Անվանում

Պատմագիտությանը հայտնի չէ Տեղեր տեղանվան ծագման վերաբերյալ գիտական որևէ մեկնաբանություն։ Հայտնի միակ բացատրությունը 18-րդ դ․ գրի առնված հրաշապատում-ավանդազրույցն է, որի համաձայն՝ իբր Տեղերում հաստատված Գրիգոր Լուսավորչի աչքին մի օր երևացել է Աստվածածինը բազում հրեշտակներով և իսկույն չքացել։ Տեսիլքի վկան իբր եղել են նաև Տեղերի բնակիչները, որոնց մի մասը սկսել է մատնացույց անել մի վայր և ասել՝ այստեղ էր, մյուսները՝ ոչ, այնտեղ էր, ուստի վայրը, որտեղ հետագայում կառուցվել է ներկայիս վանքը, կոչվում է Տեղեր։

Տեղերի վանք

Հենց այս անվամբ վանքը վկայված է 13-րդ դ․ վերաբերող որմերին պահպանված բազմաթիվ վիմագրերում։ Սակայն ուշ միջնադարում, վանքը հայտնի է եղել նաև Լրջակապույտ Սբ․ Նշան անվամբ։ Այս անվանակոչությանն առաջին անգամ հանդիպում ենք 1656 թ․ աշխարհացույցի հիշատակարանում։ Սակայն նոր անվանումը 17-18-րդ դարերում ի զորու չի եղել մոռացության մատնել վանքի նախնական անունը։

Ուշ միջնադարյան վկայություններում Տեղեր անվանումը հաճախ հանդիպում է Դըղր կամ Դղեր անվանաձևերով։

Պատմություն

Տեղերի վանքի կառուցման մասին, չեն պահպանվել մատենագիր արձանագրություններ, և վանքի կառուցման մասին տեղեկություններ քաղում ենք վանքի որմերին պահպանված վիմագրերից։

Վանքի գլխավոր եկեղեցին կառուցվել է 1213 թվականին, ըստ գմբեթի թմբուկի հարավային կողի վրա պահպանված արձանագրության։

Տեղերի վանքում պահպանված մի շարք նվիրատվական վիմագրեր անթվագիր են, և ենթադրվում է, որ դրանք փորագրվել են արդեն XIV-րդ դարում։ Իսկ արդեն XV-րդ դարում հանդիպում են թվագիր վիմագրեր, ինչպես նաև այս շրջանից առկա են կցկտուր մատենագրական արձանագրություններ։

XVII-րդ դարի 30-ական թվականներին, Տեղերի վանքը հիշատակվում է Երևանի խանին հարկատու հոգևոր կենտրոնների թվում։ Հայտնի է, որ 1766 թ․ ի թիվս այլ վանքերի, Տեղերի վանք է այցելու Սիմեոն կաթողիկոսը, ով ազդված լինելով վանքի անմխիթար վիճակից, փորձում է որոշ բարենորոգումներ անել։

Տեղերի վանքը խիստ տուժում է 1948 թ․ տեղի ունեցած երկրաշարժից։ 1950-ական թվականներին սկսվում է վանքի վերականգման աշխատանքները։

Ճարտարապետություն

Վանական համալիրը բաղկացած է Սբ․ Աստվածածին եկեղեցուց և գավթից։ Պաշտպանական նկատառումներից ելնելով`վանքը պարսպապատվել է:

Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին ունի ճարտարապետական զուսպ ոճ։ Ներքուստ ունի խաչաձև, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով, արտաքուստ ուղղանկյուն հորինվածք։ Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահատիպ եկեղեցիների տիպին։

Սբ․ Աստվածածին եկեղեցուն արևմտյան կողմից կից է գավիթը։ Ըստ գավթի հարավարևելյան սյան խոյակի վրա պահպանված արձանագրության` կառուցել է Աղբայրիկ ճարտարապետը 1221 թ.: Պատկանում է քառասյուն գավիթների տիպին: Գավթի արևմտյան զույգ անկյուններում վեր են խոյանում մատուռանման երկու փոքր եկեղեցիներ, որոնք արտաքուստ ուղղանկյուն, արևելյան կողմից փոքր խորանով կենտրոնագմբեթ կառույցներ են: Մատուռների մուտքը գավթի տանիքից են:

Նյութը պատրաստելիս օգտվել ենք  Ս. Կարապետյանի   «Վարձք» հանդեսի  «Տեղերի վանքը» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Սբ․ Սիոն վանք

Պատմական աղբյուրները ոչ մի հիշատակություն չեն պարունակում վանքի մասին, նրա վրա փորագրված բազում արձանագրություններն էլ վերաբերում են ավելի ուշ ժամանակի, ուստի որոշակի պարզ չէ, թե երբ է հիմնադրվել այն և ովքեր են եղել նրա կառուցողները։

Ճարտարապետություն

Վանքը բաղկացած է երկու իրար կից եկեղեցուց, մեկ մատուռից, գերեզմանատնից և բնակելի այլ շենքերի մնացորդներից։

Համալիրի հյուսիսային կողմի եկեղեցին կոչվում է Սբ․ Սիոն (որոշ աղբյուրներում հանդիպում ենք նաև Սբ․ Հովհաննես անվանումը) և որոշակի կերպով նկատվում է, որ դա համալիրի ամենահին կառույցը պետք է լինի։ Հատակագծային հորինվածքով ուղղանկյուն, թաղածածկ դահլիճ է`արևելքից և արևմուտքից կիսաշրջանաձև խորաններով: Ենթադրվում է, որ եկեղեցին կառուցվել է VII – VIII դ․դ․։

Երկու մուտքերից մեկը բացվում է արևմտյան, իսկ մյուսը հարավային կողմերից։ Վերջին մուտքը հավանաբար բացվել է կցված երկրորդ երկրորդ եկեղեցին կառուցելու ժամանակ։ Ամբողջ շենքը շարված է գլխավորապես ավազաքարի տարբեր մեծության կիսատաշ քարերով՝ կրաշաղախի միացությամբ։ Նկատվում են վերանորոգումների հետքեր և միակ արձանագրությունը վերաբերում է XIII-րդ դ․ վերջերին կատարած նորոգումներին։

Եկեղեցուն հյուսիսից կից գտնվում է մատուռ և որոշակի կերպով նկատվում է , որ այն կառուցվել է եկեղեցու հետ միաժամանակ։ Միակ մուտքը բացվում է եկեղեցու եկեղեցու մեջ, ինչն էլ հավանական է դարձնում այն, որ մատուռը ծառայել է որպես ավանդատուն։

Ճանկերում խոյ բռնած արծիվ

Երկրորդ եկեղեցին, որն արձանագրությունների մեջ կոչվում է Սբ․ Աստվածածին, գտնվում է Սբ․ Սիոն եկեղեցու հարավային կողմում նրան կից։ Ներսում, հարավային պատի վրա փորագրված ընդարձակ արձանագրության համաձայն, եկեղեցին կառուցվել է Մագիստրոսի թոռ Վասակի որդի Պարոն Վահրամը 1282 – 1283 թ․թ․։ Եկեղեցու ներքին և արտաքին պատերին կան XIII – XIV դ․դ․ նվիրատվական բովանդակությամբ բազմաթիվ արձանագրություններ։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատին պատկերված է ճանկերում խոյ բռնած արծիվ։ Հարավային կողմում կա արևային ժամացույց։

Համալիրի բակում շատ են խաչքարերը, որոնց մեջ աչքի է ընկնում մի խաչքար, որը սովորական և ամենափրկիչ խաչքարերի սինթեզ կարելի է համարել։

Սբ․ Սիոն վանական համալիրի տարածքում գտնվող խաչքար

Վանքը հյուսիսից և արևմուտքից շրջապատված է եղել պարսպով, իսկ մյուս երկու կողմերից պաշտպանվել է խոր ձորով։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Անվանում

