Լեռնաշխարհը ֆիզիկաաշխարհագրական հասկացություն է։ Այն  լեռնաշղթաների, լեռնազանգվածների, սարահարթերի և միջլեռնային գոգավորությունների համադրություն է, որոնք միասնորեն ունեն ծովի մակարդակից ընդհանուր բարձր տեղադրություն:

Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքը վաղ երկրաբանական անցյալում եղել է Թետիս օվկիանոսի հատակում։ Թետիս օվկիանոսը զբաղեցնում էր Գոնդվանա և Լավրասիա մայրցամաքների միջև ընկած տարածքը։ Այս մայրցամաքներից հողմահարված, տեղատարված նյութերը միլիոնավոր տարիների ընթացքում նստել են Թետիս օվկիանոսի հատակին, առաջացնելով նստվածքների հզոր համալիր։ Երկրաբանական պրոցեսների արդյունքում Թետիս օվկիանոսի տարածքում ձևավորվել է Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալային գոտին: Գոնդվանայից պոկված Արաբա-Սիրիական խոշոր բեկորը շարժվելով հյուսիս ճզմել է Թետիսի գեոսինկլինալին՝ առաջացնելով «լեռնային կղզի»։

Ալպ-հիմալայան գեոսինկլինալ

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում՝ Փոքրասիական բարձրավանդակի և Իրանական լեռնաշխարհի միջև: Ամբողջությամբ գտնվում է մերձարևադարձային գոտում՝ Փոքր Ասիա թերակղզու արևելքից մինչև Կասպից ծով և Կոլխիդայի ու Կուր-Արաքսյան դաշտավայրերից մինչև Միջագետքի դաշտավայրը ձգվող տարածքում: Այն մոտ 500-700 մետրով բարձր է հարևան լեռնաշխարհներից և եզրավորված է ծալքաբեկորավոր լեռներով։ Այդ իսկ պատճառով էլ հաճախ կոչվել է լեռնային կղզի։ Լեռնաշխարհի միջին բարձրությունը 1850 մետր է։

Լեռնաշխարհը Միջերկրածովյան լեռնակազմական գոտու բարդ հանգույցներից է։ Այստեղ իրար են միակցվում ծալքաբեկորային լեռնաշղթաները, երիտասարդ հրաբխային լեռնազանգվածներն ու սարավանդները։ 

Հայկական լեռնաշխարհն ու Կովկասյան լեռները

Հրաբուխներն ու երկրաշարժերը

Լեռնաշխարհը հրաբխային առաջացումների մի ընդարձակ տարածք է եզրավորված ծալքաբեկորավոր լեռներով։ Այն աշխարհում հրաբխականության վառ արտահայտություններ ունեցող տարածաշրջաններից է։ Ռելիեֆի ձևերը հատկապես ցայտուն են արտահայտված Միջնաշխարհի տարածքում։  Ծայրամասային լեռնաշղթաները հանդիսանում են բնական պատնեշ օդային զանգվածների ներթափանցման ճանապարհին։ Այդ իսկ պատճառով էլ տեղումների մեծ մասը թափվում է լեռնաշղթաների հողմահայաց լանջերին։ Դա է պատճառը, որ եզրային լեռները խոնավ են, իսկ ներքին շրջաններն աչքի են ընկնում կլիմայի ցամաքայնությամբ և չորությամբ։

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Ալպ-Հիմալայան երկրաշարժաակտիվ գոտում։ Երկրաշարժի ուժգնությունը կարող է հասնել 11 բալի։ Ամենասեյսմոակտիվ շրջաններն են՝ Երզնկայի, Արարատյան ու Շիրակի դաշտերը։ Սեյսմոակտիվ են նաև Վայոց Ձորի, Ջավախքի, Զանգեզուրի տարածաշրջանները։

Լեռնակազմական երևույթները Հայկական լեռնաշխարհում դեռևս շարունակվում են: Դրա վկայությունն են Սարակն ու Թոնդրակ գործող հրաբուխները:

Սարակնի կալդերան

Լեռնաշխարհը ջրաբաշխ է։ Ջրային ցանցը պատկանում է Սև և Միջերկրական ծովերի, Կասպից լճի  և Պարսից ծոցի ավազաններին։ Որպես լեռնային երկիր հարուստ է ստորերկրյա ջրերով, որոնք հիմնականում առաջանում են մթնոլորտային տեղումների ներծծման միջոցով։

Հայկական լեռնաշխարհի տարածքն ու սահմանները

Լեռնաշխարհի սահմանները տարբեր երկրաբաններ ու աշխարհագրագետներ տարբեր կերպ են նշել։

Ըստ Գ.Թ. Շիրինյանի ֆիզիկաաշխարհագրական համալիր մեթոդի և մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդների համադրմամբ ստացված դիտարկման Հայկական լեռնաշխարհի ծայրակետի աշխարհագրական սահմաններն են

Հյուսիսում՝ նրա սահմանը Եշըլիրմակի գետաբերանից Սև ծովի ափագծով ձգվում է մինչև Ճորոխի գետաբերան, ապա լեռնաշխարհը եզրավորող ծալքաբեկորավոր լեռների հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան ստորոտներով շարունակվելով դեպի արևելք, հպվում է Կասպից ծովին:

Արևելքում՝ Կասպիական ծովափով ձգվում է մինչև Սեֆիդռուդի գետաբերանը, հետո այդ գետահովտով (90-60 մ լայնության շերտով) ձգվելով հասնում է Կզըլուզեն գետի ակունքը ու բարձրանում է Արմածին լեռնագագաթը (3173 մ):

Հարավում՝ սահմանագիծը անցնում է Միջագետքի հարթավայրի հյուսիսային եզրով, որտեղով անցնում է Արաբական և Եվրասիական քարոլորտային սալերի առճակատման գիծը, ու կտրելով Եփրատը միանում է Լևանտինյան բեկվածքագծին (Պազարճիկի գոգավորությունում)

Արևմուտքում՝ Մարաշի գոգահովտով, ապա Զահան գետով շարունակվում է հոսանքով վեր, հյուսիսիսց շրջանցում Բինբողա և Կիլիկյան Տավրոս լեռնաշղթաները, հետո Կըզըլըրմակի հովտով ձգվում Սվազի գոգհովիտ: Այնուհետև անցնելով լեռնանցքային անջրպետը, մտնում է Եշիլիրմակի հովիտ ու այդ գետով ընթանում մինչև Սև ծով:

Ըստ Գ.Թ. Շիրինյանի ֆիզիկաաշխարհագրական համալիր մեթոդի և մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդների համադրմամբ ստացված դիտարկման Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը կազմում է 512 000 ք․կմ։

Պատրաստեց Տիգրան Վարագը

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Հայաստանն ըստ Ստրաբոնի

Ըստ Ստրաբոնի՝ «Հայաստանի հարավը պաշտպանված է Տավրոսից, որը բաժանում է այն Եփրատի և Տիգրիսի միջև գտնվող ամբողջ երկրից, որ կոչվում է Միջագետք, արևելքից կցվում է Մեծ Մարաստանին և Ատրոպատենին, հյուսիսից՝ գտնվում են Կասպից ծովի վերևի՝ Պարաքոաթրասի լեռները և Աղվանք ու Վրացիք և Կովկասը, որ շրջապատում է այդ ժողովուրդները հասնելով Հայաստան, միանում է Մոքսիկյան և Կողքսի լեռներին։ Մինչև Տիբարների կոչված երկիրը, արևմուտքից գտնվում է Տիբարանի ժողովուրդը և Պարիադրես լեռը և Սկյուդիսես լեռը՝ մինչև Փոքր Հայք և Եփրատի հովիտը, որ բաժանում է Հայաստանը Կապադովկիայից և Կոմմագենից»

Ստրաբոն, Քաղեց և թարգմանեց Հ. Աճառյանը, Երևան, 1940, էջ 53:

Բրիտանական հանրագիտարան

Ըստ բազմաթիվ հեղինակների, ինչպես նաև Բրիտանական հանրագիտարանի՝ «Հայաստանը լեռնային տարածություն է, որը զբաղեցնում է շուրջ 400 000 ք․կմ տարածություն»։ Իհարկե այստեղ հաշվի չի առնված Կիլիկիայի հայկական պետության զբաղեցրած տարածքը։

Հայաստան և Հայկական լեռնաշխարհ տերմինների տարբերությունը

Նախքան Հայկական լեռնաշխարհի ուսումնասիրությանն անցնելը, պետք է հստակ կարողանանք իրարից տարբերել Հայկական լեռնաշխարհ ու Հայաստան տերմինները։ Պետք չէ շփոթել Հայաստան, Հայկական լեռնաշխարհ, Պատմական Հայաստան, Հայոց աշխարհ հասկացությունները: Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը մեծամասամբ համընկնում է Մեծ ու Փոքր Հայքի տարածքի հետ և դա է շփոթության պատճառը, որ երբեմն նույնացնում են այս երկու հասկացությունները։ Սակայն պետք է հստակ տարբերել Հայաստան ու Հայկական լեռնաշխարհ տերմինները։ Լեռնաշխարհը ֆիզիկաաշխարհագրական հասկացություն է, որը մեծ մասամբ համընկնում է Պատմական Հայաստանի տարածքի հետ։ Հայաստան հասկացությունն ունի քաղաքական բնույթ և ցույց է տալիս որոշակի տարածք, որտեղ այժմ գոյություն ունի հայկական պետություն։ Հայաստանն օգտագործվում է լայն և նեղ իմաստներով: Մի դեպքում Հայաստան ասելով նկատի ունենք Հայաստանի Հանրապետությունն ու Արցախը։ Մյուս դեպքում Հայաստան ասելով հասկանում ենք պատմա-աշխարհագրական այն տարածքը, որտեղ ծագել, ձևավորվել և զարգացել է հայ ժողովուրդը: Վերջինս ավելի շատ օգտագործվում է պատմական Հայաստան իմաստով: 

