2017 թ.-ի մարտի 7-ին Ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնում տեղի ունեցավ «Հայկական լեռնաշխարհ» խորագրով սեմինարը՝ տուրիզմի ոլորտի աշխատակիցների համար։ Սեմինարը վարեց Հայկական աշխարհագրական նախագծի ղեկավար Տիգրան Շահբազյանը: Ներկայացվեց Հայկական լեռնաշխարհը ֆիզիկաաշխարհագրական տեսանկյունից:

Սեմինարի նպատակը

Սեմինարի նպատակն էր տեղեկացնել Հայկական լեռնաշխարհի տեղի, դիրքի, սահմանների մասին, ինչպես նաև անդրադառնալ «Հայկական լեռնաշխարհ» հասկացությանը որպես միջազգային տերմին, ներկայացնել Հայկական լեռնաշխարհի բարձր կետերը, անդրադառնալ Հայաստան և Հայկական լեռնաշխարհ հասկացությունների տարբերություններին: Հանդիպումը առիթ հանդիսացավ նաև մշակույթի և տուրիզմի ոլորտների ներկայացուցիչների հետագա համագործակցության ծրագրերի մշակման համար։

Սեմինարի վերջում մասնակիցները գրավոր ներկայացրին իրենց առաջարկները, թե հաջորդիվ հատկապես ժողովրդական արվեստի արեալային առանձնահատկություններին վերաբերող ի՞նչ թեմաներ կցանկանան քննարկել:

Հատուկ շնորհակալություն Ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնին ի դեմս Նանե Բագրատունու հայկական կոլորիտային միջավայրում մեզ հյուրընկալելու համար:

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի և Ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնի

Հայկական լեռնաշխարհ

Սառցե Թռչկան ջրվեժը հատկապես գեղեցիկ է ձմռանը, երբ շուրջբոլորն ամեն ինչ սառած է ու ձնածածկ։

Թռչկանի ջրվեժը գտնվում է Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանագլխին, Փամբակ գետի ձախակողմյան վտակ Չիչկան գետի վրա։ Չիչկան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից՝ 2250 մետր բարձրությունից։ Միջին հոսանքում մինչև խորը և նեղ կիրճի մեջ մտնելը առաջացնում Թռչկան ջրվեժը, որը հայտնի է նաև Չիչխանի ջրվեժ կամ Թռչկան ջուր անվամբ։

Տեղի բնակիչները ջրվեժին Չռան են անվանում։ Գտնվում է Լոռու մարզի Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Հայաստանի գահավիժող ջրվեժներից ամենաբարձր և ամենաջրառատն է։ Գահավիժում է 23 մետր բարձրությունից։ Ձմռանը ջրվեժը սառչում է։

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի, Դավիթ Միրզոյանի, Վահրամ Դավոյանի և Տիգրան Վարագի

Մեր առաջիկա արշավները

Քաջքար լեռան վերելքից հետո ուղևորվում ենք Համշեն՝ Քաջքարի ծովահայաց լանջերին գտնվող տարածք, որը ժամանակին հայաբնակ է եղել, իսկ այժմ այնտեղ այլ ազգերի հետ մեկտեղ ապրում են նաև էթնիկ հայեր, որոնք 18-19-րդ դարերում բռնի մահմեդականացվել են:

Պատմիչ Ղևոնդի վկայությամբ 8-րդ դարում Մեծ Հայքի Կոտայք և Արագածոտն գավառներից մոտ 12000 մարդ, չդիմանալով արաբական ճնշումներին, Աբաս Ամատունու և նրա  որդի Համամ իշխանի գլխավորությամբ հեռանում է Հայաստանից և բնակություն հաստատում Բյուզանդական կայսրության մաս կազմող Պոնտոսում:

Բյուզանդիայի կայսր Կոնստանտինը սիրով ընդունում է հայերին, բնակեցնում բարեբեր հողերում, իսկ հայ նախարերներին է նվիրում Տամբուր քաղաքը, որը կարճ ժամանակ անց հիմնովին ավերվում է պատերազմներից: Համամ Ամատունին այն վերականգնում է և կոչում Համամշեն (Համշեն):

Համամ Ամատունու հիմնդրած իշխանությունը տևեց մինչև 15-րդ դար: Այն Բյուզանդական, հետագայում նաև Պոնտական կայսրության կազմում ուներ կիսանկախ դրություն:

Օսմանյան կայսրության ստեղծումից կարճ ժամանակ անց հայերի և քրիստոնյա այլ ազգերի նկատմամբ սկսվեց վարվել անհանդուրժողական քաղաքականություն, որը հաճախ հանգեցնում էր պատերազմական գործողությունների:

Օսմանյան կայսրությունը ամեն կերպ փորձում է մահմեդականացնել այս տարածքները: 19-րդ դարի կեսերից սկսվում է քրիստոնյա համշենահայերի արտագաղթը դեպի Ռուսական կայսրության ծովափնյա շրջաններ:

Այսպիսով համշենահայերը բաժանվեցին 2 մասի

1. Թուրքիայի պոնտական ափին բնակվող իսլամացած համշենահայեր
2. Սև ծովի աբխազական և ռուսական ափին բնակվող քրիստոնյա համշենահայեր

Համշենահայեր

Զիլ ամրոցն ուսումնասիրելուց հետո սկսեցինք համշենահայերի փնտրտուքը: Մի քանի հոգուց հարցուփորձ անելուց հետո հասկացանք, որ հայերին հանդիպելու համար պետք է գնանք Չեմլիհեմշին (Վերին Համշեն): Զիլ ամրոցից Չեմլիհեմշին հասնելու համար պետք էր շրջանցել լեռաբազուկը, այսինքն պետք էր հասնել ծովափ և մյուս ձորով ուղևորվել դեպի Չամլիհեմշին: Մենք նախընտրեցինք լեռնային ճանապարհը, որն ավելի կարճ էր ու արկածային:

Համշենական երգեր

Համշենական Մելուսես խմբի այս կատարումը ուղեկցում էր մեզ ողջ ճանապարհի ընթացքում

Չեմլիհեմշինում տարբեր մարդկանց հարցուփորձ անելուց հետո մեզ չհաջողվեց հայերի հանդիպել: Համշենահայեր գտնելու համար դիմեցինք համշենական երգերի օգնությանը, մեքենայում միացնում էինք Վովա խմբի կատարումներից մեկն ու հանդիպած մարդկանց հարցնում էինք ծանոթ է արդյոք այս լեզուն և ովքեր են երգում: Մեզ համար զարմանալի էր, որ համշենցիների համար դա անհայտ լեզու էր: Մեր հայաստանյան պատկերացումներն այլ էին այդ տարածքի մասին: Թվում էր թե բոլորը պետք է իմանան համշենական բարբառը:

Երեկոյան հասանք հյուրանոց և համացանցում սկսեցինք փնտրել հայաբնակ գյուղեր: Ֆեյսբուքյան գրառումից հետո հայերի հետ հանդիպելու համար խորհուրդ տվեցին գնալ Բաշոբա:

Հաջորդ օրն առավոտյան ուղևորվում ենք Բաշոբա: Գյուղում հանդիպեցինք շինարարություն անող տղամարդկանց, հայեր չէին, լազեր էին, ցույց տվեցին գյուղի ճանապարհին իր գույնով ու ձևով աչքի ընկնող կարմիր տան կողմ և ասեցին որ այն տանն են հայեր ապրում:

Տուն գնալու ճանապարհին հանդիպեցինք երիտասարդ զույգի, տղան էթնիկ հայ էր, բայց հայերեն չէր խոսում: Անգլերենով կարողացանք հասկացնել մեր այցի նպատակը և ինքը մեր հետ քայլեց դեպի կարմիր տունը:

Մտանք կարմիր տան դարպասից ներս, մարդ չկար, դուռը ծեծեցինք ոչ ոք չբացեց: Սպասեցինք մի քանի րոպե ու տեսնենք մի բաց թափքով, կարմիր մեքենա է մոտենում տանը: Հասկացանք, որ տան տերերն են: Պատրաստեցինք ֆոտոխցիկները ու առաջացանք դեպի մեքենան:

Մեքենայի վարորդը տղամարդ էր, մյուս երեքը՝ կանայք:

Մինչև տղամարդը կայանում էր մեքենան, մենք սկսեցինք շփվել կանանց հետ, նրանք շատ ուրախացան երբ իմացան Հայաստանից ենք: Երիտասարդի օգնությամբ անգլերենի ու հայերենի խառնուրդով մի կերպ փորձում էինք հասկանալ իրար: Հավանաբար շատ հետաքրքիր կանցներ հանդիպումը եթե մեքենան կայանելուց հետո չվերադառնար վերը նշված տղամարդը:

Նա շատ կոշտ ձևով այդ կանանց ասաց, որ անցնեն տուն և մեզ էլ ասեց, որ իրենք հայ չեն, իսլամ են և հայերեն խոսել չգիտեն ու չեն ուզում մեզ հետ շփվել:

Այս կնոջ աչքերում նկատվում էր ափսոսանք: Հավանաբար նա էլ չէր սպասում , որ այդ տղամարդը մեզ նման ձևով կվռնդի իր տան շեմից:

Շարունակեցինք համշենահայերի փնտրտուքը, բայց արդեն առանց ֆոտոխցիկների: Որոշեցինք չասել մեր այցի նպատակը և չլուսանկարել մարդկանց, որպեսզի չվանենք: Դե ոչ մեկի համար գաղտնիք չի, որ մինչ օրս Թուրքիայի վարած քաղաքականության արդյունքում ազգային փոքրամասնությունները թաքցնում են իրենց ինքնությունը:

Համշենական բարբառ

Նստեցինք մեքենան մի քիչ բարձրացանք գյուղի գլխավոր ճանապարհով ու հասանք մի հին կամուրջի: Կամուրջի կողքը երկրահրանի տուն էր, տան առաջ նստած էին տարեց տղամարդ և կին: Տան դիմաց կար ծորակ: Դուրս եկանք մեքենայից իբր ջուր խմելու համար: Սկզբում այդ մարդկանց հարցրեցինք կարելի է արդյոք խմել այդ ջուրը, հետո նրանք մեզ հարցրեցին թե որտեղից ենք և այդպես խոսքից խոսք իրենք առաջարկեցին նստել:

Ամուսիններ էին, տղամարդը էթնիկ հայ էր, կինը՝ լազ: Ինչպես հետո պարզվեց այս մարդը 3 անգամ է ամուսնացել, սա արդեն նրա երրորդ կինն էր: Շատ ջերմ զրույց ունեցանք: Խոսում էինք հայերենով: Չնայած որ շատ բառեր չէինք հասկանում, բայց մոտավոր ստացվում էր ընկալել միտքը:

Խոսքի մեջ այդ մարդն ասած, որ ինքը հայ չէ, այլ իսլամ է: Ես նրան փորձում էի բացատրել, որ դա կապ չունի, իսլամն իրենց կրոնն է, բայց ինքը հայ է էթնիկ ծագմամբ: Որպես փաստ ասում էի, որ մենք նույն լեզվով ենք խոսում, ուրեմն երկուսս էլ հայ ենք:

Ազգության խնդիրը սակայն միայն էթնիկ ծագումը չէ: Եթե մարդ իրեն զգում է համշենցի կամ թուրքիացի դա իր իրավունքն է, բայց այդ մասին չէի ուզի խոսել այս նյութում: Դրա մեղավորը երևի մենք ենք,  հայ առաքելական եկեղեցու որոշ ներկայացուցիչներ մինչ օրս պնդում են, որ ով քրիստոնյա չի, հայ չի, բայց սա արդեն լրիվ ուրիշ թեմա է:

Մեզ վերջապես հաջողվեց համշենահայի հետ հանդիպել, դա արդեն ուրախալի էր: Նկարվելուց և ջերմ հաջող անելուց հետո շարունակեցինք մեր ճանապարհը: Գյուղից դուրս գալիս մի երիտասարդ կանգնեցրեց մեքենան և խնդրեց, որ իրեն մինչև Հոպա տանենք:

Մենք հայերենով հարցրեցինք

– Հա՞յ ես:

Նա պատասխանեց.

– Հա, հա:

Երբ նստեց մեքենան՝ չէինք կարողանում միմյանց հասկանալ: Սկսեցինք կասկածել, որ մեզ խաբել է, որ հայ է, միայն թե հասցնենք իր ուզած վայրը:

Սակայն, երբ միացրեցինք համշենական ամենահայտնի երգերից մեկը՝ «Քուզիմը», երիտասարդը սկսեց կրկնել բառերը:

Տիգրան Վարագ

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

2017 թ-ի հունվարի 27-ին Team Time սրճարանում տեղի ունեցավ սեմինար թեմայով: Սեմինարը վարեց Հայկական աշխարհագրական նախագծի նախագահ Տիգրան Շահբազյանը:

Սեմինարի նպատակը

Սեմինարի հիմնական նպատակն էր իրազեկել մարդկանց Հայկական լեռնաշխարհի տեղի, դիրքի, սահմանների մասին, ինչպես նաև անդրադառնալ «Հայկական լեռնաշխարհ» հասկացությանը որպես միջազգային տերմին, ներկայացնել Հայկական լեռնաշխարհի բարձր կետերը, անդրադառնալ Հայաստանի Հանրապետություն և Հայկական լեռնաշխարհ հասկացությունների տարբերություններին:

Հայկական լեռնաշխարհ և Հայկական բարձրավանդակ հասկացությունների տարբերությունները

Սեմինարի սկզբում ներկայացվեց, թե Հայկական լեռնաշխարհը ինչ երկրաբանական պրոցեսներիի արդյունքում է ձևավորվել: Լեռնաշխարհի դիրքը դիտարկվեց մակրո մեզո, միկրո մակարդակներով, անուհետև ներկայացվեց նրա ռելիեֆը, ռելիեֆի հիմնական միավորները՝ լեռնաշխարհը շրջապատող ծալքաբեկորավոր լեռները, միջնաշխարհը և դրանց ավելի փոքր միավորները: Ներկայացվեց Հայկական լեռնաշխարհ և Հայկական բարձրավանդակ հասկացությունների տարբերությունները:

Այնուհետև անդրադարձ կատարվեց լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթներին, գործող և հանգած հրաբուխներին, խոշոր լճերին և նրանց ծագումնաբանությանը, էնդեմիկ կենդանիներին:

Հայկական լեռնաշխարհ