Կա մի վարկած, որ վանքը իր անունը ստացել է Սուփան Գնդունու անունից, որը եղել է վանքի առաջին ճգնավորներից: Վանքի շինությունն ավարտելուց հետո հավաքել են մերձակա վայրերում ապրող ճգնավորներին, որոնցից ամենահասակավորն ու անվանին եղել է Սուփան Գնդունին։

Պատմություն

Պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի վկայության համաձայն` Գնդեվանքը հիմնադրել է սյունյաց Սմբատ իշխանի կին Սոփիա իշխանուհին X դ., որպես ճգնավորների մենաստան: Նույն ժամանակ տիկին Սոփիան հիմնել է տալիս Գնդեվազ գյուղը և Ատչար գյուղի հետ նվիրում վանքին։ Այս երկու գյուղերից ստացված եկամուտներով պետք է ապրեին Գնդեվանքի վանականները։ Վանքը ի սկզբանե հիմնադրվել է, որպես ձորի ճգնավորների մենաստան:

Գնդեվանք

Գնդեվանքը ժամանակի ընթացքում քանիցս վերանորոգվել է: Հայտնի է, որ 1309 թ. եկեղեցին նորոգել է Գրիգորը (Գրիգորես)։ 1604 թ․ պարսից շահ Աբասը ավերել է վանքը և գյուղը: 1691 թ.` վանքը վերանորոգել է Պետրոս վարդապետը, որի արձանագրությունը պահպանվել է եկեղեցու արևմտյան պատին: 1875 թ. Հովհաննես վարդապետ Տեր-Հարությունյանը, բնակվելով վանքում, մաքրել և բարեկարգել է, ապա վանքը նորոգել է տաթևցի վանահայր Պետրոս վարդապետը: 1968 թ. սկսվել է հուշարձանախմբի (եկեղեցու, գավթի) վերանորոգումը, որն ավարտվել է 1971 թ.:

Ճարտարապետություն

Վանական համալիրը կազմված է Ս. Ստեփանոս եկեղեցուց, գավիթից, սեղանատնից, գերեզմանատնից, բնակելի և օժանդակ շինություններից, վանքապատկան ջրանցքից: Վանական համալիրը շրջապատված է բրգավոր պարսպապատով։

Գլխավոր եկեղեցի

Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին կառուցել է Սյունյաց Սոփիա իշխանուհին 936 թ.: Եկեղեցու արևմտյան պատի վրա գտնվող շինարարական արձանագրության մեջ Սոփիա իշխանուհին հիացմունքով նշում է` «Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա եւ եդի ակն վերայ»:

Կառուցված է բազալտի սրբատաշ քարերով: Ըստ հատակագծային հորինվածքի եկեղեցին քառախորան` արտաքուստ խաչաձև կենտրոնագմբեթ կառույց է` արևելյան զույգ ավանդատներով: Խաչաթևերը մշակված են եռանկյունաձև հատվածքի «հայկական խորշերով»:

Գնդեվանք

Գմբեթի առագաստներին պատկերված են չորս ավետարանիչների խորհրդանշանների բարձրաքանդակներ: Եղել են նաև որմնանկարներ, որոնց հեղինակը նկարիչ Եղիշե երեցն է (X դ.): Ավագ խորանում պահպանվել է Քրիստոսի պատկերի փոքր հատվածը: Ավելի ուշ շրջանի գործեր են ավանդատների մուտքերից վեր պատկերված ֆիգուրները: Կատարման վարպետությամբ աչքի է ընկնում հյուսիսային ավանդատան պատի Աստվածամոր պատկերը, որն ուշ միջնադարի հայկական կերպարվեստի լավագույն ստեղծագործություններից է: Որմնանկարները, ցավոք, վերջին տասնամյակներում խոնավությունից քայքայվել են:

Եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը։ Այն թաղածածկ դահլիճ է, կառուցել է Քրիստափոր վանահայրը 999 թ.:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Ցաղաց քար

Անվան ծագումնաբանություն

Այս վանքի անունը հետագայում գրվել է նաև Ցախաց քար ձևով, բայց Ստ․ Օրբելյանը իր չորս հիշատակումների մեջ գործ է ածել Ցաղաց քար ձևը։ Արձանագրությունների մեջ նույնպես հինգ անգամ Ցաղաց քար ձևով է գրված և մեկ անգամ Ցաղած քար, որը հավանաբար պետք է գրչի սխալ համարել։

Մատենագրական և վիմագրական տեղեկություններից պարզ է դառնում, որ եկեղեցին կոչվել է Ցաղաց քար։ Մյուսները՝ Ցախաց քար, Ցախած քար և այլն, պարզապես տարբերակներ են։

Վանական համալիրի անվանումը կազմված է – Ցաղ արմատից և – աց ձևույթից։ Ցախ «փայտի մնացուկ» (Ցախաց քար) արմատը բացառում ենք այս տեղանվան հետ։ Այն ժողովրդական ստուգաբանությամբ է ձևավորված, քանի որ գրավոր աղբյուրների մեծ մասում ուղղակիորեն նշում է Ցաղ > Ցաղաց քար։

Այս տարածքը հարուստ է ջրով, որի պատճառով տարածքում ժամանակին շատ են եղել ջրաղացները և ամենայն հավանականությամբ Ցաղաց քար անունը առաջացել է ջրաղաց > ջաղաց ձևից։ Ջրաղացի քար > ջաղացի քար բարդության առաջին ջ-ն փոխազդեցական հնչյունափոխության առնմանության օրենքով՝ վերջին ց-ի ետընթաց ազդեցությամբ դարձել է ց։ Նման տիպիկ օրինակ վկայում է Հ․ Աճառյանը՝ ջրցան > ցրցան։

Ցաղաց քարՇինության կառուցման վերաբերյալ պետք է լինի զրույց կամ ավանդապատում կապված ջաղաց քարի հետ, որից էլ առաջացել է եկեղեցու անունը։ Թերևս հավանական է նաև, որ անունը տալիս նկատի են ունեցել եկեղեցու շինության համար նախատեսված քարանյութը, որ կոպտատաշ բազալտից է՝ ջաղաց քարի որակի։

Կա վարկած, որ անվան ընտրությունը կապ ունի ծաղկած քար անվան հետ։

Որոշ ժամանակ վանքը հայտնի եղել նաև Ղոշավանք (ղոշ – զույգ) անունով, որը դրված է եղել թուքերի կողմից, նկատի ունենալով միմյան մոտ կանգնած զույգ եկեղեցիները։

Պատմություն

Ըստ Ասողիկ (Ստեփանոս Տարոնեցի 11-րդ դ․) պատմիչի՝ վանքը հիմնված է 10-րդ դ․ կեսերին, Աբաս Բագրատունու թագավորության ժամանակ, իսկ ըստ Ստ․ Օրբելյանի (13-րդ դ․ պատմիչ) վանքը կառուցվել է 1041 թ․ հայր Վարդիկի կողմից, Գագիկի թագավորության օրոք, ով շինում է երկու եկեղեցի, մեկը՝ Սբ․ Կարապետ անունով, մյուսը թեքկտուր, հրաշալի կառուցվածքով։

Կառուցվածքը

Ցաղաց քար վանական համալիրը բաղկացած է միմյանցից մոտ 200 մ հեռավորությամբ տեղադրված երկու խումբ կառույցներից, որոնք բաժանվում են՝ արևելյան և արևմտյան թևերի։

Արևելյան խումբ։ Գլխավոր եկեղեցին կոչվում է Սբ․ Կարապետ, որը կենտրոնագմբեթ է, ներքուստ ունի խաչաձև հորինվածք։ Կառուցված է բազալտի սրբատաշ քարերով և հարդարված է բուսական և երկրաչափական զարդաքանդակներով։ Շքեղ զարդարանք ունեն հատկապես պատուհանները և շքամուտքը։ Հարավային շքամուտքի վերևում ձախ անկյան տակ՝ ագուցված է ճիրաններում խոյ բռնած թևատարած արծվի բարձրաքանդակ։ Իսկ հյուսիսային ճակատի վերին մասում տեղակայված է առյուծի և ցուլի մենամարտ ներկայացնող բարձրաքանդակ, որն իր չափերով մեզ հայտնի բարձրաքանդակներից ամենամեծն է։

