Շարայի լեռ կամ Սուրբ Հովհաննես լեռնագագաթը գտնվում է  Հայաստանի Շիրակի մարզում, Արագածի ու Փամբակի լեռնաշղթայի միջև։ Բարձրությունը 2475 մ է, հիմքի շրջագիծը՝ մոտ 5 կմ։ Կազմված է անթրոպոգենի լավաներից, խարամներից, ջրասառցադաշտային նստվածքներից։ Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային է։

Լեռան անվանումը, ըստ ավանդության, կապված է Շիրակի անվանադիր տիրակալ Շարայի անվան հետ։

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի

Ճանապարհորդական բլոգ

Թեժքար լեռը գտնվում է Արարատի մարզում՝ Լանջառ և Արածոգետ գետերի միջև, Տիգրանաշեն գյուղի հարևանությամբ։ Բարձրությունը 1735 մետր է։ Լեռան գագաթից բացվում է տեսարան դեպի Արարատյան դաշտը, Արմաշի լճերը, Մեծ և Փոքր Մասիսները, Ուրծի լեռները։ Գագաթից երևում է նաև ադրբեջանական Սադարակ գյուղը, որը գտնվում է Նախիջևանում։

Թեժքար լեռն արևելքից եզրավորված է Արածոգետի կիրճով, որն ավելի հայտնի է Դժոխքի ձոր անվամբ։

Արշավներ Հայաստանում

Սիս լեռ

Թեժառույք լեռ

Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն

Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա

Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց

Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»

Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ

Անդոկ լեռ

Կապուտան (Գոգի) լիճ

Պատերազմից հետո հաճախ են հարցնում, թե նոր սահմանային իրավիճակն ինչպես է անդրադարձել Հայաստանի տուրիզմի վրա։ Աղետալի կորստից հետո դժվար էր խոսել զբոսաշրջային կորուստներից, քանի որ մենք կորցրեցինք շատ ավելին։ Այնուամենայնիվ, փորձել եմ անդրադառնալ զբոսաշրջային կորուստներին, որպեսզի հետաքրքրվողներին պարզ դառնա ներկա իրավիճակը։

Կանդրադառնամ միայն ներքին ու ներգնա արկածային տուրիզմին։ Ստիպված եմ այսուհետ առանձնացնել ՀՀ-ն ու Արցախը, քանի որ ինքնախաբեություն կլնի պատերազմից հետո դիտարկել ՀՀ-Արցախ զբոսաշրջությունը, որպես մեկ միավոր։

Փորձենք մի պահ մոռանալ համավարակով պայմանավորված զբոսաշրջային ճգնաժամը և դիտարկենք իրավիճակը բաց սահմաններով։

Ներգնա տուրիզմն Արցախում

Արցախում ներգնա տուրիզմի մասին այս պահին խոսք լինել չի կարող՝ մի պարզ պատճառով, որ ՀՀ և ՌԴ քաղաքացիներից բացի մյուսների համար մուտքն արգելված է, իսկ թույտվություն ստանալու համար պետք է դիմել ԱՀ ներկայացուցչություն, որն էլ իր հերթին պետք է դիմի ռուս խաղաղապահներին։ Հարցման պատասխանը տևում է մի քանի օր և մեծամասամբ մերժվում է։ Այլ իրավիճակ կարող է լինել եթե ՌԴ-ն Արցախի յուրացման քաղաքականություն սկսի վարել և իր քաղաքացիներին կոչ անի այցելել Արցախ։ Այդ ժամանակ միգուցե ստացվի Ղրիմի պատմության պես մի բան։ Երբ ռուսաստանցիներն իրենց լուման էին ներդնում Ղրիմի զարգացման հարցում և այցելում էին տեսնելու իրենց կայսրությանն ավելացված տարածքները։ Բայց դրա մասին խոսելը դեռ շատ շուտ է, մանավանդ, որ գուցե ՌԴ-ն նման պլաններ չունի։

ՀՀ ներգնա արշավային տուրիզմը

Հիմա տեսնենք ինչ փոփոխություններ են եղել ՀՀ ներգնա արշավային տուրիզմում։ Հայաստանի Հանրապետությունում էական փոփոխություններ կարելի է ասել չկան։ ՀՀ-ն այն երկիրը չէ, որտեղ զբոսաշրջիկները գալիս են ամեն տարի հանգստանալու։ Մեր երկիր այցելում են հիմնականում ճանաչողական նպատակով, միջինում անցկացնում են 7-10 օր։ Այն ինչ ունենք 7-10 օրում ցույց տալու համար մնացել է գրեթե անփոփոխ։ Չնայած նրան, որ օրինակ, Իշխանասարը շատ տեսարժան էր, միևնույն է, կարճ ժամանակով Հայաստանում գտնվող զբոսաշրջիկին ավելի գրավիչ էր առաջարկել բարձրանալ Արագած, Աժդահակ ու Խուստուփ, քան Իշխանասար, Սառցալի ու Ծարասար։ 