Հայաստանի աշխարհագրական ուսումնասիրությունները

Հայաստանի աշխարհագրական ուսումնասիրությունները նոր թափ են առնում 18-րդ դարից սկսած։ Դարի սկզբին Իտալիայի Սուրբ Ղազար կղզում, Մխիթար Սեբաստացու կողմից հիմնադրված Մխիթարյան Միաբանությունում, սկսվում է ականավոր աշխարհագրագետների աշխատությունների հրատարակումը։ 

1751 թ. Վենետիկում լույս է տեսել պատմական Հայաստանի քարտեզն, ըստ հին և նոր քարտեզագետների և աշխարհագրագետների, որը կարելի է համարել Շիրակացու “Աշխարհացույցի” բացակայող քարտեզին փոխարինողը:

Աշխարհացոյց Հայաստանեայց ըստ հին և նոր աշխահագրաց, 1751 թ․

Ռուբեն Գալչյանի անձնական հավաքածու

Ս․ Ագոնցի և Ղ․ Ինճիճյանի ջանքերով լույս է տեսնում «Աշխարհագրություն չորից մասանց աշխարհի» (1802-1806) տասը հատորանոց աշխատությունը, որով փաստորեն հիմք է դրվում Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությանը։ 

1822 թվականին Վենետիկում լույս է տեսնում Ղ․Ինճիճյանի «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» աշխատությունը։ Հեղինակը հունա-հռոմեական և ասորական աղբյուրներից հավաքած փաստական հարուստ նյութերի հիման վրա տալիս է Մեծ Հայքի պատմա-աշխարհագրական պատկերը՝ նահանգների ու գավառների աշխարհագրական բնութագիրը, տեղանունների ստուգաբանությունը, տեղեկություններ ազգագրության վերաբերյալ, կատարում աշխարհագրական անունների տեղագրական ճշտումներ։ «Հնախոսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» (1835) եռահատորը Մ. Չամչյանի «Հայոց պատմութիւն»-ից հետո առաջին ծավալուն երկն է, որտեղ հեղինակը հանգամանորեն խոսում է հին Հայաստանի աշխարհագրության, վարչական բաժանման, օրենքների, գիտության և արվեստի, ազգագրության և մի շարք այլ հարցերի մասին։

Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց,  Ղ․ Ինճիճյան, 1822 թ․

Ղ․ Ինճիճյանի աշխատությունների հիման վրա 1857 թ․-ին Վենետիկում լույս է տեսնում Մանուել Քաջունու «Աշխարհագրություն հին և նոր Հայաստանեայց» ուսումնական ձեռնարկները, որտեղ Քաջունին առանձին բաժնով անդրադառնում է Հայաստանի լեռներին։

Աշխարհագրություն հին և նոր Հայաստանեայց, մանուել Քաջունի, 1857 թ․

1864-թ․-ին լույս է տեսնում Ներսես Սարգիսեանի «Տեղագրութիւնք ի Փոքր և ի Մեծ Հայս» աշխատությունը։

Հայաստանի աշխարհագրության դասականը Ղևոնդ Ալիշանն է։ «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» (1855) աշխատության մեջ տեղագրել է պատմական Հայաստանի գավառները, տվել նրանց համապատասխան գիտա–աշխարհագրական բնութագիրը։ Ալիշանը նախատեսել էր գրել պատմական Հայաստանի բոլոր 15 նահանգների մասին պատմա–աշխարհագրական բնույթի աշխատություններ, որոնք պետք է զետեղվեին 20-22 մեծադիր հատորներում։ Շարքի առաջին գործը «Շիրակ»-ն է (1881 թ․)։ Նա երբեք Հայաստանում եղած չլինելով հանդերձ կարողանում է մանրամասնորեն ներկայացնել գավառի պատմությունն ու աշխարհագրությունը։ Այնուհետև իրար են հաջորդել «Սիսուան» (1885 թ․), «Այրարատ» (1890 թ․) և «Սիսական» (1893 թ․) աշխատությունները, որոնք չհնացող կոթողներ են հայագիտության գանձարանում։ Այդ գործերում Ալիշանը մասնագիտական մանրակրկիտությամբ տեղագրել է Հայաստանի պատմական նահանգների լեռները, գետերը, լճերը, ձորերը և բնակավայրերը։

Ղևոնդ Ալիշանի «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» գրքից,  Դարոյնք ամրոցն ու Մեծ Մասիսը 

Սկսած 19-րդ դարից Ռուսական և Եվրոպական հետազոտողների կողմից մեծանում է հետաքրքրությունը դեպի Հայաստանը։ Հատկապես 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հետազոտողներից լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրության գործում մեծ դեր են խաղացել Հ․Լինչը, Ֆ․ Օսֆալդը, Ա․Ղուկասովը և, իհարկե, գերմանացի երկրաբան Հ․Աբիխը։ Աբիխը տասնյակ տարիներ անցկացրեց Հայկական լեռնաշխարհում և գրեց բազմաթիվ գիտական աշխատություններ։ 

Հերման Վիլհելմ Աբիխ

Գերմանացի երկրաբան

Հերման Աբիխ, Դեկտեմբերի 11․ 1806 թ․ – հուլիսի 1․1886 թ․

Բիբլիական լեգենդներով պարուրված Մասիս լեռը մշտապես դեպի իրեն էր գերում քրիստոնյա ուխտավորներին, ճանապարհորդներին և բնագետներին ողջ աշխարհից։ Այն գրավիչ էր իր մեծությամբ և խորհրդավոր անհասանելիությամբ։ Ակոռիի 1840 թվականի ավերիչ երկրաշարժն էլ ավելի գրավեց Եվրոպական երկրների գիտական աշխարհի ուշադրությունը։ Եվրոպական երկրներից բազմաթիվ երկրաբաններ հետաքրքրվեցին այստեղ տեղի ունեցող երկրաբանական պրոցեսներով, բայց առաջին հերթին հետազոտական քայլեր ձեռնարկեց Ռուսական կայսրությունը։ Ա․ Հումբոլդտի խորհրդով Ռուսական կայսրության ճարտարագետները դիմում են Հ․ Աբիխին, ով արդեն լայն ճանաչում ուներ եվրոպական գիտական շրջանակում։

Ակոռի, Մասիսի լանջին գտնվող պատմական գյուղի գերեզմանոցը

1844 թվականին, Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ 1-ի թույլտվությամբ, Աբիխը մեկնում է Արևելյան Հայաստան, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Ռուսական կայսրության կազմում։ Հայաստանում Աբիխը հանդիպում է հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցուն, ում միջոցով էլ ծանոթանում է Խաչատուր Աբովյանի հետ։ Աբովյանը պետք է հանդես գար որպես թարգմանիչ և ուղեկցեր Աբիխին դեպի Արարատ լեռ։ Առաջին մի քանի փորձերն ապարդյուն են անցնում։ Արշավախմբին չի հաջողվում բարձրանալ Մեծ Մասիսի գագաթ, բայց, ի վերջո, նրանք հասնում են իրենց նպատակին և կատարում ուսումնասիրությունները։

Աբիխի գիտական գործունեությունը

Աբիխի գիտական գործունեությունը Հայկական լեռնաշխարհում բավականին բեղմնավոր և բազմակողմանի էր, այն վերաբերում էր երկրաբանության և ֆիզիկական աշխարհագրության բոլոր ոլորտներին։ Անհնար է համառոտ նշել մեծ գիտնականի գիտական ձեռքբերումները, որոնք ոչ միայն Հայկական լեռնաշխարհի, այլև ամբողջ աշխարհի երկրաբանական գիտության մեծ ձեռքբերումներից են։

Նա առաջին գիտնականներից էր, ով կանգնած էր սեյսմոտեկտոնիկայի ակունքներում։ Նրա պատկերացումները լեռնակազմական պրոցեսների, երկրաշարժերի, հրաբխականության մասին հետագայում ուսումնասիրվել և կատարելագործվել են ժամանակակիցների և հետնորդների կողմից։

1882 թ-ին Վիեննայում լույս է տեսնում, արդեն աշխարհահռչակ գիտնական, Հ․Աբիխի «Geologie des Armenishen Hochlandes» ֆունդամենտալ աշխատանքը՝ նվիրված Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր երկրաբանությանը։ Շնորհիվ նրա աշխատությունների համաշխարհային գիտական համայնքը առաջին անգամ իմացավ այդ հսկա ֆիզիկա-աշխարհագրական միավորի մասին։

Թեև Աբիխի ուսումնասիրությունների ժամանակաշրջանում Հայաստանն անկախ պետություն չէր, սակայն այս տարածաշրջանում գերակշռող էթնիկ տարրը հայերն էին, մշակույթը հայկական էր, տարածքը չուներ հստակ սահմաններ, բայց կոչվում էր Հայաստան։ Հ․ Աբիխն առաջինն էր, ով առանձնացրեց լեռնաշխարհը, որպես առանձին ֆիզիկաաշխարհագրական միավոր, որը ծալքաբեկորային լեռներով շրջապատված «լեռնային կղզի» է։ Եվ տրամաբանական էր, որ լեռնաշխարհն Աբիխի կողմից պետք է կոչվեր Հայկական լեռնաշխարհ։ Ուշադրություն դարձրեք, որ Հայկական լեռնաշխարհ ու Հայաստան տերմինները տարբերվում են իրարից, և այժմ Հայկական լեռնաշխարհի մոտ 10 տոկոսի վրա է գտնվում Հայաստանը։ Մնացած մեծ մասը գտնվում է Թուրքիայի, Վրաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի տարածքում։