Ցաղաց քար

Դեպի հս․ արլ․ Սբ․ Հովհաննես փոքր, թաղածածկ եկեղեցին է, որն իրենից ներկայացնում է դամբարան – եկեղեցի։ Առաջին հարկը կազմում է թաղածածկ ոչ մեծ դամբարանը և նրա արևմտյան կողմում տեղավորված է քառակուսի գավիթը։ Վերջինիս վրա բարձրացող մատուռը և մուտիք երկու կողմերում տեղավորված մեծ խարքարերը կազմում են կառույցի երկրորդ հարկը։ Ըստ աղբյուրների եկեղեցին կառուցված է նույն Վարդիկի կողմից 1041 թ․։

Ցաղաց քար

Արևմտյան խումբ։ Բացի այս երկու եկեղեցիներից հազիվ 100-ից 200 մ հեռավորության վրա, կա ևս երկու եկեղեցի՝ Սբ․ Աստվածածին և Սբ․ Նշան, որոնց շինության թվականն անհայտ է, միայն վերանորոգված են 1221 թ․ ոմն Գրգորի ձեռքով։

Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին խմբի գլխավոր կառույցն է։ Այն արտաքուստ ուղղաանկյուն, ներքուստ խաչաձև հատակագծով կառույց է։ Ունի երկու մուտք արևմուտքից և հարավից։ Իր ճարտարապետական ոճով նման է Սյունիքի 9-10-րդ դարերի նույնատիպ կառույցներին։ Եկեղեցուն կից, նրա հարավային կողմում կառուցվել է սյունասրահ, որը հավանաբար 11-րդ դ․ կառույց է։

Սբ․ Նշան եկեղեցին միանավ թաղակապ սրահ է։ Հարավային մասում այն ունի երկու ավանդատներ, որոնց միջև թաղածածկ խորան է։ Եկեղեցին կառուցված է բազալտի կոպտատաշ քարերով։

Ցաղաց քար

Սմբատաբերդ

Ամրոցի ավերակները գտնվում են Վարդենիսի լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան լեռնաբազուկներից մեկի գագաթային մասում` ծովի մակերևույթից մոտ 2000 մ բարձրության վրա: Բարձրաբերձ այդ լեռնաբազուկը հարավ-արևելքում եզերված է Եղեգիս գետի կիրճով, հյուսիս-արևմուտքում` Արտաբույնք գետի ձորով, և  այդ մասերում բերդը պաշտպանված է զառիթափ ու դժվարամատչելի լանջերով, իսկ հյուսիս-արևելքում այն աստիճանաբար ձուլվում է տեղանքին: Ամրոցի նման տեղադիրքը բերդապահներին հնարավորություն է ընձեռնել դիտարկելու շրջակա ձորերն ու լեռները` ժամանակին ահազանգելով մոտեցող թշնամիների մասին:

Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդի պատմությունը

Սմբատաբերդը Վայոց ձորի մեծ ու անառիկ ամրոցներից մեկն է և հիմնվել է վաղ միջնադարում: Այն մինչև 7-րդ դարի առաջին քառորդը պատկանել է Սյունյաց գահերեց իշխաններին, այնուհետև 10-րդ դարում անցել է Բագրատունիներին, իսկ 13-րդ դարում` Օրբելյան իշխաններին և մինչև 15-րդ դարը եղել է նրանց տոհմական սեփականությունը: 1605 թ. բերդը` Եղեգիս քաղաքի հետ հիմնովին ավերվել են պարսից շահ Աբասի արշավանքների հետևանքով:

Պաշտպանական կառույց

13-15 դդ. Օրբելյանները, ամրացնելով բերդը, վերածել են հզոր պաշտպանական կառույցի: Ամրոցին այս անունը տրվել է 19-րդ դարում` մերձակա գյուղերի բնակիչների կողմից. անվանակոչման համար առիթ է հանդիսացել Եղեգիս գյուղի Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատանը գտնվող Սմբատ իշխանի 1280 թ. տապանաքարը: Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Սմբատաբերդը Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից հիշատակված Կապույտ բերդն է:

Սմբատաբերդ ամրոցի միջնաբերդերը

Հյուսիսային և արևելյան մուտքերն անցնում են թաղածածկ սրահներով, որոնց տանիքներին տեղադրված են եղել դիտանոցներ: Ամրոցն ունեցել է ընդհանուր պատով բաժանված երկու միջնաբերդեր` արևմտյան և արևելյան, որոնք կառուցված են ամենաբարձր կետերում: Արևմտյան միջնաբերդը վատ է պահպանվել:

Սմբատաբերդ

Այստեղ նկատելի են ուղղանկյուն-քառանկյունի կառույցների հիմնապատերը: Արևելյան միջնաբերդը անհամեմատ լավ է պահպանվել: Այն կիսաբոլոր ձգվում է ամրոցի ամենաբարձր` ժայռեղեն գագաթին, որոշ հատվածներում մինչև երեք մետր բարձրությամբ: Միակ մուտքը արևմտյան կողմից է: Ներքուստ առկա են սենյակներ, որոնք միմյանց հետ հաղորդակցվում են միջանցքներով: Ամրոցի ներսում` պարիսպներին կից, պահպանվել են ճեղքված բազալտե քարերով կառուցված բազմաթիվ շինությունների փլատակներ, զորանոցներ:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Պատմություն

Ըստ ավանդության Սևանավանքը հիմնադրվել է Գրիգոր Լուսավորիչը 305 թվականին և հեթանոսական մեհյանի տեղում կանգնեցրել է նոր հավատքը խորհրդանշող փայտակերտ մի խաչ։ Որոշները պնդում են, Սևանավանքի տարածքում նա կառուցել էր Սբ․ Հարություն (այժմ խոնարհված) եկեղեցին։ Հիմքից կարելի է ենթադրել, որ մեծ չափերի է եղել, կենտրոնագմբեթ բազիլիկ ոճի։

Մատենագրական ու վիմագրական տվյալների համաձայն Սևանա եկեղեցիները կառուցվել են 874 թվականին, վանքի առաջնորդ Մաշտոց Եղվարդեցի վարդապետի (ապագա կաթողիկոս Մաշտոց Ա Եղվարդեցի 897-898թ․թ․) օրոք։

Սևանավանքը հայտնի է նաև «Մարիամաշեն» անունով, այսինքն «Մարիամի կողմից կառուցված»։ Եկեղեցիներից մեկի վրա հայտնաբերված արձանագրությունը վկայում է, որ Սևանավանքը հիմնադրվել է Մարիամ իշխանուհու կողմից 874 թվականին։

Սևանավանք

Վանքը բազմիցս թալանվել և ավերվել է մոնղոլական և լենկթեմուրյան արշավանքների ժամանակ։ Վերակնգնումը սկսվել է 1444 թվականին Հայրապետական Աթոռը Էջմիածնում վերահստատելուց հետո։

1990-ական թվականին բացվել է Սևանավանքի դպրանոցը և Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի անունով կոչվել է Վազգենյան հոգևոր դպրոց։

20-րդ դարում Սևանա լճի ջրի մակարդակը իջել է և կղզին վերածվել է թերակղզու։ Այսօր Սևանավանքը Հայաստանի ճանաչված պատմամշակութային և զբոսաշրջային վայրերից մեկն է։

Ավանդազրույց

Ավանդության համաձայն Մաշտոց Եղվարդեցի վանականը, ով Սևանավանքում տասը տարի ապրել էր որպես ճգնավոր, երազ է տեսնում, որտեղ 12 առաքյալները գալիս են նրա մոտ և կարգադրում իրենց անունով եկեղեցիներ կառուցել։

