավորությունները, ստիպում է ևս մեկ անգամ հայացք նետել մեր ժողովրդի ճակատագրին և պարզապես պահպանել այն, ինչ մոտ է, մերն է և հարազատ:

Ֆիլմի ցուցադրումից հետո Լուսինե Սահակյանը պատասխանեց մասնակիցների հարցերին, պատմեց մի քանի զվարճալի միջադեպի մասին և խոսեց նկարահանման ժամանակ առաջացած դժվարությունների:

Երեկոն համեմված էր համշենյան շնչով։ Միջոցառման ընթացքում մասնակիցները ստացան իրենց այն հարցի պատասխանը, թե ի՞նչ է Համշենը և ո՞վքեր են համշենցիները:

Միջոցառման ավարտին մի խումբ երիտասարդներ, լցված համշենյան էներգիայով, ներկայացրին «Համշենի Թրթռուկ» պարը:

Բլոգ Հայաստանի Մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»

5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը

Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները

Էվերեստի բազային ճամբար 2023

3000 մետրից այն կողմ՝ Հայաստանի լեռներում

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Հայկական լեռնաշխարհի Նեմրութները

Նորատուսի խաչքարադաշտ

Ինչ նվիրել արշավական ընկերոջը

Ռաճա․ լեռնային դրախտ

Կազբեկի թիմային վերելքը

Ինչպես պատրաստվել ձմեռային արշավներին

«Լեռնային կղզի» / 10 տարին մի գրքում

Դեմավենդ. տարվա վերելքը

Մատենադարան