Հայկական լեռնաշխարհ տերմինն իբրև ինքնուրույն միավոր

Աբիխի շնորհիվ Հայկական լեռնաշխարհ տերմինն իբրև ինքնուրույն միավոր մտավ լայն գիտական շրջանառության մեջ և ընդունվեց 19-20-րդ դարերի այնպիսի աշխարհահռչակ գիտնականների, աշխարհագրագետների և ճանապարհորդների կողմից, ինչպիսիք են Է․ Զյուսը, Հ․ Լինչը, Ֆ․ Օսվալդը, Ա․ Վոեյկովը, Ֆ․ Լևինսոն-Լեսինգը, Ա․ Լյայստերը, Ա․ Ռեյնհարդտենը և այլոք։ Ներկայումս տերմինն օգտագործվում է աշխարհի բոլոր հանրագիտարաններում և աշխարհագրական տեղեկատուներում։

Մանազկերտն ու Սիփանը – Հ․Լինչ

– Ասիան հասկանալու համար պետք է մոտիկից ճանաչել Հայաստանը

Հենրի Ֆինիս Բլոս Լինչ

(ապրիլի 18, 1862 թ․ – նոյեմբերի 24, 1913 թ․)

Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն

Հենրի Լինչ

Հայտնի աշխարհագրագետ, ճանապարհորդ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, թագավորական աշխարհագրական ընկերության անդամ, 1906-1910 թթ Անգլիայի խորհրդարանի անդամ։ 

Հ. Լինչը երկու անգամ այցելել է Հայաստան՝ 1893 թ.-ի օգոստոսից մինչև 1894 թ.-ի մարտ և 1898 թ.-ի մայիսից սեպտեմբեր: Ճանապարհորդությունների ժամանակ հավաքած նյութերի հիման վրա գրել է լայն ճանաչում գտած «Հայաստան. ուղևորություններ ու ուսումնասիրություններ» աշխատությունը (1901 թ., հայերեն համառոտ թարգմանություն՝ 1913-1914 թթ), որը կազմված է երկու հատորից՝ «Ռուսական Հայաստան» և «Տաճկահայաստան»։ Աշխատությունը պարունակում է արժեքավոր տեղեկություններ Հայաստանի պատմության, աշխարհագրության, ժողովրդագրության, հայ բանահյուսության վերաբերյալ: 

Հատուկ արժեք է ներկայացնում Հայաստանի մեծ քարտեզը , որը նա ստեղծել է երկրաբան և քարտեզագիր Ֆ. Օսվալդի հետ համատեղ: 

Հայկական լեռնաշխարհի բազմաթիվ քարտեզներից ուշագրավ է Լինչի քարտեզը։ 

Լինչի քարտեզը, 1910 թ․ Թիֆլիս / Հայկական լեռնաշխարհ

Ֆելիքս Օսվալդ

1898 թվականի Հ. Լինչի հայկական գիտարշավին մասնակցում էր նաև անգլիացի երկրաբան, դիվանագետ, Նոթինգհեմի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր Ֆելիքս Օսվալդը: Նա ուսումնասիրել է Հայկական Լեռնաշխարհի երկրաբանական կառուցվածքը Տրապիզոն-Էրզրում-Վան կտրվածքով, հրատարակել լեռնաշխարհի երկրաբանական սխեմատիկ քարտեզը (1907)։ Հայկական լեռնաշխարհի վերաբերյալ հետազոտությունների արդյունքներն առաջին անգամ շարադրվել էին Օսվալդի՝ «Քննախոսություն Հայաստանի երկրաբանության» մոնումենտալ երկի մեջ (1906)։ Արժեքավոր էին Օսվալդի՝ Սիփան և Նեմրութ հրաբխային լեռնազանգվածների վերաբերյալ մանրակրկիտ դիտողությունները։

Այնուհետև Օսվալդը հրատարակում էր «Հայկական լեռնաշխարհի տեկտոնական զարգացման պատմության շուրջը» աշխատությունը գերմաներեն լեզվով (1910)։ «Ռեգիոնալ երկրաբանության ձեռնարկ» մատենաշարով 1912 թվականին, անգլերեն լեզվով, լույս է տեսնում նրա «Հայաստան» մենագրությունը։ 

Ֆելիքս Օսվալդ

20-րդ դարում ավելի շատ պատմաբաններ ու աշխարհագրագետներ են զբաղվել Հայկական լեռնաշխարհի նկարագրությամբ։ Նրանցից են՝ Լեոն, Դոլենսը, Ա․ Խաչը, Ա․ Ղանալանյանը, Ս․ Երեմյանը, Թ․ Հակոբյանը, Ս․ Մելիք-Բախշյանը, Ս․ Բալյանը, Լ․ Զոհրաբյանը, Ա․Բաղդասարյանը, Ա․ Ոսկանյանը, Հ․ Գաբրիելյանը, Խ․ Նազարյանը, Գ․ Շիրինյանը և այլոք։

Պատրաստեց Տիգրան Վարագը

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Ավելի մանրամասն հետաքրքրվողներին խորհուրդ եմ տալիս ծանոթանալ Ռուբեն Գալչյանի «Հայաստանը համաշխարհային քարտեզագրության մեջ» աշխատությանը, 2005 թ., կամ էլ դրա համառոտ տարբերակի, որը կոչվում է «Հայաստանը Օտարների քարտեզներում», 2018 թ.:

1․ Բաբելոնյան կավե սալիկ, մ․թ․ա․ 6-րդ դար

Մեզ հասած աշխարհի ամենահին աշխարհացույց քարտեզը բաբելոնյան քարտեզն է, որը պատկերված է կավե սալիկի վրա։ Քարտեզը գտնվել է Իրաքի տարածքից 19-րդ դարում։ Այժմ այն պահվում է Բրիտանական թանգարանում։

Բաբելոնյան կավե սալիկը թվագրվում է մ․թ․ա․ 6-րդ դարով։ Ասորական և Բաբելոնյան հին աղբյուրներում Արարատյան թագավորությունը հիշատակվում է որպես Ուրարտու։ Հենց այս անվամբ էլ այն նշված է աշխարհի հնագույն քարտեզի վրա։ Նշված պետություններից միայն Հայաստանը մինչ օրս գոյություն ունի։ Մնացած բոլորը վերացել են աշխարհի քարտեզից։

Ըստ քարտեզագետ Ռուբեն Գալչյանի Բաբելոնյան քարտեզը ցույց է տալիս աշխարհը սկավառակի ձևով, շրջապատված «դառը» ջրերով, որոնց մեջ կան 7 կղզիներ։ Աշխարհի կենտրոնում Բաբելոնն է, որի մոտ պատկերված են Ասորեստանը և Հայաստանը։ Փոքր շրջաններով պատկերված են նաև 7 այլ քաղաքներ, որոնցից են Հարրանը և Դերին։ Եփրատ գետը, ակունք առնելով Հայաստանի լեռներից, անցնում է Բաբելոնի և ճահիճների միջով և հասնում Պարսից ծոց։

Սալիկի հետևում եղած տեքստի մեջ գրված է աշխարհը շրջապատող ծովերում եղած 7 կղզիների և այնտեղ ապրող արտասովոր արարածների մասին։ Կղզիները պատկերված են եռանկյունիներով, որոնց մեծ մասը վնասված են և անընթեռնելի։

Բաբելոնյան կավե սալիկ, մ․թ․ա․ 6-րդ դար

Բրիտանական թանգարան, Լոնդոն

2․ Հերոդոտոս, մ․թ․ա․ 5-րդ դար

Աշխարհի քարտեզն ըստ Հերոդոտոսի։ Վերակազմությունը՝ Չարլզ Մյուլլերի՝ հրատարակված Սմիթի ատլասում։ Ժամանակին գոյություն ունեցող երկրների շարքում Հայաստանը զբաղեցնում է կենտրոնական դիրք։

Հերոդոտոս, մ․թ․ա․ 5-րդ դար

Սմիթի ատլաս, Բրիտանական թանգարան, Լոնդոն, 1874 թ․

3․ Էրատոսթենես (մ․թ․ա 3-2 դար)

Էրատոսթենեսի աշխատությունների հիման վրա գերմանացի քարտեզագետ Ֆոն Սպրուների վերակառուցած քարտեզը (1855 թ․)

Էրատոսթենես (մ․թ․ա 3-2 դար)

Ռուբեն Գալչյանի անձնական հավաքածու, այժմ՝ Մատենադարանում

4․ Ստրաբոն, մ․թ․ա 1-ին դար

Բրիտանացի քարտեզագետ Ջոն Մըրրին հիմնվելով Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատության վրա վերակառուցել է աշխարհի քարտեզը, որի մի գլուխը հատկացված է Հայաստանի աշխարհագրությանը։

Ստրաբոն, մ․թ․ա 1-ին դար

Վերագծել է Կառլ Մյուլլերը։

5. Կլավդիոս Պտղոմեոս (2 դար)

Հույն նշանավոր աշխարհագրագետ և տիեզերագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսը հին աշխարհի ամենանշանավոր քարտեզագետն էր։ Նրա կարևոր աշխատությունը ութհատորանոց «Աշխարհագրությունն» է։ Այս աշխատության մեջ Հայաստանին վերաբերող տեքստը 5-րդ հատորում է։

Սա աշխարհի քարտեզն է, որը շրջապատված է հողմերով և բաժանված է  եղանակային գոտիների։ Բացառությամբ Կարմիր ծովի, բոլոր ծովերը ներկված են կապույտով, իսկ լեռները կանաչ են։ Մեծ ու Փոքր Հայքերը գտնվում են Սև և Կասպից ծովերի միջև։

Կլավդիոս Պտղոմեոս (2 դար) Քարտեզը պատրաստել է Մարտին Վալդզեեմյուլլերը և տպագրել է Շոտտը 1513 թվականին։

Բրիտանական թանգարան, Լոնդոն

6․ Կլավդիոս Պտղոմեոս (2 դար)

Քարտեզի կենտրոնում սպիտակ գույնով ներկայացված է Մեծ Հայքը (Արմենիա Մայոր), որն արևելքում սահմանակից է Մարաստանին, հարավում՝ Ասորեստանին, արևմուտքում՝ Փոքր Հայքին (Արմենիա Մինոր), իսկ հյուսիսում՝ Կոլխիսին (Աբխազիա), Իբերիային (Վիրք) և Ալբանիային (Աղվանք)։

Կլավդիոս Պտղոմեոս (2 դար)

Վերակազմությունը՝ Նիկոլաոս Գերմանիոսի 1482 թ․ 

Բրիտանական թանգարան, Լոնդոն

7․ Ալեքսանդր Մակեդոնացու գրաված երկրները

Այս քարտեզն Ամստերդամում լատիներենով հրատարակված Ատլասի էջերից մեկն է։ Այն ներկայացնում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքը մինչև Հնդկաստան։ Քարտեզի վրա նշված է Մեծ Հայքը։

Ալեքսանդր Մակեդոնացու գրաված երկրները

Աբրահամ Օրթելիուս, 1595 թ․

Բրիտանական գրադարան, Լոնդոն

8․ «Սուրբ Երկիր» այլ կերպ՝ «Դրախտ» կամ «Եդեմի պարտեզ»

Քարտեզն ընգրկում է Միջերկրական ծովի և Պարսից ծոցի միջև ընկած շրջանը և ականավոր Եդեմը, որը գտնվում է Բաբել (Բաբելոն) քաղաքի մոտակայքում: Գեղեցիկ զարդարված վերնագիրը երկու կողմից շրջապատված է Եդեմի տեսարանների պատկերներով: Քարտեզն ինքնին, համատեղելով իրական և բիբլիական աշխարհագրությունը, հիանալի է ստեղծված: Այստեղ կգտնեք Նոդի Երկիրը, Եդեմը, Բաբելոնի աշտարակը և այլ կիսաառասպելական վայրեր: Այս քարտեզը կազմվել է Վիսշերի կողմից, որպես հինգ մասից բաղկացած քարտեզների շարքի մի մաս, նախատեսված Աբրահամ Վան Դեն Բրոքի 1657 թ. Աստվածաշնչում ընգրկելու համար: Սա քարտեզների այս կարևոր շարքի առաջին հրատարակությունն է, որը հիմք է հանդիսացել 18-րդ դարում հայտնված բազմաթիվ այլ աստվածաշնչյան քարտեզների։

«Սուրբ Երկիր» այլ կերպ՝ «Դրախտ» կամ «Եդեմի պարտեզ»

Նիկոլաուս Վիշերս, 1657 թ․

9․ Երկրային դրախտը

Այս քարտեզը պատրաստել է անգլիացի քարտեզագետ Էմանուել Բոուենը։ Այն ևս հիմնված է կրոնական հավատալիքների վրա։ Երկրային դրախտը՝ Եդեմը, ներկայացված է Հայաստանի տարածքում՝ Վան և Կապուտան լճերի միջև։ Այստեղ նշված են աստվածաշնչան դրախտից դուրս եկող չորս գետերը՝ Արաքսը (Գիհոն), Փիսոնը, Եփրատը և Տիգրիսը։ Քարտեզի կենտրոնական մասում Արարատ լեռն է։

Երկրային դրախտի քարտեզ

Էմանուել Բոուեն, 1780 թ․

Ռուբեն Գալչյանի անձնական հավաքածու, այժմ՝ Մատենադարանում

10․ Աշխարհացոյց Հայաստանեայց ըստ հին և նոր աշխահագրաց

18-րդ դարում Վենետիկում լույս է տեսել Հայաստանի քարտեզը, որն ըստ քարտեզագետների և աշխարհագրագետների կարելի է համարել Շիրակացու “Աշխարհացույցի” բացակայող քարտեզին փոխարինողը:

Աշխարհացոյց Հայաստանեայց ըստ հին և նոր աշխահագրաց

Վենետիկ 1751 թ.

Ռուբեն Գալչյանի անձնական հավաքածու

Պատրաստեց` Տիգրան Վարագը

Հատուկ շնորհակալություն քարտեզագետ Ռուբեն Գալչյանին քարտեզների տրամադրման համար

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Երկրի մայրաքաղաքը, Կոստանդին կայսեր պատվին 330 թ. անվանվեց Կոստանդնուպոլիս, որը նա հիմնադրել էր Մարմարա ծովի և Բոսֆորի նեղուցի ափերին: Օսմանյան կայսրության անկումից հետո քաղաքը վերակոչվեց Իստանբուլ: Այս անվան մեկ վարկածը, որն ամենատրամա­բանականն է, այն է, որ անունը հիմնված է հունարեն «իս թին պոլի» (դեպի քաղաք) տերմինի խեղաթյուրված տարբերակի վրա: Մայրաքաղաքից դեպի արևելք էր գտնվում Կայսրության հսկայական տարածքը, որը նրանք կոչեցին «Արևելք», հունարենով՝ «Անատոլիա»։ Այսպիսով Կոստանդնուպոլսից արևելք գտվող երկրամասը կոչվեց «Անատոլիա», այսինքն՝ արևելյան երկրամաս:

6.1 – Փոքր Ասիայի և Անատոլիայի սահմանի քարտեզը, 19-րդ դար, Բրիտանիա: Դրանից արևելք է տեղադրված Հայաստանը, ARMENIA-ն: Այստեղ նշված են Թոքր Ասիո հնագույն տարբեր երկիր/իշխանությունները:

Ըստ Բյուզադիոնի կայսր Կոստանդին Ծիրանածնի (905-959 թթ.)՝ Բյուզանդիոնից արևելք գտնվում էին մի քանի երկրամասեր որոնցից էին առաջինը՝ Անատոլիկոնի թեմատան, երկրորդը Արեմենիակոնի թեմատան, ապա Խալդիայի և Կապադովկիաի թեմատաները և այլն: Այսպիսով, ըստ կայսեր, Անատոլիան կայսրության կից շրջանն էր, որին՝ արևելքում հետևում էին Արմենիա-Հայաստանը և մյուս շրջանները:

Մինչև 19-րդ դ. վերջերը Օսմանյան կայսրության մեջ հրատարակված բոլոր քարտեզ­ներում «Անատոլիա» անվանումը կարելի էր տեսնել Փոքր Ասիա թերակզղու վրա, որի սահմանները նշված է 6.2 քարտեզում: Սրա սահմաններն՝ են երեք կողմից ջրային տարածքները, իսկ արևելում Ալեքսանդրետայից, ներկայիս Իսկենդերունից, անցնելով Մարաշի, Մալաթիայի, Երզնկայի, Բայբուրթի վրայով դեպի Սև ծովի ափերի՝ Հոպա և Բաթումի քաղաքները: Ներկա Թուրքիայի արևելյան մնացած տարածքը՝ Հայկական բարձրավանդակն է, որտեղ տեղադրված էր պատմական, կամ Մեծ Հայքը: Թերակղզու այս սահմանն անցնում է Եփրատի արևմտյան ափերով:

Այսպիսով, նախքան 1920-ականների անվանափոխումը, «Անատոլիա» կամ «Փոքր Ասիա» թերակղզին նույնն էին, որոնք ահմանափակվում էին թերակղզով, և որոնցից արևելք էր գտնվում «Հայկական բարձրավանդակը»։ Այսպիսով Անատոլիա անվանվող երկրամասը տարածվում է ներկա Թուրքիայի հողի շուրջ 70 տոկոսի վրա և ոչ՝ ամբողջի:

6.2 – Ներկա Թուրքիայի տեղագրական քարտեզն իր բաժանումներով:

Վերի, 6.2 քարտեզը ցույց է տալիս շրջանի տեղագրությունը, ուր Անատոլիան, նույն Փոքր Ասիան է իսկ դրանից արևելք գտնվող տարածքը Հայկական բարձրավանդակը կամ Հայկական լեռնաշխարհն է:

Եթե նայենք մինչև 1923 թ. հրատարակված օսմանյան քարտեզներին, ապա դրանց բոլորի վրա Անատոլիան միայն նշված է որպես Փոքր Ասիա թերակղզու տարածքը մինչև Եփ­րատ գետը: Այս անվանումը կարող եք նույնպես տեսնել 6.3 և 6.4 և ուրիշ օսմանա­կան քարտեզների, հրատարակված նախքան 20-րդ դ.:

6.3 – Քյաթիբ Չելեբիի Իչի, Քարաման, Անատոլիա և Սիվաս վիլայեթների քարտեզը, նրա Ջահան Նյումա աշխատության առաջին՝ 1732 թ. տպագրությունից, պատրաստողն է Իբրահիմ Մութեֆերրիկան: Քարտեզում հարավը վերն է:

Քյաթիբ Չելեբին (1609-1657 թթ.) օսմանյան առաջին լուրջ քարտեզագետն էր, բայց նրա կարևոր՝ «Ջահան Նյումա (Աշխարհացույց)» աշխատությունը մնաց անավարտ: Նա ճամփորդել էր արևելք և տեսած երկրների մասին շարադրել է իր աշխատության մեջ, նրանց մեջ նաև գծել և տեղադրել քարտեզներ, որոնցից մեկ մասն անվարտ մնացին: Նրա աշխատության գլուխներից երկուսը Հայաստանի մասին են, որտեղ նա տալիս է պատմական և աշխարհագրական տեղեկություններ հայերի ու Հայաստանի մասին՝ սկսած Հայկ նահապետից ու Արմենակից մինչև իր օրերը:

Նրա այս աշխատությունը առաջին գրքերից էր, որը տպագրվեց կայսրության նոր հիմնված տպարանում՝ 1732 թ., հինմադրված կրոնափոխ հունգարացի Իբրահիմ Մութեֆերրիկայի նախաձեռնությամբ՝ Պոլսում:

Քարտեզն անվանված է «Իչիլ, Քարաման, Անատոլիա և Սիվաս վիլայեթները», իսկ պատկերված տարածաշրջանը Փոքր Ասիայի թերակղզին է: Այսպիսով ըստ Չելեբիի տված տեղեկության՝ փաստվում է, որ «Անատոլիան» թերակղզու վիլայեթներից միայն մեկն էր՝ որը գտնվում էր «Սիվասից (Կեսարիաից)» դեպի արևմուտք:

6.4 Մահմուդ Ռաիֆի Օսմանյան կայսրության ասիական մասը, Ուշքուդար, Թուրքիա 1803-4 թ.:

6.4 քարտեզի վրա Օսմանյան կայսրության Փոքր Ասիա թերակզու անունը նշված է որպես Անատոլիա, որն առանձնացված է կապույտ գծով և տարածվում է մոտավորապես մինչև Եփրատի արևմտյան ափերը, ինչը նաև ցուցադրված է 6.2 քարտեզում: Սրանից արևելք գտնվող տարածքում է Հայկական բարձարվանդակը, այսինքն Մեծ Հայքի տարածքը, որի հյուսիսային հարևանն է Վրաստանը, իսկ Ատրպատական, կամ պարս­կական Ադրեբջան նահանգը՝ նրանից արևելք է գտնվում: Դրանից հարավ են Քուրդստանը և Միջագետքը: Քարտեզի վրայի գույները ներկայացնում են օսմանյան վիլայեթների սահմանները:

Ռաիֆի նույն ատլասի մեջ առկա է նաև մեկ այլ, ամբողջ Օսմանյան կայսրության, ինչպես նաև Սև ծովի քարտեզը, որոնց վրա նույնպես նշված են Հայաստանը և Անատոլիան և այլ օսմանական երկրամասերի/վիլայեթների սահմանները:

6.5 – Ռուս-թրքական պատերազմական քարտեզ, Օսմանյան Ռազմական նախարարություն, 1877 թ.:

Քարտեզ 6.5-ը ցույց է տալիս ամբողջ Օսմանյան կայսրությունը, ներառյալ եվրոպական ու ասիական շրջանները: Քարտեզում Փոքր Ասիայի թերակղզու տարածքը անվանված է «Անատոլիա»: Դրանից արևելք գտնվող շրջանը, որը մեծ մասամբ հայերով էր բնակված՝ անվանված է «Արմենիյա-Հայաստան», իսկ սրանից հարավ տարածքն անվանված է «Քուրդստան»: Դրանցից արևելք է գտնվում պարսկական «Ադրեբջան», կամ Ատրպատական նահանգը:

Ըստ Թուրքիայի հանարպետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի, երկիրը միատարր էր և բնակեցված թուրքերով, հետևաբար հայտարարածն իրականցնելու համար «Հայաստան» կամ «հայ» անուններն իրենց երկրից պետք էր վերացվեին: Օգտվելով Համաշխարհային պատերազմի առկայության առիթից, 1915-23 թթ. օսմանյան տերությունը երկիրը բնիկ հայերից մաքրազարդելուց հետո պետք էր նաև հաներ «Հայաստան» և «հայ» անվանումները: Իսկ դրա համար պետք էր համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված նոր Հանրապետության ամբողջ տարածքը, սկսած Հունաստանից մինչև Իրան և Կովկասը կոչել հայերին բնավ կապ չունեցող մի աշխարհագրական անունով: Սկզբանական շրջանում Անատոլիայից արևելք գտնվող տարածքը սկսեցին կոչվել «Դողու-Անադոլու»: «Դողու» թուքերեն նշանակում է արևելք, իսկ «Անատոլիան» նույպես նշանակում է արևելք՝ բայց այս անգամ հունարենով: Հետևաբար Թուրքիայի արևելյան մասի անունը դառնում էր «Արևելյան-արևելք»: Այս անհարիր լուծումը կարճ ժամանակ անց բարելավվեց՝ երբ Թուրքիայի Հանրապետության ամբողջ տարածաքին այս անգամ սկսեցին կոչել «Անատլոիա կամ Անադոլու» անունով, անկախ նրանից, որ սկսած վաղ միջնադարից այդ անունը, նույնիսկ օսմանյան քարտեզներում տրված է եղել միայն Փոքր Ասիա թերակղզու տարածքին:

Այս բոլորը կատարվել է ծառայելու միայն մեկ նպատակի: Վերացնել «Հայկական» որևէ անուն՝ Թուրքիայի արևելյան շրջաններից: Այսպիսով նոր ընդունված «Անատլոիա» անունը քողարկում է «Հայկական բարձարվանդակ» կամ «լեռնաշխարհ» անունը, իր մեջ ներառնելով բարձրավանդակի ու լեռնաշխարհի, այսինքն Մեծ Հայքի ամբողջ տարածքը:

Բազմաթիվ հայ և օտար պատմաբաններ Թուրքիայի լարած այս թակարդի մեջ են հայտնվում և երբ գրում կամ խոսում են Հայկական բարձրավանդակում տեղադրված Մեծ Հայքի մասին, նրա տեղը նշելով «արևելյան Անատոլիայում», այսպիով համաձայնվելով թուրք մասնագետների տված այլ կեղծ անվանմանը: Իրանակությունն այն է, որ Մեծ Հայքը ոչ թե արևելյան Անատոլիայում է, այլ գտնվում է Անատոլիայից արևելք եղած տարածքում:

6.6 – Կիպերտի Ասիական Թուրքիայի քարտեզի մասը, 1844 թ., դրա բնագրից: Քարտեզում Փոքր Ասիան անվանված է Անադոլիա՝ ընդգծված կարմիր, իսկ Հայկական լեռնաշխարհի վրա գրված է Արմենիա-Հայաստան՝ ընդգծված կապույտ:

1840-1850-ական թվականներին գերմանացի քարտեզագետ Հայնրիխ Կիպերտը երկար ժամանակ է անց կացրել Փոքր Ասիայում, Միջին արևելքում և Կովկասում, ուր նա պատրաստել է տարածաշրջանի վերաբերյալ բազմաթիվ մանրակրկիտ և ճշգրիտ քարտեզ­ների շարան: Նրա քարտեզների անվանումներն են «Թյուրքական կայսրություն», «Ասիական Թուրքիա», «Թուրքիան Ասիայում» և նման անվանումներ, որանցից ոչ մեկում Թուրքիայի արևելյան մասը «Անատոլիա» չի անվանված: Օրինակի համար տե՛ս 6.6 քարտեզը: Այս քարտեզում վարոնշյալ անվանումները շատ պարզ են: Կարմիրով ընդգծված է «Անատոլիան»՝ Փոքր Ասիան, սա Թուրքիայի արևմտյան մասն է՝ իսկ արևելյան մասը, այստեղ անվանված է «Հայաստան», որը տարածվում է Եփրատից Սևան:

Կիպերտի քարտեզներից շատերը թարգմանվել և հրատարակվել են օսմանական թուրքերենով՝ գրված արաբատառ, իսկ թարգմանված քարտեզներից մի մասում «Թուրքիա» բառը փոխվել է «Անատոլիա» անվանմամբ՝ այսպիսով օրինականցնելով և նունյիսկ Կիպերտին վերագրելով այս անվանափոխումը:

Տեղանունների փոփոխությունները մեզ՝ հայերիս համար նորություն չեն: Ինչքան իշխող քաղաքական ռեժիմներն ավելի շատ թաքցնելիք և ոչ ցանկալի պատմական անցյալ ունեն, այնքան հաճախակի են կատարվում նրանց անվանափոխումները: ԽՍՀՄ-ում կոմու­նիզմի ամրապնդվելուց հետո դրանք դարձան առօրյայի մասը: Սանկտ Պետերբուրգը դարձավ Լենինգրադ, Ցարիցինը՝ Ստալինգրադ և այլն: Հսկայական երկրի մինչև ամենախուլ անկյուններում, ոչ մեկը զերծ չմնաց կոմունիստ ղեկավարների անունները վայելելու պատվից: Սրանք բոլորը անցյալը մոռանալու և ջնջելու միջոցներ են:

Նման երևույթը հաճախ տեսանելի է Օսմանյան կայսրությունում, ու դրան ժառանգորդ Թուրքիայում: Այստեղ անվանափոխումներն ավելի հաճախակի ու համատարած էին, այնպես, որ Թուրքիայի քաղաքների ու գյուղերի տարբեր անունները նշող աշխատություն­ներում հաճախ կարելի է տեսնել մեկ գյուղի առջև գրված հինգից յոթ անուն, որոնք փոփոխվել են վերջին 150 տարիների ընթացքում: Ամեն մի կոտորած, իր հետքը ջնջելու համար բերում էր անվանափոխումների մի նոր շարան:

Տեղանոււների փոփոխություննրը Թուրքիայում այնքան ընդհարնացած են, որ դրանց ծավալուն ցուցակը, որը կազմել է հայազգի Սևան Նշանյանը, պարունակում է շուրջ 550 էջ: Աշխատության մեջ ներառված են տեղանունների հերթական փոփոխությունները, որոնց մեջ մեծ մաս են կազմում հայկական տեղանունները և նրանց նոր անվանումները:

1920-ական թվականներից Թուրքիայի քարտեզների վրա սկսեց երևան գալ «Անատլոիա» անվանումը, որը տրվում էր Թուրքիայի ամբողջ տարածքին, նպատակ ունենալով աստիճանաբար երկրի արևելյան մասից ընդհանրապես հանել «Հայաստան» ու «Քուրդիստան» անվանումները, ինչպես նաև «Հայկական բարձրավանդակ» կամ «Հայկական լեռնաշխարհ» տեղանունները և դրանք բոլորը ներառել համապարփակ «Անատոլիա» անվան մեջ: Այս նպատակին հասնելուն հույժ և հիմնական դեր ունեցավ թուրքական այբուբենի փոփոխությունը արաբերենից լատիներենի: Երկրի բնակչությունը, եթե նոււնիսկ գրագետ էր, մեկ սերունդ հետո այլևս չէր կարողանալու կարդալ հին գիրը և անդրադառնալ քարտեզներում, ինչպես նաև ամենուր կատարված անվանափոխումների իսկությանը։ Քաղաքական այս կանխածրագրված գրի փոփոխության գործոնը պարտադրեց տառադարձել ամբողջ պատմական, աշխարհագրական և մշակութային ժառանգության գրականությունը, այս գործողության ընթացքում դրանք վերափոխելով ու անվանա­փոխելով, տեղանունները դարձնելով երկրի ղեկավարի քաղաքականու­թյանը համահունչ և սատարող, որոնց հույժ կարիքն ուներ նորաստեղծ հանրապետությունը. փաստելու իր միատարր թուրք լինելու թիրախային տեսությունը:

Պետք է նշել, որ աշխարհագրական և տեղագրական տեղանունները, ինչպիսիք են գետերի, ծովերի, լեռների և այլ անուններ, ընդհանրապես թարգմանության ընթացքում մնում են անփոփոխ: Այս ասպարեզի որևէ փոփոխություն ընդհանրապես ունի քաղաքական և ռազմավարական դրդապատճառ և նպատակ: Տեղանունների փոփոխությունների ավելի հաճախ ենք նկատում քաղաքների և գյուղերի՝ երբեմն էլ կղզիների անվանումներում, որոնք նույնպես կատարվում են երկրի ղեկավարության ու համակարգի հիմնական փոփոխույթունների արդյունքում:

Որպես օրինակ կարելի է նշել Սիբիրը, որը չնայած անվան բացասական ընկալմանը, մնացել է անփոփոխ՝ ցարական, խորհրդային և անկախ Ռուսաստանում: Կորեաները, որոնք այժմ հակադիր ռեժիմների երկրներ են, պահպանել են իրենց անունը: Սակայն Թուրքիայում այս փոփոխության պատճառն ուներ շատ ավելի հետին նպատակներ, այն է, ջնջել բնիկ ժողովրդի անունը և հետքը, նրանց պատմական և հայրենի հողից, որի հանդեպ անտարբեր մնացին միջազգային կազմակերպություն­ները: Թուրքիայի առաջին Աշխարհագրական կոնգրեսը 1941 թ. ստեղծեց երկու նոր երկրամաս որոնք էին Արևելյան Անատոլիան և Հարավարևելյան Անատոլիան, որոնք համընկնում էին մինչ այդ նույն, Թուքրայի քարտեզներում նշված Հայաստանի և Քուրդստանի երկրամասերին։

Հայերին վերաբերող անունների վերացման գործն այնքան ծայրահեղության հասավ, որ նույնիսկ բնագիտական կամ կենդանաբանական՝ գիտական լատիներեն տերմինո­լոգիան դրանից զերծ չմնաց: 2005 թ. Թուրքիայի գիտնականները և մասնագետները սկսեցին փոխել բույսերի ու կենդանիների այն անունները, որոնք իրենց լատիներեն անվան մեջ պարունակում էին «հայ» կամ «հայկական» բառը: Թուրքիայի բնապահպանման նախարարության մի պաշտոնյա հայտարարեց, թե հնում եղած անվանումների մի մասը հակասում է Թուրքիայի միատարր երկիր լինելուն: Ըստ Ռոյտեր գործակալության՝ պաշտոնյան ասել է.

Դժբախտաբար Թուրքիայում առկա են անվանումներ, որոնք միտումնավոր կերպով դրված են այլ նպատակներով: Մեր տարածքում գոյություն ունեցող այս միտումնավոր թյուրանվանումները կասկածի տակ են դնում մեր միատարր թուրք լինելու փաստը։

Որոշ թուրք պաշտոնյաներ պնդում են, որ ներկա անվանումները գործածվում են հիմնականում փաստելու թե իբր քրդերը կամ հայերն ապրել են Թուրքիայի այս տարածքներում, որը, ըստ նրանց, իրականությանը չի համապատասխանում: Բայց իրականությունն այն է, որ կենդանիների այս տեսակները որոնք մինչը 100 տարի առաջ բնակվում էին այդ տարածքներում, երբ շրջանները դեռևս հայաբնակ կամ քրդաբնակ էին: Դրանց անվանումը տվող բնագետները կենդանիների անվանումները դրել են՝ հիմքում ունենալով նաև տեղաբնակ ցեղերի անունները, որոնք կենդանիների հետ, համատեղ բնակվում էին նույն տարածաշրջաններում: Այս անվանումնրից մի քանիսը հետևյալներն են.

• Օվիս արմենիակա կոչված վայրի ոչխարն այժմ Թուրքիայում անվանվում է Օվիս օրիենտալիս անատոլիկուս։
• Կոպրեոլուս կոպրեոլուս արմենուս այծյամի տեսակը անվանափոխվել է՝ դառնալով Կոպրեոլուս կոպրելուս կոպրեոլուս։
• Վուլպես վուլպես քուրդիտանիկա կարմրավուն աղվեսը դարձել է պարզապես Վուլպես վուլպես:

Այսպես նաև ուրիշ անվանումներ:

Քաղաքական նպատակաները և ծրագրերն իրականացնելու ընթացքին «հայ» և «հայկականությանը» վարաբերող անունները Թուրքիայի տարածքից ամբողջովին վերացնելու և դրան ուղղակի շաղկապվող վախի զգացումը ստեղծել են մի այնպիսի էյֆորիա, որ բացի աշխարհագրական տեղանունների մաքրելուց ու անվանափոխելուց, դրանք հասել են նույնիսկ մինչև անասունների ու բույսերի գիտական՝ լատիներեն անվանումներին:

Հոդվածը Ռուբեն Գալչյանի՝

«ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ԱԴՐԲԵՋԱՆ ԵՎ ԹՈՒՐՔԻԱ։ Մշակութային, աշխարհագրական և պատմական հակասությունների քննարկում» գրքից։

Նյութերի և քարտեզների հեղինակային իրավունքները պատկանում են հեղինակին։ 

Շնորհակալություն քարտեզագետ Ռուբեն Գալչյանին, սույն հոդվածը armgeo.am կայքին տրամադրելու համար։

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Աշխարհագրական անուններ

Աշխարհագրական անունները տվյալ տարածքում ապրող բնիկների քաղաքակրթական կարևոր ժառանգություններից են։ Այդ իսկ պատճառով տարբեր ժամանակներում Հայաստանը զավթած կայսրությունները փորձել են փոխել, դուրս մղել հայկական տեղանունները, որոնք գալիս են հազարամյակների խորքից և որոնց հետ այդքան կապված է հայ ժողովուրդը։ Հայ պատմինչները նկարագրելով պատմական իրադարձությունները նշել են երկրների, վարչական միավորների, բնակավայրերի անունները, սակայն ֆիզիկաաշխարհագրական անունները երբեմն դուրս են մնացել պատմության էջերից և ժամանակի ընթացքում մոռացվել ու դարձել անանուն, իսկ  հետագայում էլ անվանվել օտար անուններով։ Քարտեզագրական «պատերազմ» է հայտարարված նաև այսօր «Հայկական լեռնաշխարհ» աշխարհագրական տերմինին, որը ոչ թե քաղաքական, այլ աշխարհագրական տերմին է և ցույց է տալիս ֆիզիկաաշխարհագրական տարածք։ 

Պատմության ընթացքը, քաղաքական քարտեզի վրա, Հայաստանի հանրապետությանը բաժին հանեց ընդարձակ լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մի փոքր հատվածը, սակայն Հայաստանի հարևանները մինչ օրս խուսափում են «Հայկական լեռնաշխարհ» եզրից։ 

Տարածված սխալներ

Հարկ եմ համարում անդրադառնալ մի քանի տարածված սխալների, որոնք քաղաքական ծագում ունեն և սխալմամբ օգտագործվում են որպես աշխարհագրական տերմին։ Դա տարածաշրջանին տրված Արևելյան Անատոլիա, և դրա հյուսիսարևելյան հատվածին տրված Հարավային Կովկաս, Անդրկովկաս կամ Փոքր Կովկաս անվանումներն են։ Վերջինս տարածվում է լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան լեռնաշղթաների վրա, որպես լեռնահամակարգի աշխարհագրական անուն։ 

Հայկական լեռնաշխարհը չի կազմում Անատոլիայի մաս։ «Արևելյան Անատոլիա» տերմինն ի հայտ եկավ փոխարինելու «Արևմտյան Հայաստան» եզրը, ինչը գիտական չէ։ Սա քաղաքական տերմին է, որով փորձ է արվել դուրս մղել «Հայկական լեռնաշխարհ» աշխարհագրական տերմինը ներկայիս Թուրքիայից։ 

Հայկական լեռնաշխարհ ոչ թե Արևելյան Անատոլիա

Մասնագիտական գրականության մեջ Անատոլիա անվանումն ավելի լայն իմաստով կիրառվում է միայն Փոքր Ասիայի կապակցությամբ։ Անատոլիա հունարեն նշանակում է Արևելք։ Քանի որ Փոքր Ասիան գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհից արևմուտք, ուստի Անատոլիան (իր որևէ հատվածով՝ արևմտյան, կենտրոնական կամ արևելյան) անվան թե՛ գիտական և թե՛ ավելի լայն կիրառումը չի կարող լինել Փոքր Ասիայի սահմաններից դուրս, ուստի չի կարելի տարածել Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան կամ որևէ այլ մասի վրա։

Անատոլիան և Հայկական լեռնաշխարհը

Հայաստանը Կովկաս չէ

Հաջորդ սխալը, որը հաճախ կիրառվում է, դա Անդրկովկաս կամ Հարավային Կովկաս տերմինն է, որը հիմնականում տարածվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան հատվածի վրա և կրում է քաղաքական բնույթ։ Ֆիզիկաաշխարհագրական տեսանկյունից Կովկասը միայն Կովկասյան լեռներն են իրենց լանջերով։ Հայաստանը Կովկաս չէ։ Սխալմամբ Հայաստանը ներառելով Կովկասի մեջ, նաև հայերին են դասում կովկասի ժողովուրդների շարքին, սակայն Հայկական լեռնաշխարհն ունի Կովկասից առանձին աշխարհագրական դիրք ու մշակույթ։ Հետևաբար հայերը չեն կարող դասվել  կովկասյան ժողովուրդների շարքին։ Հայերը Հայկական լեռնաշխարհի բնիկներն են և մաս են կազմում հնդեվրոպական մշակութային աշխարհի։

Կովկասն ու Հայկական լեռնաշխարհը

Փոքր Կովկասը հնարած տերմին է

Եվս մի հնարված տերմին սկսվեց կիրառվել Ռուսական կայսրության քարտեզներում և այդ սխալը պահպանվում է մինչ օրս։ Դա Հայկական լեռնաշարհի հյուսիս-արևելյան լեռնաշղթաները Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում դասելն է։ Փոքր Կովկասը հնարած տերմին է, որը սկսվեց կիրառվել Ռուսական կայսրության քարտեզներում՝ Կովկասից հարավ ընկած լեռնաշղթաների վրա։ 

Պատրաստեց Տիգրան Վարագը

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Այդ ժամանակ Արարատ լեռան վրա տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժի հետևանքով հյուսիսարևմտյան լեռնալանջին գոյացավ հսկա մի խոռոչ, որն այժմ էլ տեսանելի է:

Ուժգին երկրաշարժերը հնուց ի վեր հաճախ են կրկնվել Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում: Բազմաթիվ անգամներ ավերվել է Անին (1045, 1132, 1319 թթ-ին), 893թ-ի երկրաշարժից կործանվեց Դվինը, 1679 թ-ին ավերվել է Գառնիի տաճարը: 1840 թ-ի Արարատյան երկրաշարժի ժամանակ Արարատ լեռից պոկվել է մի հսկա լեռնազանգված և փլուզվել Ակոռի գյուղի վրա: Մեծ վնասներ են պատճառել Զանգեզուրում 1308 թ., 1931 թ. (քանդվել է Տաթևի վանքը), 1968 թթ-ին տեղի ունեցած երկրաշարժերը: 1926 թ-ի Գյումրիի երկրաշարժից ավերվել է 44 բնակավայր: 1988 թ.-ի Սպիտակի երկրաշարժից ավերվեց Սպիտակը, Գյումրին, Վանաձորը, Ստեփանավանը, ինչպես նաև ավելի քան 350 գյուղ:

Հայկական լեռնաշխարհ

Երկրաշարժերը լեռնաշխարհում պայմանավորված են հիմնականում 2 գործնով.

• Լեռնաշխարհը գտնվում է Ալպ- Հիմալայան գեոսինկլինալային գոտում:
• Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից սեղմվում է Էվքսինյան և Կուր-Արաքսյան սալերի կողմից, հարավից լեռնաշխարհը ենթարկվում է Արաբական սալի ճնշմանը: Կենտրոնական մասում այս 2 սեղմումներին դիմադրում է Երզնկաի կոշտը:

Ամենասեյսմոակտիվ շրջանը Երզնկայի դաշտն է, որտեղ բազմիցս տեղի են ունենում ավերիչ երկրաշարժեր: Լեռնաշխարհում սեյսմոակտիվությամբ  երկրորդ շրջանը Արարատյան դաշտն է,  երրորդ շրջանը Շիրակի դաշտն է,  4-րդը՝ Վայոց Ձորն է, որտեղ 735 թվականին ավերվեց Մոզ բնակավայրը: Սեյսմոակտիվ են նաև Զանգեզուրի, Ջավախքի տարածաշրջանները:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Հյուսիսային գոտու մեջ մտնում են ՝ Արաքսի և Արևմտյան Եփրատի հովտի դաշտերը, հարավային գոտու մեջ՝ Արածանու հովտի դաշտերը:

Արաքսի ավազան

Արաքսի վերին հոսանքում տարածվում է Տվրածատափի դաշտը, որը պատված է տափաստանային փարթամ  բուսականությամբ: Նրանից հյուսիս՝ 1900-2000 մ բարձրության վրա տարածվում է Բասենի դաշտը, որը բաժանվում է 2 մասի՝ Վերին Բասեն և Ստորին Բասեն: Բասենի դաշտից հյուսիս Արաքսը մտնում է Կաղզվանի կիրճ, հոսում մոտ 700 մ խորությամբ հովտով և դուրս գալիս Արարատյան դաշտ, վերջինս գտնվում է 800-1000 մ բարձրության վրա և բաղկացած է առանձին՝ Արմավիրի, Արտաշատի և Երասխավանի դաշտերից:  Արարատյան գոգավորության շարունակությունը կազմում է Նախիջևանի դաշտը, որն ավելի ցածր է և գտնվում է 600-800 մ բարձրության վրա: Արաքսի ստորին հոսանքում տարածվում են Կուր-Արաքսյան դաշտավայրի մաս կազմող՝ Մուղանի և Միլլի դաշտերը:

Արաքսի հովիտը Հայաստան-Իրան սահմանին

Եփրատի ավազան

Արևմտյան Եփրատի հովտի վերին հոսանքում տարածվում է Կարնո դաշտը, որը գտնվում է մոտ 200մ բարձրության վրա, ամբողջովին ծածկված է ճահիճներով, Արմ. Եփրատի ջրերն այս մասում պղտորվում են և գետը կոչվում է Կարասու: Կարնո դաշտից դեպի ստորին հոսանք հաջորդում է Աշկալայի դաշտը, որն ունի 7 կմ լայնություն և մեծ ձգվածություն: Մարեամի լեռնաշղթայով դաշտը բաժանվում է Դերջանի դաշտից, որը պարփակված է Մարիամի, Լուսավորչի և Կոփա լեռներով, ստորին մասում  դաշտը նեղանում է և բացվում դեպի Երզնկայի դաշտ: Սա իրենից ներկայացնում է վերնետվածք, որին անվանում են Երզնկայի կոշտ: Հիմքն ամբողջովին բեկորատված է և ամենասեյսմոակտիվ շրջանն է: Երզնկային հաջորդում է Կամախի սարահարթը, սա միակ միջլեռնային գոգավորությունն է, ոը ծածկված է լավաներով: Կամախի արևմտյան մասում Եփրատը կտրում է Մնձուրի համակարգը և Ակնի կիրճով դուրս է գալիս Խարբերդի դաշտ:

Արածանիի ավազան

Արծանիի վերին հոսանքում մոտ 2300 մ բարձրության վրա տարածվում է Դարոյնքի դաշտը, որտեղ միմյանց են միանում Արածանու վտակները և ձևավորում գետը, որը հոսում է դեպի Ալաշկերտի դաշտ: Համեմատած Դարոյնքի դաշտին սա համատարած ծածկված է Ծաղկանց լեռներից հոսած լավաներով: Ալաշկերտից հարավ գետը մտնում է Մանազկերտի դաշտ, որը գտնվում է Բզնունյաց սարահարթի հարևանությամբ և ավելի ընդարձակ է քան մյուս դաշտերը: Այստեղ Արածանին ընդունում  էիր խոշոր վտակներից մեկը՝ Խնուսը: Վերջինիս հովիտը գտնվում է Խնուսի դաշտում: Մանազկերտի դաշտից հարավ արևմուտք Արածանու հովիտն աստիճանաբար  նեղանում է: Համեմատաբար լայն է Մշո դաշտը, որտեղ Արածանին ընդունում է Նելա գետը: Դեպի արևմուտք Մշո դաշտին հաջորդում է Ճապաղջրի, Գենջի, Բալահովտի դաշտերը և գետը դուրս է գալիս Խարբերդի դաշտ, որը գտնվում է 800-100 մ, բարձրության վրա և այստեղ միախառնվում են Արևելյան  և Արևմտյան Եփրատները:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Ստորերկրյա ջրեր

Ստորերկրյա ջրերը երկրակեղևում բազմաթիվ ջրատար շերտեր կարող են առաջացնել: Ամենավերին հորիզոնն անվանում են ՝ գրունտային ջրեր կամ գետնաջրեր: Գետնաջրերի վերին մակերևույթը երկրի մակերևույթին զուգահեռ է: Գետնաջրերի առկայությունը պայմանավորված է երկրաբանական կառուցվածքով,  կլիմայական պայմաններով:

Հրաբխային ծածկույթների տարածման շրջաններում դրանք առատ են: Հրաբխային լավաները ճեղքատվում են, վերածվում քարակառկառների, որոնք կլանում են մթնոլորտային ջրերը և մակերևութային հոսք չեն առաջացնում: Այդ ջրերը  շրջանառություն են կատարում ամիսներով և դուրս գալիս երկրի մակերևույթ առատ աղբյուրների ձևով:  Եթե չլինեյին լավային ծածկոցները՝ Հայկական լեռնաշխարհը կլիներ ջրազուրկ տարածք: Հրաբխային շրջանների ջրերը աշխարհի լավագուն ջրերի շարքին են դասվում:

Երիտասարդ հրաբխային ապարները ջրի մեջ վատ են լուծվում, դրա համար տարիներով ապարների ճեղքերով շրջանառություն  կատարող ջրերը քիչ են հարստանում լուծված նյութերով:

Վանա լիճը սնվում է ստորգետնյա ջրերով։ Այդ պատճառով էլ լճի մակարդակը անընդհատ բարձրանում է։

Ճնշումնային ջրեր

Հայկական լեռնաշխարհի ցածրադիր գոգավորություններում կան ճնշումային ջրեր: Արտեզյան ջրերը գտնվում են 2 ջրամերժ շերտերի արանքում:

Արտեզյան ջրեր կան Արարատյան, Շիրակի, Ալաշկերտի, Մանազկերտի, Բասենի, Սիսիանի, Սևանի, Վանա, Մալաթիայի գոգավորություններում:

Հայկական լեռնաշխարհի տարբեր շրջաններում կան կերակրի աղի ու գիպսի հանքեր, այստեղ դուրս եկող  աղբյուրները հագեցած են լինում լուծված հանքային աղերով:

Ստորերկրյա ջրերը քիմիական կազմով հիմնականում պատկանում են հիդրոկարբոնատային-կալցիումային տիպին: Սուլֆատային կամ քլորիդային ջրերը շատ սահմանափակ են:

Գռավի աղբյուր

Հանքային ջրեր

Ձևավորվում են տարբեր հորիզոնների ստորերկրյա ջրերի խառնման, մթնոլորտի ու հանքափորվածքներով բացված ապարների հետ նրանց փոխազդեցության միջոցով։ Պարունակում են մեծ քանակությամբ կենսաբանորեն ակտիվ անօրգանական (սակավ՝ օրգանական) նյութեր և օժտված են յուրօրինակ ֆիզիկաքիմիական հատկություններով (բաղադրություն, ջերմաստիճան, ռադիոակտիվություն), որոնց շնորհիվ բուժիչ ազդեցություն են գործում մարդու օրգանիզմի վրա։ Օգտագործվում են որպես արտաքին ու ներքին բուժամիջոցներ։ Հանքային ջրի բաղադրությունը կախված է տարածքի երկրաբանական զարգացումից, տեկտոնական կառուցվածքի բնույթից, երկրաջերմային պայմաններից և այլն, իսկ գազային բաղադրությունը՝ փոխակերպային և  հրաբխային պրոցեսներից։

ՀՀ տարածքը հարուստ է քիմիական տարբեր բաղադրության հանքային ջրերով (ավելի քան 400 բնական ելքեր)։ Հանքային  ջրերի զգալի մասն առաջանում է փոքր և միջին խորություններում, երբեմն օժտված են թույլ ռադիոակտիվությամբ:

ՀՀ-ում մթնոլորտային տեղումները ներծծվելով առաջացնում են ստորերկրյա հոսք, որի մի մասը երկրի մակերևույթ Է դուրս գալիս՝ սնելով գետերը։

Ներկայումս բնապահպանական լուրջ խնդիր է ստորերկրյա ջրերի անաղարտության պահպանումը։

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Մենք առանձնացրել ենք Հայկական լեռնաշխարհի 5 ամենաբարձր գագաթները:

Սիփան լեռը հինգերորդ տեղում է ըստ բարձրության (4058 մ)

Սիփան լեռը

Գտնվում է Վանա լճի հյուիսային ափին: Նման է Մասիսին: Կազմված է անդեզիտադացիտային և այլ թթու լավաներից: Նրա կատարային մասում կան էքստրուզիվ կոներ: Նրա լանջերը ծածկված են մարգագետիններով:

Արժեքավոր էին անգլիացի երկրաբան Ֆելիքս Օսվալդի Սիփան և Նեմրութ հրաբխային լեռնազանգվածների վերաբերյալ մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները:

 Հաճախ գրականության մեջ և շատ այլ աղբյուրներում կարող ենք հանդիպել Սիփանի բարձրության սխալ տվայլեր՝ 4434 մ, սակայն լեռան իրական բարձրությունը կազմում է 4058 մետր:

Չորրորդն Արագածն է (4090 մ)

Հայկական լեռնաշխարհի չորրորդ և ՀՀ ամենաբարձր լեռն է: Գագաթն ունի 4 սուր կատարներ, որոնցից ամենաբարձրը Հյուսիսայինն է`4090,1 մ (Արևմտյանը` 3995,3 մ, Արևելյանը` 3908,2 մ, Հարավայինը` 3887,8 մ):

Արագած

Արագածի անվան ծագումը պատմիչները կապում են Արա աստծո հետ, Արագած բառը վերծանվում է այսպես` Արա + գահ = Արայի գահ: Արագածի լանջերին պահպանվել է նախամարդու մշակույթի, ոռոգման հնագույն ցանցի հետքեր, ջրակունքների մոտ կանգնեցված հսկա վիշապներ, միջնադարյան ճարտարապետության հոյակապ կերտվածքներ:

Արագածի գագաթնային մասում, բրգաձև, ժայռային կատարների միջև ընկած է 350 մ խորությամբ և 3 կմ լայնությամբ խառնարան-կրկեսը: Արագածի գագաթային գոտին ունի խիստ մասնատված ալպյան ռելիեֆ: Սառցադաշտային բազմաթիվ կրկեսների և հովիտների վերին մասերում պահպանվում են մնացորդային սառցադաշտեր: Արագածի մերձգագաթային սարահարթը և մեղմաթեք լանջերը մասնատված են մեծ թվով խոր հովիտներով, լանջերում լայն տարածում ունեն չոր ձորերը, որոնց մի մասը հեղեղաբեր է:

Արագածի լավային քարերից բխում են հարյուրավոր սառնորակ աղբյուրներ: Սառցադաշտային կրկեսներում և մորենային թմբերի միջև գոյացել են գեղատեսիլ լճեր`Քարի, Ամբերդի, Ումրոյ, Լեսինգի և այլն:

Երրորդը Ջիլոն է (4135 մ)

Ջիլո լեռ

Հանդիսանում է Հայկական (Արևելյան) Տավրոս լեռնաշղթայի շարունակությունը կազմող Կորդվաց լեռների ամենաբարձր գագաթը: Լեռան ստորոտից մինչև գագաթ իրար են հերթափոխում չոր մերձարևադարձայինից մինչև ձնամերձ գոտին: Գագաթին պահպանվել են սառցադաշտային մնացորդներ: 

Երկրորդը Սաբալանն է (4811 մ):

Սաբալան

Սաբալանը լեռնաշխարհի առավելագույն բարձրությամբ երկրորդ գագաթն է: Այն ամբողջությամբ կազմված է բազալտներից, անդեզիտաբազալտներից և թթու լավաներից: Համարվում է էքստրուզիվ հրաբխային կոն: Կատարը ծածկված է հավերժական ձյան ծածկույթով, կան նաև սառցադաշտեր:

Առաջին տեղում Մասիս լեռն է (5165 մ)

Մասիս լեռ

Մասիսը հայ ժողովրդի սուրբ լեռն է, որին նվիրել են բազմաթիվ լեգենդներ ու ասույթներ: Արարատը լինելով հրաբխային լեռնազանգված, ծածկված է քարացրոններով, գրեթե զուրկ է բուսական ծածկույթից: Նրա վրա չկան աղբյուրներ, բացառությամբ զույգ Մասիսները միացնող թամքոցի վրա գտնվող Սարդարի աղբյուրը: Պարզկա օրերին լեռան վրա երևում է ստորոտից գագաթ ձգվող խորխորատը, որը հայտնի է «Վիհ Մասսյաց» անունով: Արարատյան դաշտի կողմից Մեծ Մասիսի հարաբերական բարձրությունը հասնում է 4300 մ-ի:

Հայկական լեռնաշխարհ, Մասիս, Արարատ, Սիփան, Ջիլո, Արագած, Հայաստանի լեռները

Մեր արշավախումբը Մասիսի գագաթին

Բիբլիական լեռը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել գիտական աշխարհում և դեռ վաղուց փորձեր են արվել բարձրանալ նրա գագաթը: Առաջին անգամ հաջողվեց Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտին և երիտասարդ Խաչատուր Աբովյանին 1829 թվականին:

Այսպիսով Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր կետը՝ Մասիս լեռն է 5165 մ, այնուհետև եթե Սաբալանը  4811 մ բարձրությամբ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի մեջ ենք դիտարկում, այն կհանդիսանա երկրորդ բարձր գագաթը, 3-րդը Ջիլոն է 4168 մ՝ Կորդվաց լեռներում, 4-րդը Արագածն է՝ 4090 մ և վերջապես 5-րդը՝ Սիփան լեռը 4058 մ :

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Երկրաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհում

Միջլեռնային գոգավորություններ

Ստորգետնյա ջրերը Հայկական լեռնաշխարհում

Հայկական լեռնաշխարհի 5 ամենաբարձր գագաթները

Հայկական լեռնաշխարհի լճերը

Հայկական լեռնաշխարհի գործող հրաբուխները

Հայկական լեռնաշխարհի կլիման

Հայկական լեռնաշխարհի Նեմրութները

Բարդող լեռ

Հաչա լեռ

Տողասար լեռ

Սաբալան լեռ

Այծպտկունք լեռ

Սեպուհ լեռ

Առնոս լեռ

Արարադ լեռ (Ջուդի)

Վերջնբակ լեռ

Գավազան լեռ

Օձասար (Վիշապասար)

Ջիլո (Ջողա) լեռ

Գրգուռ լեռ

Ընձակիսար (Կապուտկող)

Սիփանի նետ

Սուրբ լույս լեռ