Մաշտոցն իր երազը պատմում է Մարիամին, ով խոստացել էր երեսուն եկեղեցի կառուցել՝ ի պատիվ իր հանգուցյալ ամուսնու (Սյունյաց Վասակ իշխանի)։ Իշխանուհին տպավորվում է վանականի պատմությամբ և նախաձեռնում է համալիրի՝ Սբ․ Առաքելոց, Սբ․ Կարապետ և Սբ․ Աստվածածին եկեղեցիների կառուցումը։

Վանքի հեղինակությունը միջնադարում այնքան մեծ էր, որ ժողովուրդը համարել է, որ երեք անգամ Սևան ուխտի գնալը հավասար է մեկ անգամ Երուսաղեմում լինելուն: Սակավաթիվ մարդիկ էին կարողանում վանք հասնել, քանի որ բոլոր կողմերից շրջապատված էր ալեծուփ ջրերով: Ասում են այնքան խստակրոն էին եկեղեցու սպասավորները, որ կնոջ ոտքն, առհասարակ, արգելված էր միաբանություն: Միայն Մարիամ իշխանուհին է մուտք ունեցել վանք, ում համար Առաքելոց եկեղեցու հյուսիս արևմտյան կողմում փոքրիկ անցք էր բացվել դեպի իր խուցը` վերջինիս հաղորդակից դարձնելով սուրբ պատարագներին:

Սևանի ճակատամարտ

Սևանավանքը հայտնի է նաև որպես միջանադարյան Հայաստանի առավել նշանավոր արմրոցներից մեկը, որտեղ 921 թվականին տեղի է ունեցել հայոց թագավոր Աշոտ Բ Բագրատունու (Երկաթի) (914 – 921 թ․թ․) արաբական զորքերի դեմ մղված նշանավոր ճակատամարտը։

Համաձայն պատմության, Աշոտ Երկաթը երդվել էր դուրս մղել արաբ զավթիչներին Հայաստանի տարածքից։ Պաշտպանությունը կենտրոնացվել էր Սևանա կղզում։ Սակայն ուժերը անհավասար էին։ Առավոտը ծագեց և Սևանը պատվեց թանձր մառախուղով։ Իրենց շարժումը սկսեցին հայկական նավերը, որոնցում տեղադրել էին վառվող ջահերը։ Աշոտ Երկաթը լսելով ձկնորսների խորհուրդը, հարձակում է սկսեց այնպես, որ արևը հարվածում էր վաղ առավոտյան հակառակորդի նետահարների աչքերին, և նրանք չէին կարողանում ճիշտ թիրախ ընտրել։

Ճարտարապետություն

Սևավանավնքը ունեցել է չորս եկեղեցի, մեկ գավիթ և օժանդակ շինություններ։

Դժբախտաբար Սբ․ Աստվածածին բազիլիկ տիպի եկեղեցին սովետական շրջանում ապամոնտաժվել է (1931 թ․)։ Եկեղեցու քարերն օգտագործվել են որպես շինանյութ կղզում հանգստյան տուն կառուցելու համար։

Սբ․ Առաքելոց և Սբ․ Աստվածածին եկեղեցիներին կից գոյություն ուներ մատենադարան և դպրոց։ Վանքի տարածքում է եղել նաև միաբանությանը պատկանող բնակելի և օժանդակ շինությունները։ Կղզում երկար ժամանակ պահպանվել էր մի քառաթև, կամիր քարից կերտված խաչքար, որը ըստ ավանդության օծել էր Գրիգոր Լուսավորիչը։ Խաչքարը հետագայում կորել է։

Սևանավանք

Սբ․ Կարապետ և Սբ․ Առաքելոց եկեղեցիները իրենց հատակագծային ձևերով ու ծավալատարածական հորինվածքով վերարտադրում են վաղ միջնադարում մշակված եռաբսիդ կենտրոնագմբեթ փոքր տաճարների տիպը։ Երկու եկեղեցիները՝ դրսից և ներսից խաչաձև տեսք ունեն։ Եկեղեցիները կառուցված են գլխավորապես կիսամշակ քարերով, իսկ սրբատաշ քարերը օգտագործվում են միայն առավել կարևոր մասերում (կամարներ, գմբեթ, թմբուկ և այլն)։

Երկու եկեղեցիների տեսքը պարզ է, առանց քանդակների և այլ հարդարանքների։ Չնայած  դրան, կղզում կանգնեցված եկեղեցիները ներգործում են իրենց ծավալային ձևերով և ուրվանկարով, որոնք պարզորոշ գծագրվում են կապույտ երկնքի և լճի զմրուխտ ֆոնի վրա։ Եկեղեցիների տեղադրությունը, նրանց բացարձակ չափերի տարբերությունը գիտակցականորեն հետապնդել է մի հիմնական նպատակ հասնել ճարտարապետական կառուցվածքների և բնության ներդաշնականությանը, նրանց փոխադարձ սերտ կապին։

Առաքելոց եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցվել է քառասյուն գավիթ, որը կանգուն է եղել մինչև 1930-ական թվականները։ Գավիթի սյուները պսակվել են հայկական կիրառական արվեստի արժեքավոր նմուշներ փայտե քանդակազարդ խոյակներով (որոնք այժմ պահպանվում են Հայաստանի պամության թանգարանում և Էրմիտաժում)։ Ենթադրվում է, որ խայակները բերվել են որևէ պալատական շենքից։

Հայրապետի և Հրէպէկայի խաչքար

Առաքելոց եկեղեցու հյուսիսային պատի տակ է գտնվում Սևանի խաչելիության տեսարանով (Ամենափրկիչ) խաչքարը: Ի սկզբանե խաչքարի տեղադրության վայրը եղել է Սևանի ափամերձ հատվածում գտնվող Նորաշեն գյուղը, որտեղից և 19-րդ դ․ վերջին տեղափոխել են Սևանավանք։ Քիվին առկա արձանագրությունից իմանում ենք, որ այն կերտել է Տրդատ կազմողը 1653 թվականին ի բարեխոսություն Հայարպետի և Հրէպեկայի։

Հայրապետի և Հրէպէկայի խաչքար

Խաչքարի վրա տեղադրված են 9 տեսարաններ՝ Խաչելիությունը, Դժոխքի ավերումը, Քրիստոսի երկրորդ գալուստը, Ամենակալը չորեքպերյան աթոռին, մեղքի կշիռը, դատաստանին սպասվող մեղավորներն ու արդարները, Աստվածածինը մանկան հետ, եզն ու էշը՝ որպես ցուցում Ծննդի։ Խաչարձանի կենտրոնում խաչելիությունն է․ Քրիստոսը խաչված է ծաղկուն խաչի վրա։ Խաչի երկու կողմերում կանգնած են Մարիամ Աստվածածինը և Հովհաննես ավետարանիչը։

Խաչելիության տակ խաչքարային քանդակում Դժոխքի ավերման տեսարան է։ Քրիստոսի ոտքերի տակ «դժոխքի դռներն են», աջով բռնել է Ադամի ձեռքը, որն էլ իր հերթին բռնել է Եվայի ձեռքը։ Ձախ ձեռքի խաչգավազանով խոցում է օձամարմին գալարուն վիշապներից մեկին, իսկ աջով մյուս վիշապի բերանից դուրս է հանում իրար ձեռք բռնած Ադամին և Եվային։ Հորինվածքի վերին աջ անկյունում պատկերված ծառը, որը խորհրդանշում է դրախտը, ծանրաբեռնված է խաղողի ողկյուզներով, ոչ կանոնիկ մի պատկեր, որը սակայն լիովին համապատասխանում է իդեալական կենսատարածքի՝ որպես խաղողի այգու մասին հայ միջնադարյան պատկերացումներին (իդեալական աշխարհի, այդ թվում դրախտի՝ որպես խաղողի այգու մասին հայ միջնադարյան պատկերացումների ու պատկերագրության վերաբերյալ)։