Ներգնա արշավային տուրիզմի ամենամեծ կորուստը Ուխտասարն էր։ Ներկա իրավիճակում կարծես թույտվությամբ հնարավոր է լինելու բարձրանալ Ծղուկի լճի մոտ ու տեսնել ժայռապատկերները, բայց սահմանն անցնում է բարձր սարերով (Ծղուկ, Թրասար) և լեռներ բարձրանալը վտանգավոր կլինի։ Հաշվի առնելով Հայաստանում թույլտվություն ստանալու բյուրոկրատական համակարգը, դժվար թե տուրիստական գործակալություններն իրենց փաթեթների մեջ ներառեն սահմանամերձ Ուխտասարը և շաբաթներով սպասեն պատասխանի։

Ուխտասար / Սյունիքի բարձրավանդակ

Ներքին տուրիզմը Հայաստանում

Հիմա անցնենք գլխավորին՝ ՀՀ ներքին արշավային տուրիզմին։ Նոր սահմաններից ամենաշատը տուժել է ներքին տուրիզմը։ Հայաստանի զբոսաշրջային ոլորտն այժմ անցման փուլում է՝ պատմական հուշարձաններից դեպի բնության հուշարձաններ։ Գնալով ավելի է զարգանում արշավային տուրիզմը։ Այն մարդիկ, ովքեր արդեն բարձրացել են Հայաստանի հայտնի լեռները՝ Հատիս, Արա լեռ, Արտանիշ, Արագած, Աժդահակ, Խուստուփ, ուզում են նոր հորիզոններ բացել իրենց առաջ։ Հենց ամենաչուսումնասիրված երթուղիներն էլ ամենաշատն են գրավում տեղացիներին։ Մեր ամենաքիչ այցելող լեռները վերջին տարիներին շատ ակտիվ գովազդում էինք ու վրանային ճամբարներ կազմակերպում բարձրալեռնային գոտում, նպատակ ունենալով դարձնել գրավիչ տեղացիների համար։ Ցավոք այդ լեռներն այժմ դարձան սահմամամերձ, և ՀՀ-Ադրբեջան սահմանն անցնում է բարձր գագաթներով։

Կորցրած արշավային երթուղիները

Հիմա թվարկեմ հյուսիսից հարավ, թե որ երթուղիները կորցրեցին զարգանալու հնարավորությունը 44 օրյա պատերազմից հետո։ Վարդենիսից արևելք գտնվում է Վարդենիսի լեռնաշղթան, որն ունի 3000 մետրից բարձր գագաթներ։ Լեռնային տուրիզմով զբաղվողները գիտեն, թե ինչ առավելություն ունեն 3000-ից բարձր լեռները։ Այս բարձրության կլիման ու բնությունը յուրահատուկ են, դրանք չես հանդիպի ցածր լեռներում։ Ավելի հայտնի լեռներից են Կատարաժայռը, Մոխրասարը, Գոմքը, Ծարասարն ու Հարավային Ծարասարը։ 

Ծարասար / Արևելյան Սևանի լեռնաշղթա

Վարդենիսի լեռներից սահմանային դարձան Սանդուխտասարը, Փորակը, Դիվասարը։ Ալ լճերն ամբողջությամբ անցան Ադրբեջանին։

Սանդուխտասար

Զանգեզուրի լեռներում նույնպես սահմանն անցնում է բարձրալեռնային գոտով։ Ջերմուկի սարերից Սառցալին դարձավ սահմանային։ Սառցալիի ժայռապատկերները մեր կողմում են, որոնք հավանաբար հնարավոր կլինի տեսնել սահմանապահների հատուկ թույտվությամբ։

Սառցալիի ժայռապատկերները

Սյունիքի բարձրավանդակը կիսվեց երկու մասի։ Այն հատկապես մեծ հետաքրքրություն էր ներկայացնում երկար քայլարշավների (trekking) սիրահարների համար։ Այլևս չենք կարող ազատ քայլել Թրասարով ու Ծղուկով ու վայելել նմանը չունեցող գույներով ու տեսարաններով։ 

Վերելք Ծղուկ լեռ

Սյունիքի բարձրավանդակի մյուս հսկան Մեծ Իշխանասարն է։ Սահմանն անցնում է Մեծ Իշխանասար-Փոքր Իշխանասար գագաթներով։

Սև լիճն ու Սագի լիճը Իշխանասարից

Այլևս չենք կարող վրանային ճամբար իրականացնել Սև լճի ափին, քանի որ լճի շուրջ ստեղծված իրավիճակը դեռ հանգուցալուծված չէ։  

Մեր վրանային ճամբարը Սև լճի ափին

Իշխանասարից ավելի հարավ  ձգվող սահմանագծի վրա չունենք լեռնային երթուղիներ։

Այժմ անդրադառնանք ՀՀ-Արցախ ներքին տուրիզմին։ Արցախն այժմ կղզու պես բոլոր կողմերից շրջապատված է Ադրբեջանով։ Պատերազմից հետո ամենամեծ հարվածն էր ՀՀ-Արցախ ցամաքային կապի կորուստը։ Նախկինում դեպի Արցախ տանող մոտ 10 ճանապարհներից հիմնականում օգտագործվում էին երկու ասֆալտապատ ճանապարհները՝ Գորիս- Ստեփանակերտ և Վարդենիս-Դրմբոն։ Արցախի Շահումյանի և Քաշաթաղի շրջանների կորստով կորցրեցինք արկածային տուրիզմի ճյուղերից մեկը՝ արտաճանապարհային արշավները։

Վարդենիս – Դրմբոն ճանապարհին

Արտաճանապարհային մեքենաներով (Off-road) Արցախ գնալը շատ հեռանկարային առաջարկ էր։ Վերջին տարիներին հաճախ էինք off-road արշավներ կազմակերպում դեպի Արցախի ամենաչբացահայտված անկյունները։ Օրինակ Ծռասար (3616 մ) բարձրանալու համար այլ տարբերակ չկար, բացի արտաճանապարհային մեքենաներից։ 

Սարսանգի ջրամբար

Ծռասարից բացի կորցրեցինք Արցախի լեռնաշղթայի բնական ու պատմական հուշարձաններով շրջապատված ամենագեղեցիկ լեռները՝ Մեծ Քիրսը, Տողասարը, Դիզափայտը, Ամուտեղը, Թովմասարը։

Մեծ Քիրս լեռ / Արցախի սեղմված բռունցքը

Արցախի լեռների գեղեցկուհին՝ Կուսանաց լեռը դարձավ սահմանային Արցախի Ասկերանի շրջանի և Ադրբեջանի Քելբաջարի շրջանի միջև։

Կուսանաց լեռ / Արցախ

Հեղինակ՝ Տիգրան Վարագ

Լուսանկարները՝ Սիփան Գրիգի, Անի Բաղդասարյանի, Հրաչուհի Այվազյանի, Հրաչ Արա-Իվանյանի, Տիգրան Վարագի, Անուշավան Գրիգորյանի, Աղասի Մարտիրոսյանի և Լուսինե Աղաբեկյանի

Առաջիկա արշավներ

Աստղաշեն գյուղը գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանում։ Գյուղը հայտնի է իր աստղակերպ բրածոներով, որոնք հայտանբերվել են այդ տարածաշրջանում անցկացվող ուսումնասիրությունների արդյունքում։

Միլիոնավոր տարիներ առաջ այստեղ է եղել հնագույն Թետիս օվկիանոսը: Ժամանակի ընթացքում՝ երկրակեղևի բարձրացման արդյունքում օվկիանոսը սկսել է հետ քաշվել և գոյացել են ցամաքային տարածքներ։ Օվկիանոսի հսկա բնակիչները ջրային տարածքի փոքրացման հետևանքով սկսել են հարմարվել նոր պայմաններին և, հետևաբար, փոքրացել են։ 

Հետագայում այդ կենդանիների բրածո մնացորդները կուտակվել են և ծածկվել ցամաքային նստվածքներով։

Աստղաշենի աստղերը

Աստղաշենի հայտնի «աստղերը» ամենևին էլ ծովաստղեր չեն, ինչպես շատերն են կարծում․ փոքրիկ բրածոները ծովաշուշաններ են եղել, որոնք ոչ մի կապ չունեն բույսի հետ։ Սրանք փոքրիկ կենդանիներ են, որոնք միայն արտաքինից են նման ջրաշուշան բույսին։ 

Աստղակերպ բրածոներից բացի այստեղ հնարավոր է գտնել շատ այլ բրածոներ՝ նումուլիտներ, գաստրոպոդներ (փորոտանիներ), ամոնիտներ (գլխոտանիներ), խեցիներ, կան նաև կլոր քարացուկներ՝ տեսքով նման ծովային ոզնիների, որոնք ապրել են մոտավորապես 150 մլն տարի առաջ։

Աստղաշեն

Աստղաշենի աստղերի հետ կապված տեղի բնակիչները մի գեղեցիկ առասպել ունեն, որտեղ ասվում է, որ հորդառատ անձրևից առաջացած հեղեղից հետո գետինը լցված է լինում աստղերով՝ ասես անձրևի հետ դրանք երկնքից թափվում են երկրի վրա։

Աստղաշեն կատարած մեր այցի ընթացքում փորձեցինք մի քանի բրածո գտնել, սակայն պարզվեց, որ դա այդքան էլ հեշտ չէ։ Ժամանակի ընթացքում մարդիկ սրբել-տարել են այն, ինչ կարողացել են գտնել և այժմ այդ տարածքում դժվարությամբ է հնարավոր որևէ նմուշ գտնել։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Արշավներ Հայաստանում

Սիս լեռ

Թեժառույք լեռ

Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն

Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա

Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց

Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»

Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ

Անդոկ լեռ

Կապուտան (Գոգի) լիճ