Քիվից ներքև, ձախ կողմում կրկին Հիսուսն է «Ամենակալ» տիպի պատկերավորմամբ։ Աջ ձեռքը բարձրացել է վեր, օրհնելու համար, իսկ ձախը տարել կրծքին։ Այս տեսարանում Քրիստոսը շրջապատված է կենդանակերպի 4 կենդանիներով՝ Մաթեոս – մարդ, Մարկոս – առույծ, Ղուկաս – ցուլ, Հովհաննես – արծիվ։

1. Մաթեոսը նույնացվում է մարդու հետ, որովհետև նրա Ավետարանը սկսվում է Քրիստոսի մարդեղության պատմությունով։
2. Մարկոսը նույնացվում է առյուծի խորհրդանշով, որովհետև իր Ավետարանը սկզբում առույծի նման քաջաբար հայտարարում է, որ Հիսուսը Աստծո որդին է։
3. Ղուկասը նույնացվում է եզի հետ, որ զոհի խորհրդանիշն է, այն պատճառով, որ նրա Ավետարանը սկսվում է Զաքարիայի տաճարում զոհի պատրաստության պաշտամունքի նկարագրությամբ։
4. Հովհաննեսը ներկայացվում է արծվի խորհրդանիշով, որովհետև նա իր Ավետարանի սկզբում սավառնում է վեր՝ հայտարարելով Քրիստոսի աստվածությունը։

Այս պատկերաքանդակից ներքև Մարիամն է գրկում առած մանուկ Հիսուսին։ Ապա պատկերված է երկու կենդանի էշ ու եզ, որով Տրդատը ցանկացել է պատկերել Հիսուսի ծննդյան տեսարանը։ Կենդանիներից էլ ցած պատկերված են երեք թագազարդ ֆիգուրներ, կանգնած իրար կողքի, ձեռքերն աղոթավորի ձևով ափով դեպի ներս։ Նույնացվում է մոգերի հետ, բայց դրանք արդարների դասն է վերջին դատաստանի տեսարանի հետ կապված, իբրև խաչարձանի ձախ կողմի պատկերագրության մաս։

Հակադիր կողմում վերից վար, վերջին դատաստանն է պատկերված․ ամենից բարձր Հիսուսի գլուխն է, աջից և ձախից Արեգակն ու Լուսինը, իսկ սրանց տակ չորս հրեշտակներ՝ փողերը բերանները։ Այս պատկերաքանդակից ներքև պատկերված է մեղքի և արդարության կշեռքը, սատանաներից մեկը բարձրացնում է մի թաթը, իսկ մյուս թաթով ցած քաշում, որ մեղքն ավելի ծանրանա։ Իսկ ներքևում մեղավորների դասն է երեք ֆիգուրներով։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Սբ․ Գրիգոր եկեղեցի

Վանական համալիրի հնագույն եկեղեցին Սբ․ Գրիգոր եկեղեցին է, որն ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ IV դարում հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը: Եկեղեցին վաղ միջնադարում հայտնի է եղել օձի խայթոցը բուժելու իր զորությամբ և դարձել նշանավոր ուխտատեղի: Միանավ կառույց է, այժմ՝ ավերակ:

Սբ․ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցի

1000 թվականին Սյունյաց Շահանդուխտ թագուհին Ս. Գրիգոր եկեղեցու հս-արլ. կողմում՝ կառուցել է թաղածածկ, հարավից սյունասրահով Ս. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին և նրա գավիթը:

Սբ․ Կարապետ

1006 թվականին Շահանդուխտի կրտսեր որդի, Սյունյաց Վասակ թագավորի եղբայր իշխան Սևադան Որոտնավանքի արևելյան կողմում կառուցել է Սբ. Կարապետ եկեղեցին և նրան արմ-ից կից՝ կամարակապ գավիթ-սրահը: Եկեղեցին ունի կենտրոնագմբեթ, եռախորան, ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում ավանդատներով հորինվածք: Ներսը զարդարված է եղել որմնանկարներով, որոնցից հյուսիսային խորանում պահպանված հատվածը պատկերում է շրջանի մեջ աստղազարդ կապույտ երկինք, կենտրոնում՝ հրեշտակ: Հեղինակը հավանաբար աստվածաբան, փիլիսոփա Հովհան Որոտնեցին է եղել։

Եկեղեցու հյուսիսային պատին կից, աստիճանաձև պատվանդանի վրա XI դ. հուշասյուն է կանգնեցվել՝ գագաթին խոյակի վրա դրված խաչարձանով:

Շահանդուխտ թագուհին և իշխան Սևադան թաղվել են Որոտնավանքում: Որոտնավանքը գործել է մինչև XX դ. սկիզբը: Վանքի համալիրը ավերվել է 1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժի ժամանակ։ Երկրաշարժից քանդվել են Սբ. Կարապետ եկեղեցու գմբեթը և ծածկերը, հուշասյունը, սյունասրահները, վանքի տնտեսական շինությունները և պարիսպը:

1980-ական թվականներից իրականացվել են համալիրի նորոգման աշխատանքներ։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Հայրավանք

Սբ․ Ստեփանոս

Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին (IX դ.) հայկական ճարտարապետության եզակի նմուշներից է: Եկեղեցին քառաբսիդ գմբեթավոր կառույց է՝ ներսից և դրսից խաչաձև հատակագծով։ Խորանները ներքուստ և արտաքուստ բոլորաձև են: Հարավ արևելյան կողմում կառուցված է մի ավանդատուն, որն հավանաբար հետագայում է ավելացվել: Եկեղեցին կառուցված է կոպտատաշ բազալտից, սակայն կամարները և ութանիստ թմբուկով գմբեթը սրբատաշ տուֆից են:

Եկեղեցու վրա կա 5 արձանագրություն, որոնցից ամենահինը 1211 թվականին արված արձանագրությունն է։ Ըստ արձանագրության եկեղեցին առաջին անգամ վերանորոգվել է Հովհասափ և Ներսես վարդապետների կողմից։ Նույն ժամանակ սուրբ հայրերը կառուցել են տվել նաև եկեղեցուն կից երկսյուն երդիկավոր ութանիստ շթաքարեզարդ գմբեթով գավիթը։

Գավիթ

Եկեղեցու արևմտյան մասում XII դարի վերջին կառուցվել է գավիթը: Ձորին մոտ լինելու և ժայռոտ տեղանքի անհարմարության պատճառով գավիթն ստիպված են եղել եկեղեցու առանցքից շեղել և փոքր-ինչ կողք տեղափոխել: Գավիթն ամբողջությամբ կառուցված է սրբատաշ քարերով: Արևելքից ավելացրած են երկհարկանի ավանդատներ: Կենտրոնում` երկու սյուների և երկու կիսասյուների վրա կանգնած է երդիկավոր, ութանիստ, շթաքարեզարդ գմբեթը՝ շարված սև և կարմիր շեղադիր քարերից: Գմբեթի բոլոր հիմնական տարրերը մշակվել են կատարյալ ձևով, և երբ երդիկից թափանցում է արևի ճառագայթը, լույսի և ստվերի խաղը անկրկնելի գեղեցկություն է հաղորդում նրան:

Հայրավանքն ունի պարսպապատ փոքրիկ բակ, որտեղ կան XVI դ. տապանաքարեր ու խաչքարեր։

Հայրավանքը գործել է մինչև XIX դ.: 1980-ական թթ. վանքը նորոգվել է, եկեղեցու գմբեթը` վերակառուցվել: Հայրավանքի վերաբերյալ մեզ է հասել մի գեղեցիկ ավանդապատում:

Ակոբ Աղի խաչքար

Վանական համալիրի տարածքում է գտնվում Ակոբ Աղի խաչքարը։ Խաչքարը կերտվել է 16-րդ դարի քանդակազարդող հայ վարպետ, խաչքարեր և տապանաքարեր կազմող Ակոբը։

Ակոբ Աղի խաչքար

Խաչքարը հարուստ է քանդակներով։ Խաչքարի քիվի կենտրոնում քանդակված է Հիսուս Քրիստոսը։ Քրիստոսի ոտքերի կողմերում քանդակված են 4 ավետարանիչները։

Ավանդազրույց

Երբ Լենկ-Թեմուրը, Հայաստանը գրավելով ու ժողովրդին կոտորելով հասնում է Այրիվանք, վանքի վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոսը, կոտորածը չտեսնելու համար, հրաշագործ մի խաչ ուսին կապած իրեն նետում է ջուրը: Բայց Աստծո կամքով չի սուզվում, այլ վազում է ծովի վրայով: Տեսած հրաշքից ցնցված Լենկ-Թեմուրն իր մոտ է բերում վանահորը և խոստանում կատարել նրա ցանկությունը: Վանահայրը խնդրում է իրեն թողնել այնքան ժողովուրդ, որքան կտեղավորվի վանքի ներսում: Լենկ-Թեմուրը համաձայնվում է: Մարդիկ սկսում են մտնել վանքը: Ամբողջ ժողովուրդը լցվում է, դրսում ոչ ոք չի մնում: Զարմացած Լենկ-Թեմուրը նկատում է, որ վանքի միջի մարդիկ աղավնիներ են դառնում և թռչելով ազատվում են սպանդից: Այդ օրվանից վանքի անունը վանահայր Հովհանի անունով կոչվել է Հայր Հովհանու վանք, նաև` Մարդաղավնյաց վանք, իսկ հետագայում` Հայրավանք:

Այս ավանդությունը գրի է առել կաթողիկոս Ղազար Ա Ջահկեցին, իսկ դեպքերը տեղի են ունեցել 1381-ին: Կաթողիկոսը նշում է, որ վանահայրն այդ հրաշքն իրագործել է Խաչափայտի մասունքով խաչի զորությամբ (խաչը հետագայում տեղափոխել են Սևանավանք):

Վանքից 1 կմ հեռու գտնվում է Սպիտակ բերդ ամրոցը։ Ավանդության համաձայն` Հայրավանքը վերջինիս հետ կապված Էր ստորգետնյա ուղիով և իբր այդ պատճառով էլ Հայրավանքը կոչվել է նաև Այրիվանք։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Զորաց եկեղեցի

Գյուղը հարուստ է պահպանված պատմական տարբեր ժամանակաշրջանի հուշակոթողներով և դրանցից մեկը յուրօրինակ Զորաց եկեղեցին է։ Այն գտնվում է գյուղի արևելյան եզրին։ Ունի միայն արևելյան բեմի մաս և կողքին երկու-երկու ավանդատներ։ Բեմի դիմաց այժմ գտնվում է քառակուսի շինության մնացորդներ՝ անտաշ քարերով։ Ենթադրվում է, որ հնում ևս մի այդպիսի շինություն է եղել նույն տեղում, բայց և հինը, և նորը օրգանապես կցված չեն եղել բեմի մասի հետ։

Հուշարձանի յուրօրինակ ձևը ենթադրել է տալիս, որ այն նախատեսված է եղել զորքի աղոթքների համար։ Զորքը կանգնում էր եկեղեցու դիմաց, դրսում, որտեղից էլ առաջացել է «Զորաց եկեղեցի» կամ «Զորաց տաճար» անվանումը։

«Զորաց տաճարի» պատերի վրա քիչ արձանագրություններ կան։ Պահպանված երկու արձանագրությունները գտնվում են արևելյան պատի վրա։ Արձանագրություններից մեկը շինարարական է, ըստ որի եկեղեցին՝ կառուցել է Սյունյաց Ստեփանոս Օրբելյան եպիսկոպոսը (ոչ պատմագիր) 14-րդ դարի 20-ական թվականներին։

Զորաց եկեղեցու շուրջը 14-րդ դարի տապանաքարեր են։ 1977 թվականին նորոգվել է եկեղեցու արևմտյան ճակատը։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Հաղարծինի վանք

Անվան ծագումաբանություն

Հաղարծին անվան ծագումնաբանության հետ կապված կա մի գեղեցիկ ավանդազրույց։ Ըստ ավանդազրույցի, երբ կատարել են վանքի օծման արարողությունը, այդ ժամանակ գլխավոր եկեղեցու գմբեթի վրա մի արծիվ է ճախրել, և դրանով վանքը հայտնի է դարձել որպես խաղացող արծվի վանք։ «Հաղ» նշանակում է խաղ, իսկ «արծին»՝ արծիվ։ Այստեղից էլ առաջացել է Հաղարծին բառը։

Պատմություն

Վանքի հիմնադրման մասին մատենագրական տեղեկություններ չկան և ստույգ հայտնի չէ, թե ով և երբ է կառուցել այն։ Գոշավանք վանքի վարդապետ, պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին, նկարագրելով Մխիթար Գոշի կառուցած Աստվածածին եկեղեցու օծման հանդիսությունները, նշում է, որ դրանց մասնակցել է նաև Հաղարծնի վանքի առաջնորդ Խաչատուր Տարոնացի վարդապետը, որը, ըստ պամիչի, շենացրել էր մինչ այդ լքված և կիսավեր վանքը։ Այստեղից էլ պարզ է դառնում, որ Գոշավանքի  հիմնադրումից շատ առաջ Հաղարծինի վանքը գոյություն է ունեցել։ Սակայն Հաղարծնի վանական համալիրի շինությունները մեծ մասամբ XIII-րդ դարի են և քիչ բան են ասում հուշարձանախմբի հնագույն կառույցների մասին։ Վանքի ամենահին կառույցը Սբ․ Գրիգոր եկեղեցին վիմագիր հիշատակություններ չունի, ուստի և անորոշ է նրա կառուցման ժամանակը։

XI-րդ դարում Հաղարծնի վանքը ավերվել է սելջուկ թուրքերի արշավանքներից։ XII-րդ դարում վրաց թագավոր Գեորգի III-րդ թագավորի և հայոց իշխանների հրամանով համալիրը նորոգվել է և վերականգնվել են վանքի հողատիրական իրավունքները։

Վերջին անգամ Հաղարծինը վերականգնվել էր 1960-ականների վերջերին’ այն էլ մասնակի։ 2005 թվականին Շարժայի շեյխ Սուլթան բեն Մուհամմադ ալ Քասիմիիի տրամադրած միջոցներով՝ 5 մլն դոլար, կատարվել է վանական համալիրի ամբողջական վերականգման աշխաանքներ, որն ավարտվել է 2012 թվականին։

Ճարտարապետություն

Հաղարծինի վանքը ունի չորս եկեղեցի, երկու գավիթ (մեկը՝ ավերված), սեղանատուն, աղոթարաններ, խաչքարեր։

Սբ․ Գրիգոր եկեղեցի

Սբ․ Գրիգոր եկեղեցին տեղավորված է վանական համալիրի կենտրոնական հատվածում։ Այն համարվում է վանական համալիրի ամենահին կառույցը, չնայած կառուցման տարին անհայտ է։ Միջին մեծության գմբեթավոր սրահ է, արտաքուստ ուղղանկյուն, ներսից խաչաձև հատակագծով։ Շարված է դեղնագույն սրբատաշ ծակոտկեն քարերով, ներսի պատերը կիսատաշ են։

Եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը։ Այն ունի քառակուսի հատակաձև և կանգնած է չորս սյուների և ութ որմնասյուների վրա, որոնք միանում են կամարներով ու կազմում շենքի թաղակապ ծածկը՝ կենտրոնի երդիկով։ Գավթի միակ մուտքը արևմտյան կողմից է։  Մուտքի շրջանակի բոլոր ձևավոր ու հարթ մակերեսները, կիսաշրջանաձև ճակատակալը ծածկված են արձանագրություններով։

Գավթի շինարարությունը տեղի է ունեցել 12-րդ դարի վերջում իշխան Իվանե Զաքարյանի հովանավորությամբ։ Բարավորի կիսաշրջան քարի վերնամասում փորագրված արձանագրությամբ վկայված է, որ Զաքարե և Իվանե եղբայրները հաղթական պատերազմներ են տարել օտարների դեմ, թվարկված են ազատագրված բնակավայրերը և ամրոցները՝ Ամբերդ դղյակը, թագավորանիստ Անին, Բջնին, Պարտավը և այլն։ Այնուհետև Իվանե Զաքարյանը իր անունից գրում է, որ «ի դուռն» Հաղարծնի Սբ․ Գրիգոր եկեղեցու կառուցել է գավիթ՝ «վիմարդեն կամարակապ» և եղբոր հիշատակին, իբրև կալվածք Երևանից նվիրաբերել է մեկ այգի․ «․․․այգի յերևանա էտու վասն յիշատակի եղբաւր իմո․․․»։

Գավթի առաստաղի անկյունային հատվածներին կան հարթաքանդակներ, որոնցից աչքի են ընկնում Հայր Դանիելը և շերեփը ձեռքին՝ վանքի տնտես Սիմեոնի ողջ հասակով պատկերաքանդակները՝ համապատասխան մակագրություններով։

Կաթողիկե եկեղեցի

Գտնվում է Սբ․ Գրիգոր եկեղեցու հյուսիսային կողմում։ Արևմտյան մուտքի ճակատկալի արձանագրության համաձայն այն կառուցել է Հարբի որդի Խալթը՝ 1194 թվականին։ Եկեղեցին միանավ, թաղակապ ծածկով, անգմբեթ փոքրիկ շենք է, շարված կապտագույն բազալտի սրբատաշ քարերով, կրաշաղախով։

Սբ․ Ստեփանոս եկեղեցի

Սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին կառուցվել է 1244 թվականին։ Կենտրոնագմբեթ, փոքր չափերի, գողտրիկ շինություն է արտաքուստ ուղղանկյուն, ներսից խաչաձև հատակագծով։ Կառուցվել է կապտագույն բազալտի սրբատաշ քարերով։ Հարավային պատի վրա, լուսամուտից վերև փորված է արևի գողտրիկ ժամացույց՝ Ա-ԺԲ ելնդավոր գրերով, իսկ սրանից ներքև՝ XVII-րդ դարում եկեղեցու կատարված վերանորոգման ընդարձակ արձանագրությունը: Հուշարձանի շարվածքի առանձին քարերի վրա, տարբեր դիրքերով փորագրված են Ա, Ս, Մ, Թ, Բ, Կ և այլ գլխագրեր, որոնք հավանաբար կառուցող վարպետների նշաներն են։

Աստվածածին եկեղեցի

Գտնվում է հուշարձանների գլխավոր խմբից հյուսիս-արևելք։ Եկեղեցին գմբեթավոր ընդարձակ դահլիճ է, արտաքուստ երկարաձգված ուղղանկյուն, ներսից խաչաձև հատակագծով։ Եկեղեցու արտաքին երասապատ քարերը կապտագույն բազալտից և դեղնագույն կրաքարից են։ Կառուցման ժամանակը և կառուցողներն անհայտ են․ հարավային մուտքի ճակատկալ քարի վրա փորագրված են՝ ձախ անկյունում՝ ԻՉԼ (1281), իսկ աջում՝ ԹՎՇԻ (1071)։ Հետազոտողներից ոմանք այս բնագիրը մի ամբողջություն են համարում և այն վերծանում ԻՉԼ թվ[ին] շի[նեցաւ], այսինքն հուշարձանի կառուցումը համարում 1281 թ․։ Մյուսները պահպանված գրերը երկու տարբեր արձանագրություն են համարում և առաջարկում ձախակողմյանն ընդունել եկեղեցու նորագման տարեթիվը (1281), իսկ աջակողմյանը նրա հիմնադրման կամ շինության (1071)։

Եկեղեցու արևելյան ճակատի վերնամասում, Ավագ խորանի զույգ լուսամուտներից բարձր, տեղադրված է մի բարձրաքանդակ, որը պատկերում է եկեղեցին կառուցողներին՝ մանրակերտը ձեռքերին, վեղարի գագաթին թառած թևատարած արծվով։ Որոշ մասնագետներ կարծում են, որ այս բարձրաքանդակը նախկին եկեղեցուն է։

Կտիտորական բարձրաքանդակ

Հարավային մուտքի արտահայտչականությունը էապես նպաստում է աջ կողմի պատվանդանը պսակող խաչքարը։ Աստվածածին եկեղեցուն արևմուտքից կից է եղել ընդարձակ գավիթը, որից միայն արևմտյան և հյուսիսային պատերի որոշ հատվածներ են պահպանվել, մնացածը ավերված է։

Սեղանատուն

Սեղանատան հոյակերտ շենքը տեղավորված է հուշարձանախմբի հյուսիս-արևմտյան անկյունում։ Այս կառույցը բազմադարյան հայ ճարտարվեստի աչքի ընկնող կոթողներից է, աշխարհիկ ճարտարապետության ակնառու նվաճումը։ Սեղանատան կամ ինչպես նշված է արձանագրության մեջ, տրապեզի շենքը ուղղանկյուն երկարաձիգ հատակաձևով ընդարձակ սրահ է, թաղակապ, երկու երդիկ ունեցող ծածկով։ Կենտրոնի երկու կարճ սյուները և որմնասյուները միանում են խաչաձև կամարներով, որոնք իրենց վրա են պահում ընդարձակ շինության թաղակապ ծածկը, երկու խոշոր, երկթեք բացվածքով և ստալակտիտներով ձևավորված երդիկներով։

Սեղանատուն

Ներսից պատերին կից ամբողջ երկարությամբ շարված են քարե սրբատաշ նստարաններ, որոնց վրա ճաշկերույթի ժամանակ նստել են վանքի միաբանները։ Սեղանատունը շարված է սրբատաշ ծակոտկեն կրաքարով, տանիքը պատած է եղել սալաքարերով։ Հարավային գլխավոր մուտքի շրջանակի արձանագրությունից իմանում ենք, որ ոմն Կուտաս 1248 թվականին նպաստավորել է սեղանատան շինությանը։

Արևմտյան երդիկի հյուսիս-արևելյան անկյունում արձանագրված է «Մինաս», իսկ որմնաքարին` բազմիցս հանդիպող «Մ» տառը հավանաբար կառուցող ճարտարապետի անունն է: Հաղարծինի սեղանատունը իր ճարտարագիտական լուծումով հայկական ճարտարապետության լավագույն նմուշներից է:

Արքայական դամբարան

Գտնվում է Սբ․ Գրիգոր եկեղեցու գավթի հարավային պատի տակ, նրան կից։ Ուղղանկյուն հատակաձևով, մատուռանման փոքրիկ շենք է։ Ներսում երեք տապանաքարեր են՝ հարթ, կիսամշակ։ Հյուսիսային կողմի կապտագույն բազալտի տապանաքարի վրա փորագրված է ՍԲՏ ԹԳ, որ վերծանվում է Սմբատ թագավոր։ Մեջտեղի, նույնպես բազալտե տապանաքարի վրա պահպանվել են առանձին գրեր, որոնք հավաստիորեն չեն վերծանվում։ Հարավային տապանաքարը կրաքարից է, մանր բեկորների է վերածվել, տապանագիրը եղծվել, ուստի չի իմացվում, թե ում գերեզմանն է։ Հավանական է մտածել, որ այստեղ թաղված են Կյուրիկյան թագավորները։

Հոդվածը գրելիս օգտվել ենք  «Դիվան հայ վիմագրության» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Գայլի ականջներ

Վերելք Կալասար

Վերելք Արմաղան լեռ

Վերելք Կալասար և Հերմոնի վանք

Երեք բազեների արահետ

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Լոռվա գյուղերով․ Բգավոր, Սեդվի

Վերելք Արագած / Հարավային գագաթ

Բեխ գյուղ

Բեխը Սյունիքի հինավուրց գյուղերից է։ Գյուղի անունը, որպես Տաթև վանքի սեփականություն հիշատակվում է Ստ․ Օրբելյանի օգտագործած աղբյուրների մեջ։ Բեխում իշխել են երկու նշանավոր մելիքական տներ՝ Մելիք Փարսադանյանի և Թորոս իշխանի։ Վերջիններս առաջիններից  էին, որ Կապանում սկսեցին պղնձի արդյունահանումն ու ձուլումը՝ դառնալով մրցակից հույների համար: Մելիք Փարսադանյաններին  է պատկանել նաև Հալիձորի բերդն իր շրջակայքով:

Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի

Գյուղի կենտրոնում է գտնվում միանավ թաղակապ եկեղեցին: Տարբեր ժամանակների նախշազարդված, վիմագրերով հարուստ տապանաքարեր են ագուցված եկեղեցու պատերին: Գյուղը մինչ օրս անփոփոխ պահպանել է իր անունը։

Ճարտարապետություն

Բեխի անապատը կազմված է եկեղեցուց, որը թաղածածկ դահլիճի հորինվածք ունի, իսկ հյուսիսային կողմում կանգուն է ուղղանկյուն, թաղածածկ սեղանատունը։ Մյուս օժանդակ շինություններից` պարիսպներից, միաբամության բնակելի սենյակներից միայն հետքերն են պահպանվել։ Քանդված է եկեղեցուն արևմտյան ճակատին կից եռակամար գավիթ-նախասրահը։ Անապատից` մոտավորապես 50 մ դեպի արևելք, գտնվում է մի մատուռ։

Բեխի անապատն ունի մի շարք հետաքրքիր առանձնահատկություններ, որոնք արժեքավոր են ուշ միջնադարի Սյունիքի ճարտարապետության համար։ Նախ հետաքրքիր է սեղանատան տեղադրությունը։ Եթե մյուս համալիրներում առանձնացված է եկեղեցուց, ապա այստեղ այն այն կից է եկեղեցուն։ Հետաքրքիր է նաև եկեղեցու և սեղանատան պատերի շարվածքում օգտագործված ավելի հին կառուցվածքի բեկորներների առկայությունը, ինչը լույս է սփռում Բեխի անապատի իրական անվան և Սյունիքի հնագույն վանքերից մեկի տեղադրությունը ճշտելու հարցի վրա։

Տաթևի Մեծ Անապատ

Պատմություն

Անապատի սեղանատունն ու եկեղեցին կառուցված են կիսամշակ բազալտից և որձաքարից, 17-րդ դարին բնորոշ շինարարական տեխնիկայով, իսկ շարվածքում օգտագործված բեկորները բոլորովին ուրիշ քարից են` դեղնակարմրավուն տուֆաքարից։ Բեկորներում հանդիպում են ատամնավոր քիվի, քանդակազարդ զարդագոտու հատվածներ։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատին արտաքուստ ագուցված քարի վրա պահպանվել է ուռուցիկ գրված արձանագրության մի կտոր։ Փորագրության ձևը հատուկ է 12-ից 14-րդ դարերին։ Ակնհայտ է, որ Անապատի տեղում եղել է` ավելի հին հուշարձան, որը ամբողջովին քանդվել է և քարերը մասամբ օգտագործվել են նորը կառուցելու ժամանակ։

Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի

Քանդակազարդ բեկորների և արձանագրության ոճական առանձնահատկություններից պետք է ենթադրել, որ Անապատի նախնական հուշարձանը կառուցված է եղել 7-րդ դարից ոչ ուշ և կանգուն է եղել մոտավորապես մինչև 14-րդ դարը, որից հետո քանդվել է կամ երկրաշարժից, կամ թշնամիների կողմից։

Անապատի պատմության վերաբերյալ կարևոր տեղեկություն է հաղորդում Ստ. Օրբելյանը և հենց նրա մոտ ենք գտնում հուշարձանի հին անունը։ Ստ. Օրբելյանը գրում է, որ Սիսիական տոհմի Ձագիկ մեծ իշխանի որդի Վահանը մինչև իր անունը կրող Վահանավանքի հիմնադրումը (911 թ.) երկար ժամանակ անցկացրել է այդ նշանավոր մենաստանում։

Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի

Սյունիքի 17-րդ դարի բոլոր անապատներն հասել են մինչև մեր օրերը և հայտնի են նրանց տեղերը։ Տանձափարախ կոչված վայրում կանգուն է միայն մեկը վերոհիշյալ Բեխի անապատը։ Այս փաստը ոչ մի կասկած չի թողնում, որ նշված համալիրը  պատկանում է Սյունիքի հինավուրց անապատներից մեկին` Տանձափարախին, որը հիմնովին վերակառուցվել է Արիստակեսի կողմից 17-րդ դարում։ Եվ պատահական չէ, որ Բեխ գյուղի բնակիչները մինչև վերջերս այն կոչել են Արիստակեսի անապատ։

Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի

Տանձափարախի անապատը միջնադարում եղել է նաև հայտնի մշակութային կենտրոն։ Այստեղ գրվել են ձեռագրեր, աշխատել է Գրիգոր Տաթևացու աշակերտ Մաթևոս վարդապետը։ Տանձափարախի անապատը 17-րդ դարում վերականգնվելով, գործել է հավանաբար մինչև 18-րդ դարի վերջերը` եկեղեցում գտնվող մի խաչքարի վրա կա 1751 թ. արձանագրություն։ Սակայն հետո այն լքվում է և նրա անունը չի հիշատակվում ոչ մի տեղ։

Ավանդազրույց

Այս յուրահատուկ սրբավայր-ամրոցի մասին գրել է Րաֆֆին «Դավիթ Բեկ» վեպում:

Րաֆֆին գրում է. «Քաջազնական հոգին, միանալով կրոնական զգացմունքների հետ, հրաշքներ էր գործում: Պաշարվածները ընտրել էին մահը, քան թէ անձնատուր լինել. «Արևը մոտենում էր իր մուտքին: Սույն միջոցին Մխիթար սպարապետը Տեր-Ավետիքի հետ, թողնելով Դավթին փոքրաթիվ պահապանների հետ բերդի մէջ, իրանք ամրոցի գաղտնի դռնով դուրս են գալիս՝ իրանց հետ ունենալով մի քանի հարյուր սպառազեն տղամարդիկ: Նրանք անակնկալ կերպով հարձակվում են թշնամու գլխավոր բաժնի վրա: Որովհետև մութը պատած էր այն ժամուն, թշնամին շփոթվում է. նրանք կարծում են, թէ պաշարվածներին դրսից օգնություն հասավ: Ամբողջ բանակի մէջ տիրում է խռովություն և իրարանցում: Սկսվում է կոտորածը: Նույն միջոցին թշնամու խառնիճաղանճ բազմությունը թողնում է բերդը: Նրանք սկսում են ցրվել: Նույն ժամին բերդից դուրս է գալիս և Դավիթ- Բեկը, միանում է իր ընկերների հետ: Թշնամին փախչում է: Դրանք հետամուտ էին լինում: Նրանցից ընկնում են մի քանի հազար հոգի, խլում են հարյուրից ավելի դրոշակներ եւ հարուստ պատերազմական մթերք:

Սյունյաց նահանգը մաքրվեց օսմանցիներից: Այդ եղավ 1727 թվին»:

Դեպի Բեխի Անապատ իրականացրած արշավի ժամանակ քայլեցինք նաև դեպի Կավարտի հունական եկեղեցի։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր