Մայիսի 9-11 մեկնեցինք Ջավախք: Գնում էինք Աբուլ լեռ անունը կրող նպատակի ետևից։ Ցանկություն ունեինք ծանոթանալ ջավախահայությանը և լսել մեր հայրենակիցներին հուզող խնդիրները:
Պատմա-աշխարհագրական ակնարկ
Ջավախքը տարածվում է Կուր գետի գլխավոր աջ վտակներից մեկի` Փարվանայի ավազանը ներառող և ջրբաժան լեռնաշղթաներով 3 կողմից (բացառությամբ արևմտյանի) սահմանազատված բարձրավանդակի վրա, որը զբաղեցնում է շուրջ 2600 քառ. կմ մակերես և գտնվում է ծովի մակերևույթից 1700 մ միջին բարձրության վրա:
Փարվանա
Փարվանան` Ջավախքի մայր գետը, հոսում է երկրամասի գրեթե կենտրոնով և արևմուտքում` Խերթվիս բերդի մոտ, միախառնվում Կուրին: Երկրամասի մնացյալ բոլոր գետերը Փարվանայի աջ ու ձախ վտակներն են: Դրանց թվում են Բուղդաշեն, Քառասնակն, Հեշտիաջուր, Աբլար, Ճանճղաջուր և Ջոբարեթ վտակները: Գետերը մշտահոս են, սնումը` հիմնականում աղբյուրներից: Բացառությամբ Փարվանա գետի, որի հունն առավելապես անցնում է ձորամիջով, մյուս գետերն ու վտակները հոսում են հարթ տարածություններով:
Ջավախքի բարձրավանդակը հարուստ է մեծ ու փոքր լճերով: Դրանք ցրված են ողջ երկրամասով մեկ և հիմնականում չունեն ջրհավաք փակ ավազան: Ամենաընդարձակն է Փարվանա լիճը, որի մակերեսը կազմում է 37,5 քառ. կմ, առավելագույն խորությունը 3,3 մ: Ըստ ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրության` Ջավախքի լճերը դասվում են հետևյալ կերպ. Մադաթափա (2108 մ), Փարվանա (2706 մ), Տաբածղուր (1990 մ), Սաղամո (1986 մ), Խանչալի (1928 մ) և Խոզապին (1798 մ):
Փարվանա լիճ
Ջավախքի բարձրավանդակը հյուսիսից, արևելքից և հարավից սահմանազատված է ջրբաժան լեռնաշղթաներով: Առավել բարձր գագաթներ ունեն Աբուլը (3301), Սամսարը (3284), Փոքր Աբուլը (2799), Մադաթափան (2714), Սբ. Հովհաննեսը (2375) և այլն:
Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Ջավախք գավառի մասին պատմագրությանը հայտնի հնագույն հիշատակությունը մ.թ.ա. Ը դարից է, Արգիշտի Ա-ի (786 – 764) Խորխորյան տարեգրության մեջ որպես երկրանուն Զաբախա անվանաձևով: Մցխեթայում հայտնաբերված արամեերեն արձանագրություններից մեկում հիշատակվում է Զեվախ անձնանունը, որը թերևս, ծագում է սույն Զավախ երկրանունից, Զավախ (զ-ջ անցումով) Ջավախք (հայերենի հոգնակիության ք ցուցիչով նախկին ա ցուցիչի փոխարեն):
Ջավախքի առաջին հիշատակությունը սույն անվանաձևով հանդիպում ենք Ե դարի պատմիչ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ, որն առընչվում է Մեծ Հայքի Վաղարշակ արքայի ծավալած վարչաքաղաքական համակարգի բարենորոգումներին:
Ջավախքում գտնվող նախաքրիստոնեական շրջանին վերաբերող նյութական մշակույթի այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են վիշապաքարերը, կիկլոպյան ամրոցները, սալարկղային և ժայռափոր թաղումները, իրենց բնութագրման առանձնահատկություններվ բաղկացուցիչ մաս են կազմում և նույնանում Հայկական լեռնաշխարհի պատմական վաղագույն շրջանի հնդեվրոպական բնիկ քաղաքակրթության մշակույթի հետ: Հանգամանք, որն ինքնին վկայում է Ջավախքի` Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված միասնական մշակույթի ոլորտում ընդգրկված լինելը:
Աբուլ գյուղ
Մեր ճանապարհորդության առաջին օրն այցելեցինք Գանձա գյուղում գտնվող Վահան Տերյանի տուն-թանգարան, Փարվանա և Սաղամո լճեր և երեկոյան հասանք Աբուլ գյուղ:
Աբուլ գյուղը
Աբուլ գյուղը գտնվում է Ախալքալաքի և Աբուլ լեռան միջակայքում, լեռան հարավ-արևմտյան ստորոտում, շրջկենտրոնից 10 կմ արևելք, ծովի մակերևույթից ունի 1964-1985 մ բարձրություն: Կանգ առանք Սբ. Հարություն եկեղեցու մոտ: Աբուլցիներն իմանալով, որ պատրաստվում ենք գիշերել վրաններում առաջարկեցին գիշերել դպրոցում: Բայց նախքան դպրոցում տեղավորվելը հանդիպեցինք աբուլցի բանաստեղծ Բարդուղիմեոս Շաշիկյանին: Նա իմանալով, որ եկել ենք Աբուլ լեռ բարձրանալու միանգամից հրավիրեց իրենց տուն, առարկելն անհնար էր, քանի որ նա վճռական էր տրամադրված և միանգամից հասկացանք, որ հենց այնպես բաց չի թողնի: Ճիշտն ասած մենք էլ դեմ չէինք այդպիսի ջերմ հյուրընկալությանը, քանի որ եղանակը մեղմ ասած այնքան էլ բարենպաստ չէր:
Բարդուղիմեոս Շաշիկյանը
Տեղավորվեցինք Բարդուղիմեոսի հայրական տանը, որի քարերը նույնիսկ հայկական են` շարված Արթիկի մուգ տուֆից: Երեկոյան զրուցեցինք Բարդուղիմեոսի հետ, տվեցինք մեզ հուզող հարցերը: Թեև տարածաշրջանի գրեթե բոլոր գյուղերը հայկական են ու միմիայն բնակեցված հայերով, բայց Վրաստանի կառավարությունը Ջավախքը վրացականացնելու քաղաքականություն է տանում: Մտահոգություն կա, որ ինչպես Ախալցխան կամաց-կամաց բնակեցվեց վրացիներով և այսօր նրանց թիվը գերազանցում է հայերի թվին, նույնը կարող է լինել Ախալքալաքի հետ:
Խոնարհվում եմ Ջավախահայերի առջև, զարմանալի է այսքան տարի ապրել Վրաստանի կազմում, պահպանելով լեզուն և ավանդույթները: Ոչ մի օտար զգացողություն, Ջավախքում քեզ զգում ես ինչպես տանը: Հատկապես մեզ բախտը ժպտաց, որ հանդիպեցինք այնպիսի մարդու ինչպիսին Բարդուղիմեոսն է:
Վերելք Աբուլ լեռ
Հաջորդ առավոտյան սկսվեց վերելքը դեպի Աբուլ լեռ: Ճանապարհին հանդիպեցինք գյուղի երիտասարդներից երկուսին` Սևակին ու Շոթային, որոնք նույնպես բարձրանում էին Աբուլ և որոշեցինք միասին բարձրանալ: Վերելքը հեշտերից չէր, մանավանդ, որ վերջին երկու ժամը բարձրանում էինք մառախուղի միջով: Հասանք գագաթ… երկինքը գոռում էր կարծես հիմա շուռ կգա մեր գլխին… սկսվեց կարկուտը…
Վերելք Աբուլ լեռ
Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:
Հ. Թումանյան
Վերելքը բարեհաջող ավարտ ունեցավ, խմբի բոլոր մասնակիցները հասան գագաթ: Հետդարձի ճանապարհին մի լավ թրջվեցինք անընդմեջ տեղացող անձրևից: Երեկոյան թրջված ու հոգնած ֆիզիկապես, բայց թարմ ու տպավորված ներքուստ վերադարձանք հետ:
Արշավ դեպի Թմկաբերդ
Երորդ օրը ևս մի սպասված արշավ ունեինք դեպի Թմկաբերդ: Սկզբում գնացինք Վարձունիք (Վարձիա), որը գտնվում է Կուր գետի ձախակողմյան գրեթե ուղղաձիգ, ժայռապար ձորալանջին, Թմոգվի գյուղից 5 կմ հարավ-արևմուտք: Վարձունիքը պաշտամունքային այն մեծահռչակ օրրաներից է, որն ամենայն հավանականությամբ, որպես սրբատեղի գոյություն է ունեցել դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանում: Այստեղից սկսվեց մեր արշավը դեպի Թմկաբերդ, որի ավերակները պահպանվում են նախկին Մարգաստան և պատմական Թմոք գյուղից 1.5 կմ հարավ-արևմուտք` Կուր գետի ձախ ափին վեր խոյացող լեռան վրա: Թմոք բերդը կառուցված էր հայ միջնադարյան բերդաշինությանը հարազատ ու լայն տարածում գտած կառուցողական սկզբունքներով և ռազմավարական հնարքներով: Բերդի ներսում պահպանվում են սրբատաշ քարից կառուցված իշխանական ապարանքի մնացորդներ, պարսպապատերին կից օժանդակ շինություններ և ժայռակերտ աստիճաններով մինչև Կուր գետի ափը ձգվող գետնուղին:
Թմկաբերդ
Թմկաբերդը բոլորիս քաջ հայտնի է Հովհաննես Թումանյանի « Թմկաբերդի առումը» պոեմից: Հենց պոեմի նախերգանքն էլ թող լինի մեր ճանապարհորդության վերջաբանը: Հեռանում ենք Ջավախքից ևս մի կտոր Հայաստան բացահայտած:
Թմկաբերդի առումը
Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենում
Էս անցավոր աշխարհից։Անց են կենում սեր ու խընդում,Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ։Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար։Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,
Անե՜ծք նըրա չար գործքին,
Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,Թե մուրազով սիրած կին։Ես լավության խոսքն եմ ասում,
Որ ժըպտում է մեր սըրտին. |
|
Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,
Լավ արարքը, լավ մարդին։ |
|
Տեքստը` Տիգրան Շահբազյանի (աշխարհագրական և պատմական տվյալները Սամվել Կարապետյանի «Ջավախք» գրքից)
Լուսանկարները` Տիգրան Շահբազյանի, Մար Պետրոսյանի, Գայանե Տոնոյանի, Կարապետ Սահակյանի, Վազգեն Բրուտյանի
Բլոգ Հայաստնի մասին
Гтачаванк
В котловине северо-восточного склона горы Тохасар, или Чгнавор, среди густых лесов находится знаменитый монастырь Гтчаванк, купол которого хорошо обозревается издалека.
Как явствуют исторические источники, Гтчаванк с давних времен был одним из политических и духовных центров Восточного крася Армении. Как епархиальный центр монастырь находился под покровительством Араншахиков, затем с VIII – Дизакской ветви этого же рода. Расположенная по соседству крепость Ктиш в IX веке была резиденцией Есаи Абу-Мусе. В Х веке крепость стала центром основанного здесь Дизакского царства.
В середине ХIII века монастырь расширяется благодаря новым постройкам, а во времена Дизакских меликов, в особенности при господстве мелика Авана, или Егана, становится одним из известных монастырских комплексов всей Армении.
Сохранившиеся на памятниках эпиграфические надписи подтверждают, что древние сооружения монастыря были разрушены во времена арабского владычества. Согласно надписи на северной нынешней церкви, переехавшие сюда из монастыря Амрас два епископа братья Тюр Саргис и Тэр врданес, на основаниях древних древних зданий построили соборную церковь Гтчаванка. Строительство было начато в 1241 г. и завершено спустя семь лет в 1248 году.
Там же надпись рассказывает и о страшных политических событиях этого времени. Церковь была построена «…в горестное и трудное время, когда племя стрелков (монголо-татары)», превратив в руины всю страну, разрушило и Амарас. Упомянутые выше два брата собрали здесь остатки амарасской братии. В надписи указаны не только подробности строительства церкви и восстановления всего комплекса, но и довольно четко описаны границы монастырских владений, включающие принесенные потомками Дизакского царя Гагика и частными лицами в дар монастырю.
Комплекс Гтчаванка в архитектурном плане является одним из интересных памятников многовековой армянской культуры. «По оформлению интерьера и экстерьера, – писал Лео, – архитектура Гтчаванкка в общих чртах носит отпечаток багратидского стиля».
Главаня церковь, бесспорно, украшение всего комплекса. Это небольшое, прямоугольное снаружи и центральнокупольное изнутри сооружение представляет весьма распространенный в центральных областях Армении тип купольной залы с парными пристенными пилонами и двухэтажными приделами по обеим сторонам полукруглой апсиды-бемы.
Церковь построена из тесаных блоков желтоватого камня. Стены храма изнутри и снаружи убраны довольно скромно и не перегружены декорматиыными рельефами, что, пожалуй, является одной из основных характерных черт армянской архитектуры. Церковь, несмотря на перестройки и разрушительную силу времени, в частности, землетрясение 1868 года, сохранила свой прежний вид.
Церковь Казанчецоц
Гордостью Шуши является церковь Сурб Аменапркич Казанчецоц, представляющая собой образец гармонического слияния памятника с окружающей средой.
Церковь Казанчецоц – монументальное сооружение. Фасадные части ее облицованы отесанными плитами из местного известняка светло-кремового оттенка. Величавый купол храма опирается на четыре огромных пилона. Внешние формы в архитектурном отношении эффектны, убраны многочисленными декоративными поясами. В частности, выделяется орнаментальное убранство порталов и обрамление оконных проемов.
Церковь представляет собой центрокупольную залу с многогранными апсидами пн каждом фасаде. Купол, опирающийся на пилоны, помещен в самом центре сооружения. Церковь имеет три одинаковых входа: с запада, юга и севера. Перед ними построенные красивые трехарочные полукруглые в плане портики. Над серединными арками портиков открывается по одному крестообразному окну с окаймлением из отесанных блоков. Парадные входы завершаются круглыми вставками-монолитами, покрытыми рельефами.
Расположенная в самом центре города, церковь, возвышаясь на фоне зеленых холмов, властвует не только над всем плато, но и над обширной долиной Каркар.
Особенно эффектное впечатление оставляет купол, довольно высокий барабан которого не только не подавляет основной объем храма, а наоборот, придает всему сооружению величественность, изящность и одухотворенность.
Ձմեռային Լաստիվեր
Տեսանյութը պատրաստեց՝ Գագիկ Սարգսյանը
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Չախալաբերդ
Վիշապի կիրճ
Գեղամասարի ջրվեժներ
Անձավաջրի կիրճ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Թաքնված կիրճ
Մթնաձորի կիրճ
Վարդագույն կիրճ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Իլկասար լեռ
Լեջան լեռ
Մթնալիճ
Բարդող լեռ
Պատարայի ջրվեժներ
Խաթաբալա լեռ
Բերդավանք
Ոսկեպարի հուշարձանները
Բաղաբերդ ամրոց / Կապանի բերդ
Մեծ Փարախադեմ լեռ
Եղնասար
Այգեստանի ջրվեժ
Մանթաշի ջրվեժ
Քյոռoղլի լեռ և Ծուռ լիճ
Հաչա լեռ
Դիվանց լեռ
Շաղոտ ջրվեժ
Դիմաց լեռ
Շարայի լեռ
Պահակասար լեռ
Թեժքար լեռ
Տողասար լեռ
Ծառաքարի վանք
Խարանալեռ
Հանդասար լեռ
Ձիթհանից լեռ
Քառասնասար լեռ
Շեկաղբյուր լեռ
Երախի լեռներ
Խոսրովասար
Հրեշտակների ձոր
Կատար լեռ
Սառցալի լեռ
Սանդուխտասար լեռ
Ռապի լիճ
Աղջկա քար
Գրգուռ լեռ
Ընձակիսար (Կապուտկող)
Մարգավետի լեռներ
Օկոնավանք
Փարվանա լիճ / Ջավախք
Բլդանի ձոր
Գոմսի (Ջոջգլուխ) վանք
Արսար լեռ
Ծռասար
Ծովասար լեռ
Սուկավետ լեռ (Ջրաբաշխ)
Սևքար լեռ
Թովմասար լեռ
Գայլատու լիճ
Գանձակ լեռ
Ամուտեղ
Ծակքարի լիճ
Կենացբլուր լեռ
Ձոր լեռ
Լիճքի ջրվեժներ
Շիկալիճ լեռ
Արտոս լեռ
Մշո Առաքելոց
Ապակեքար լեռ
Մարաթուկ լեռ
Վարագ լեռ
Սևաժայռ լեռ
Կենացսար
Բերկրիի ջրվեժ
Սուրբ Թովմաս վանքը
Կարճևանի ջրվեժ
Բողաքարի ջրվեժ
Ակոռի
Մեծլանջ լեռ
Շունքար լեռ
Շառաչ ջրվեժ
Կալասար լեռ
Ձմեռային Վերելք Մեծ Քիրս
Ձմեռային Դիզափայտ
Դժոխքի ձորի բացահայտումը
Սարսանգի ջրամբար
Մթնասարի լեռներ
Հունոտի կիրճ
Տասանորդի լեռներ
Հաղարծին լեռ
Տաթևի Մեծ Անապատ
Ողջաբերդի լեռներ
Մակաղաքար լեռ
Գլուտ և Վարդուտ
Աղջկա բերդ / Տավուշ
Կոտուց լեռ
Ձմեռային վերելք Արագածի Հյուսիսային գագաթ
Սեմասար լեռ
Գնդասար լեռ
Կուսանաց լեռ
Դրախտիսար լեռ
Սիփան լեռ
Տապալոց լեռ
Քարհատ լեռ
Սառցապատ լեռ
Կարմիր Թև լեռ
Նժույգ լեռ
Քարկատար լեռ
Բաղացսար լեռ
Ծարասար լեռ
Փառակատար լեռ և Արտավանի լիճ
Վարդենիս լեռ
Բովաքար լեռ
Աչքասար լեռ
Դժարսար լեռ
Իջևանի լեռների լանջերով
Կարկտասար / Արեգունու լեռներ
Քաջքար լեռ
Արջասար
Մարիամ լեռ
Թուխմանուկ լեռ
Այծաժայռ լեռ
Սառցե Թռչկան
Ձմեռային վերելք Ապակեքար
Ձմեռային Դժոխք
Կամար լեռ
Շիշ լեռ
Մեծ Մայմեխ
Կապանու լեռ
Ծովագյուղից Գոշ
Եղջերվասար
Արտավազ լեռ
Թորթումի լիճն ու ջրվեժը
Ծովակ Հյուսիսո
Կազբեկ լեռ
Քարահանի (Կիրանցի) կիրճ
Թեժլեռ / Փամբակի լեռնաշղթա
Ցուլասար
Արշավ Շրեշտասարի շուրջ
Ուրասար լեռ
Ազոխի քարանձավ
Թռչնադիտարկում Լոռիում
Հարսնաքար լեռ
Մանթաշաբերդ կամ Աշոտ Երկաթի ամրոց
Տեսիլք լեռ և քարանձավ
Սվանեթ / Վրաստան
Քարանձավի անապատ
Ուլգյուր / վիշապաքարեր
Այրիքար
Zipline / թռիչք ճոպանով
Նեմրութ / Սարակն (հրաբուխ)
Սպիտակասար լեռ
Վերելք Էլբրուս / 5642
Թրասար-Ուխտասար
Հարավային Հայաստան
Վարդաբլուր / Գայլի ականջներ
Վերելք Վուլկան լեռ
Մեծ Քիրս լեռ
Դժոխքի ձոր / Արածոգետի հոսանքն ի վար
Մասիս լեռ 2014
Դիզափայտ լեռ
Խնձորեսկ
Քոլատակ
Գնիշիկի կիրճ
Հին Խոտ
Կարմրակողի լեռներ
Մեծ Իշխանասար
Քասաղի կիրճ / ժայռանկարներ
Արփայի կիրճ
Դեբեդի կիրճ
Խուստուփ լեռ
Քարաշեն
Սատանի կամուրջ
Թռչկանի ջրվեժ
Միափոր լեռ
Քարկատարի լեռներ
Արագած լեռ
Գութանասար
Ուխտասարի անվան առեղծվածը
Ալ լճեր
Գրավի կիրճ
Դիտվան / Դիտավանք
Գեղարոտի ջրվեժ
Քարավազի և Հերհերի ջրվեժներ
Վայոցսար լեռ
Դավիթ Բեկի ջրամբար
Սև ծովի ափին
Պարզ լիճ – Գոշ – Գոշի լիճ
Սևանի ափին
Լաստիվեր
Ծաղկունյաց լեռներ
Խոսրովի արգելոց
Հատիս լեռ
Կաչաղակաբերդ / Արցախ
Ցլուգլուխ լեռ
Ձմեռային Լաստիվեր
Ողջաբերդի քարայրները
Արցախի գյուղերով / Հադրութ
Սյունիքի բարձրավանդակի լճերը
Մեծ Աբուլ լեռ / Ջավախք
Քասաղի կիրճ / Դասընթաց
ՈՒրծ լեռ
Լալվար լեռ
Թեքսարի լեռներ
Թեղենիս լեռ
Երանոսի լեռներ
Գետանցում / Ազատի կիրճ
Գեղարդի քարանձավ
Բիրթվիսի կիրճ / Վրաստան
Մեծ Արտենի լեռ
Արմաղան լեռ
Արայի լեռ
Արամազդ լեռ
Աժդահակ / Գեղամա լեռներ
Սառցե ջրվեժ / Ազատի կիրճ
Արջերի քարանձավ
Թռչնադիտարկում
Гандзасар
Есть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаза таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Гандзасар
Есть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаха таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Ողջաբերդի քարայրները
Դարեր առաջ այս քարայրներում մարդիկ են ապրել: Ողջաբերդի բնակատեղիի հիմնական համալիրները վերաբերում են 12-14-րդ դարերին: Այս քարայրների մասին հատուկ հետազոտություն հայտնի չէ:
Ընդհանրապես Ազատի միջին հովտում նման բնակատեղիներ շատ կան, առաջացման հիմնական պատճառները դեռ պարզ չեն: Հավանական է, որ դրանք ավելի ինտենսիվ զարգացում են ունեցել 14-րդ դարից սկսած, երբ մոնղոլական իշխանությունը սկեց քայքայվել և քաղաքական վիճակն ապակայունանալ: Ուշագրավ է, որ այս նույն ժամանակ սկսում են լայն տարածում գտնել նաև ժայռափոր եկեղեցական և դամբարանային կառույցները, ժայռերի խաչքարայնացումը:
Լուսանկարները` Կարապետ Սահակյանի և Տիգրան Շահբազյանի
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Արցախի գյուղերով / Հադրութ
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Սյունիքի բարձրավանդակի լճերը
Սովորական մի օր այցելում եմ ընկերոջս` Ստեփան Նալբանդյանին և ինչպես միշտ նա մի նոր առաջարկ ունի: Կանչում է համակարգչի մոտ, ցույց է տալիս տեղանքը ուր պետք է ուղևորվենք և լճերը, որոնք պետք է տեսնենք: Արշավախումբը բաղկացած է 4 հոգուց:
Ունենալով տեղանքի քարտեզները և երթուղին ուղևորվում ենք Սյունիք: Խոզնավար գյուղ չհասած դուրս ենք գալիս ասֆալտապատ ճանապարհից և սկսում բարձրանալ Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակը: Մեքենան տեղ տեղ հրաշքներ է գործում (դե իհարկե փորձառու վարորդի շնորհիվ): Ճանապարհին հանդիպում ենք հովիվների, սակայն ճանապարհ հարցնելը պարզվում է այդքան էլ օգտակար չի, քանի որ կարող են ուղարկել ճիշտ հակառակ ուղղությամբ: Տեղացիները լճերի աշխարհագրական անունները չգիտեն և դժվար է հասկացնել թե կոնկրետ որն ես փնտրում, մանավանդ որ այս բարձրավանդակում շատ են փոքր լճերը:
Մեր նպատակակետն էին Սյունիքի բարձրավանդակում գտնվող երկու փոքրիկ լճերը, որոնք վարչականորեն գտնվում են Արցախի Քաշաթաղի շրջանում: ԽՍՀՄ տարիներին գտնվել են խորհրդային Ադրբեջանի կազմում և սովետական քարտեզների վրա նրանցից մեկը կրում է թուրքական Ջանլիգյոլ անվանումը: 18-րդ դարի երկրորդ կեսի ընթացքում այս տարածքի հայկական մի շարք գյուղեր հայաթափ եղան: Նույն դարի վերջերին և, հատկապես, 19-րդ դարի ընթացքում լքված գյուղատեղիների զգալի մասը զբաղեցրին քրդական և թյուրքական մի շարք խաշնարած ցեղեր:
Թյուրքական ու քրդական ցեղերն այստեղ հաստատվելուց հետո, հին հայկական անունները վերափոխել են շատ անգամ թարգմանելով հին հայկական անունը, այսինքն նույն սկզբունքով կարելի է հետ վերադարձնել մեր հայրենիքի պատմական աշխարհագրական անունները: Գլխավոր շտաբի հին քարտեզերում այդ լճերը նշված են Ջանլիգյոլ և Գոշնավար անուններով: Ջանլիգյոլը թարգմանաբար նշանակում է Հոգելիճ, Հոգու լիճ:
Գոշնավար լիճը
Մեր առջև բացվող առաջինը Գոշնավար լիճն է, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 2027 մ բարձրության վրա: Լիճը բավականին գեղեցիկ է, ջուրը զարմանալիորեն տաք էր, դա վկայում է այն մասին, որ խորությունը փոքր է և արևի ճառագայթները արագ տաքացնում են ջուրը:
Լճի ափին հանդիպում ենք այս հետաքրքիր գորտին, որն ինձ առաջին հայացքից Մադագասկարը հիշեցրեց:
Հաջորդը Հոգելիճն է, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 2067 մ բարձրության վրա: Այս մեկը նախորդից տարբերվում էր լճի մեջ աճած խիտ բուսականությամբ: Հոգելիճը Գոշնավարից մի քիչ մեծ էր երևում, բայց ջրի հայելու մեծ մասը ծածկված էր կանաչի մեջ:
Հոգելիճ
Լճերն ուսումնասիրելուց հետո սարերով շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Արցախի Քաշաթաղի շրջանի Աղավնո գետի հովիտ:
Արաքսի ավազանին պատկանող Հակարի (Հագարու) գետի ամենաջրառատ վտակը նրան աջից միախառնվող Աղավնո գետն է: Այն սկիզբ է առնում Սյոինիքի բարձրավանդակի Ծղուկ լեռնագագաթի հյուսիս-արևելահայաց ստորոտում գտնվող փոքրիկ լճակից, ունի 51 կմ երկարություն և 527 քկմ ջրհավաք ավազան:
Գետի բարեբեր հովիտը վաղնջական ժամանակներից ի վեր բնակեցված է եղել: Ներկայում տարածաշրջանում պահպանվում են առնվազն միջնադարից սկիզբ առնող ավելի քան 30 գյուղեր և գյուղատեղիներ:
Լեռնային կածաններով իջանք Մերիկ (Միրիկ) գյուղ: Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1440-1520 մ բարձրության վրա: Աղավնագետին աջ կողմից միախառնվող Միրիկ վտակի երկու ափերին փռված են համանուն գյուղի թաղամասերը: Դարասկզբի քարտեզում գյուղը հիշված է Մերիկ ձևով, իսկ խորհրդային շրջանում կոչվում էր Միրիկ: Գյուղի համար այլ անվանաձև հայտնի չէ: Կարծում ենք, Մերիկն է գյուղի հայահունչ և նախնական-պատմական անունը, որը համարյա անաղարտ հասել է մեր օրերը:
Միրիկի հյուսիսային եզրին` իր բարձր դիրքով գյուղին իշխող լերկ ժայռազանգվածի վրա, կանգուն վիճակով մեզ է հասել Սբ. Աստվածածին եռանավ թաղածածկ բազիլիկ եկեղեցին:
Միրիկում հանդիպեցինք շատ հյուրընկալ ընտանիքի, որոնց հետ սուրճի սեղանի շուրջ զրուցեցինք գյուղի վիճակից, հուշարձաններից և այլն: Այստեղի վերաբնակիչները հիմնականում Արտաշատից են: Այդ իսկ պատճառով Սյունիքի սարերում երբ հովիվից մեքենայի ճանապարհ էինք հարցնում դեպի Միրիկ, նա մտածեց թե մենք արտաշատցի ենք:
Միրիկ գյուղում
Արդեն օրը մոտենում էր ավարտին և ժամանակն էր ընտրել գիշերակացի վայրը և խփել վրանները: Աղավնոյի ափին կարելի է ասել ցանկացած տեղ հարմար է վրաններ տեղադրելու և բնությունը վայելելու համար: Երեկոյան անմոռանալի պահը Ստեփանի ձեռքով պատրաստված բույսերով ձվածեղն էր:
Առավոտյան դեռ մի քանի ծրագիր ունեինք, սակայն ողջ գիշեր տեղացած անձրևը փոխեց մեր ծրագրերը, քանի որ մեքենայի լեռնային ճանապարհները դարձրել էին գրեթե անանցանելի և շատ վտանգավոր:
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Չախալաբերդ
Վիշապի կիրճ
Գեղամասարի ջրվեժներ
Անձավաջրի կիրճ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Թաքնված կիրճ
Մթնաձորի կիրճ
Վարդագույն կիրճ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Իլկասար լեռ
Լեջան լեռ
Մթնալիճ
Բարդող լեռ
Պատարայի ջրվեժներ
Խաթաբալա լեռ
Բերդավանք
Ոսկեպարի հուշարձանները
Բաղաբերդ ամրոց / Կապանի բերդ
Մեծ Փարախադեմ լեռ
Եղնասար
Այգեստանի ջրվեժ
Մանթաշի ջրվեժ
Քյոռoղլի լեռ և Ծուռ լիճ
Հաչա լեռ
Դիվանց լեռ
Շաղոտ ջրվեժ
Դիմաց լեռ
Շարայի լեռ
Պահակասար լեռ
Թեժքար լեռ
Տողասար լեռ
Ծառաքարի վանք
Խարանալեռ
Հանդասար լեռ
Ձիթհանից լեռ
Քառասնասար լեռ
Շեկաղբյուր լեռ
Երախի լեռներ
Խոսրովասար
Հրեշտակների ձոր
Կատար լեռ
Սառցալի լեռ
Սանդուխտասար լեռ
Ռապի լիճ
Աղջկա քար
Գրգուռ լեռ
Ընձակիսար (Կապուտկող)
Մարգավետի լեռներ
Օկոնավանք
Փարվանա լիճ / Ջավախք
Բլդանի ձոր
Գոմսի (Ջոջգլուխ) վանք
Արսար լեռ
Ծռասար
Ծովասար լեռ
Սուկավետ լեռ (Ջրաբաշխ)
Սևքար լեռ
Թովմասար լեռ
Գայլատու լիճ
Գանձակ լեռ
Ամուտեղ
Ծակքարի լիճ
Կենացբլուր լեռ
Ձոր լեռ
Լիճքի ջրվեժներ
Շիկալիճ լեռ
Արտոս լեռ
Մշո Առաքելոց
Ապակեքար լեռ
Մարաթուկ լեռ
Վարագ լեռ
Սևաժայռ լեռ
Կենացսար
Բերկրիի ջրվեժ
Սուրբ Թովմաս վանքը
Կարճևանի ջրվեժ
Բողաքարի ջրվեժ
Ակոռի
Մեծլանջ լեռ
Շունքար լեռ
Շառաչ ջրվեժ
Կալասար լեռ
Ձմեռային Վերելք Մեծ Քիրս
Ձմեռային Դիզափայտ
Դժոխքի ձորի բացահայտումը
Սարսանգի ջրամբար
Մթնասարի լեռներ
Հունոտի կիրճ
Տասանորդի լեռներ
Հաղարծին լեռ
Տաթևի Մեծ Անապատ
Ողջաբերդի լեռներ
Մակաղաքար լեռ
Գլուտ և Վարդուտ
Աղջկա բերդ / Տավուշ
Կոտուց լեռ
Ձմեռային վերելք Արագածի Հյուսիսային գագաթ
Սեմասար լեռ
Գնդասար լեռ
Կուսանաց լեռ
Դրախտիսար լեռ
Սիփան լեռ
Տապալոց լեռ
Քարհատ լեռ
Սառցապատ լեռ
Կարմիր Թև լեռ
Նժույգ լեռ
Քարկատար լեռ
Բաղացսար լեռ
Ծարասար լեռ
Փառակատար լեռ և Արտավանի լիճ
Վարդենիս լեռ
Բովաքար լեռ
Աչքասար լեռ
Դժարսար լեռ
Իջևանի լեռների լանջերով
Կարկտասար / Արեգունու լեռներ
Քաջքար լեռ
Արջասար
Մարիամ լեռ
Թուխմանուկ լեռ
Այծաժայռ լեռ
Սառցե Թռչկան
Ձմեռային վերելք Ապակեքար
Ձմեռային Դժոխք
Կամար լեռ
Շիշ լեռ
Մեծ Մայմեխ
Կապանու լեռ
Ծովագյուղից Գոշ
Եղջերվասար
Արտավազ լեռ
Թորթումի լիճն ու ջրվեժը
Ծովակ Հյուսիսո
Կազբեկ լեռ
Քարահանի (Կիրանցի) կիրճ
Թեժլեռ / Փամբակի լեռնաշղթա
Ցուլասար
Արշավ Շրեշտասարի շուրջ
Ուրասար լեռ
Ազոխի քարանձավ
Թռչնադիտարկում Լոռիում
Հարսնաքար լեռ
Մանթաշաբերդ կամ Աշոտ Երկաթի ամրոց
Տեսիլք լեռ և քարանձավ
Սվանեթ / Վրաստան
Քարանձավի անապատ
Ուլգյուր / վիշապաքարեր
Այրիքար
Zipline / թռիչք ճոպանով
Նեմրութ / Սարակն (հրաբուխ)
Սպիտակասար լեռ
Վերելք Էլբրուս / 5642
Թրասար-Ուխտասար
Հարավային Հայաստան
Վարդաբլուր / Գայլի ականջներ
Վերելք Վուլկան լեռ
Մեծ Քիրս լեռ
Դժոխքի ձոր / Արածոգետի հոսանքն ի վար
Մասիս լեռ 2014
Դիզափայտ լեռ
Խնձորեսկ
Քոլատակ
Գնիշիկի կիրճ
Հին Խոտ
Կարմրակողի լեռներ
Մեծ Իշխանասար
Քասաղի կիրճ / ժայռանկարներ
Արփայի կիրճ
Դեբեդի կիրճ
Խուստուփ լեռ
Քարաշեն
Սատանի կամուրջ
Թռչկանի ջրվեժ
Միափոր լեռ
Քարկատարի լեռներ
Արագած լեռ
Գութանասար
Ուխտասարի անվան առեղծվածը
Ալ լճեր
Գրավի կիրճ
Դիտվան / Դիտավանք
Գեղարոտի ջրվեժ
Քարավազի և Հերհերի ջրվեժներ
Վայոցսար լեռ
Դավիթ Բեկի ջրամբար
Սև ծովի ափին
Պարզ լիճ – Գոշ – Գոշի լիճ
Սևանի ափին
Լաստիվեր
Ծաղկունյաց լեռներ
Խոսրովի արգելոց
Հատիս լեռ
Կաչաղակաբերդ / Արցախ
Ցլուգլուխ լեռ
Ձմեռային Լաստիվեր
Ողջաբերդի քարայրները
Արցախի գյուղերով / Հադրութ
Սյունիքի բարձրավանդակի լճերը
Մեծ Աբուլ լեռ / Ջավախք
Քասաղի կիրճ / Դասընթաց
ՈՒրծ լեռ
Լալվար լեռ
Թեքսարի լեռներ
Թեղենիս լեռ
Երանոսի լեռներ
Գետանցում / Ազատի կիրճ
Գեղարդի քարանձավ
Բիրթվիսի կիրճ / Վրաստան
Մեծ Արտենի լեռ
Արմաղան լեռ
Արայի լեռ
Արամազդ լեռ
Աժդահակ / Գեղամա լեռներ
Սառցե ջրվեժ / Ազատի կիրճ
Արջերի քարանձավ
Թռչնադիտարկում
Մեծ Աբուլ լեռ / Ջավախք
Մայիսի 9-11 մեկնեցինք Ջավախք: Գնում էինք Աբուլ լեռ անունը կրող նպատակի ետևից։ Ցանկություն ունեինք ծանոթանալ ջավախահայությանը և լսել մեր հայրենակիցներին հուզող խնդիրները:
Պատմա-աշխարհագրական ակնարկ
Ջավախքը տարածվում է Կուր գետի գլխավոր աջ վտակներից մեկի` Փարվանայի ավազանը ներառող և ջրբաժան լեռնաշղթաներով 3 կողմից (բացառությամբ արևմտյանի) սահմանազատված բարձրավանդակի վրա, որը զբաղեցնում է շուրջ 2600 քառ. կմ մակերես և գտնվում է ծովի մակերևույթից 1700 մ միջին բարձրության վրա:
Փարվանա
Փարվանան` Ջավախքի մայր գետը, հոսում է երկրամասի գրեթե կենտրոնով և արևմուտքում` Խերթվիս բերդի մոտ, միախառնվում Կուրին: Երկրամասի մնացյալ բոլոր գետերը Փարվանայի աջ ու ձախ վտակներն են: Դրանց թվում են Բուղդաշեն, Քառասնակն, Հեշտիաջուր, Աբլար, Ճանճղաջուր և Ջոբարեթ վտակները: Գետերը մշտահոս են, սնումը` հիմնականում աղբյուրներից: Բացառությամբ Փարվանա գետի, որի հունն առավելապես անցնում է ձորամիջով, մյուս գետերն ու վտակները հոսում են հարթ տարածություններով:
Ջավախքի բարձրավանդակը հարուստ է մեծ ու փոքր լճերով: Դրանք ցրված են ողջ երկրամասով մեկ և հիմնականում չունեն ջրհավաք փակ ավազան: Ամենաընդարձակն է Փարվանա լիճը, որի մակերեսը կազմում է 37,5 քառ. կմ, առավելագույն խորությունը 3,3 մ: Ըստ ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրության` Ջավախքի լճերը դասվում են հետևյալ կերպ. Մադաթափա (2108 մ), Փարվանա (2706 մ), Տաբածղուր (1990 մ), Սաղամո (1986 մ), Խանչալի (1928 մ) և Խոզապին (1798 մ):
Փարվանա լիճ
Ջավախքի բարձրավանդակը հյուսիսից, արևելքից և հարավից սահմանազատված է ջրբաժան լեռնաշղթաներով: Առավել բարձր գագաթներ ունեն Աբուլը (3301), Սամսարը (3284), Փոքր Աբուլը (2799), Մադաթափան (2714), Սբ. Հովհաննեսը (2375) և այլն:
Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Ջավախք գավառի մասին պատմագրությանը հայտնի հնագույն հիշատակությունը մ.թ.ա. Ը դարից է, Արգիշտի Ա-ի (786 – 764) Խորխորյան տարեգրության մեջ որպես երկրանուն Զաբախա անվանաձևով: Մցխեթայում հայտնաբերված արամեերեն արձանագրություններից մեկում հիշատակվում է Զեվախ անձնանունը, որը թերևս, ծագում է սույն Զավախ երկրանունից, Զավախ (զ-ջ անցումով) Ջավախք (հայերենի հոգնակիության ք ցուցիչով նախկին ա ցուցիչի փոխարեն):
Ջավախքի առաջին հիշատակությունը սույն անվանաձևով հանդիպում ենք Ե դարի պատմիչ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ, որն առընչվում է Մեծ Հայքի Վաղարշակ արքայի ծավալած վարչաքաղաքական համակարգի բարենորոգումներին:
Ջավախքում գտնվող նախաքրիստոնեական շրջանին վերաբերող նյութական մշակույթի այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են վիշապաքարերը, կիկլոպյան ամրոցները, սալարկղային և ժայռափոր թաղումները, իրենց բնութագրման առանձնահատկություններվ բաղկացուցիչ մաս են կազմում և նույնանում Հայկական լեռնաշխարհի պատմական վաղագույն շրջանի հնդեվրոպական բնիկ քաղաքակրթության մշակույթի հետ: Հանգամանք, որն ինքնին վկայում է Ջավախքի` Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված միասնական մշակույթի ոլորտում ընդգրկված լինելը:
Աբուլ գյուղ
Մեր ճանապարհորդության առաջին օրն այցելեցինք Գանձա գյուղում գտնվող Վահան Տերյանի տուն-թանգարան, Փարվանա և Սաղամո լճեր և երեկոյան հասանք Աբուլ գյուղ:
Աբուլ գյուղը
Աբուլ գյուղը գտնվում է Ախալքալաքի և Աբուլ լեռան միջակայքում, լեռան հարավ-արևմտյան ստորոտում, շրջկենտրոնից 10 կմ արևելք, ծովի մակերևույթից ունի 1964-1985 մ բարձրություն: Կանգ առանք Սբ. Հարություն եկեղեցու մոտ: Աբուլցիներն իմանալով, որ պատրաստվում ենք գիշերել վրաններում առաջարկեցին գիշերել դպրոցում: Բայց նախքան դպրոցում տեղավորվելը հանդիպեցինք աբուլցի բանաստեղծ Բարդուղիմեոս Շաշիկյանին: Նա իմանալով, որ եկել ենք Աբուլ լեռ բարձրանալու միանգամից հրավիրեց իրենց տուն, առարկելն անհնար էր, քանի որ նա վճռական էր տրամադրված և միանգամից հասկացանք, որ հենց այնպես բաց չի թողնի: Ճիշտն ասած մենք էլ դեմ չէինք այդպիսի ջերմ հյուրընկալությանը, քանի որ եղանակը մեղմ ասած այնքան էլ բարենպաստ չէր:
Բարդուղիմեոս Շաշիկյանը
Տեղավորվեցինք Բարդուղիմեոսի հայրական տանը, որի քարերը նույնիսկ հայկական են` շարված Արթիկի մուգ տուֆից: Երեկոյան զրուցեցինք Բարդուղիմեոսի հետ, տվեցինք մեզ հուզող հարցերը: Թեև տարածաշրջանի գրեթե բոլոր գյուղերը հայկական են ու միմիայն բնակեցված հայերով, բայց Վրաստանի կառավարությունը Ջավախքը վրացականացնելու քաղաքականություն է տանում: Մտահոգություն կա, որ ինչպես Ախալցխան կամաց-կամաց բնակեցվեց վրացիներով և այսօր նրանց թիվը գերազանցում է հայերի թվին, նույնը կարող է լինել Ախալքալաքի հետ:
Խոնարհվում եմ Ջավախահայերի առջև, զարմանալի է այսքան տարի ապրել Վրաստանի կազմում, պահպանելով լեզուն և ավանդույթները: Ոչ մի օտար զգացողություն, Ջավախքում քեզ զգում ես ինչպես տանը: Հատկապես մեզ բախտը ժպտաց, որ հանդիպեցինք այնպիսի մարդու ինչպիսին Բարդուղիմեոսն է:
Վերելք Աբուլ լեռ
Հաջորդ առավոտյան սկսվեց վերելքը դեպի Աբուլ լեռ: Ճանապարհին հանդիպեցինք գյուղի երիտասարդներից երկուսին` Սևակին ու Շոթային, որոնք նույնպես բարձրանում էին Աբուլ և որոշեցինք միասին բարձրանալ: Վերելքը հեշտերից չէր, մանավանդ, որ վերջին երկու ժամը բարձրանում էինք մառախուղի միջով: Հասանք գագաթ… երկինքը գոռում էր կարծես հիմա շուռ կգա մեր գլխին… սկսվեց կարկուտը…
Վերելք Աբուլ լեռ
Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:
Հ. Թումանյան
Վերելքը բարեհաջող ավարտ ունեցավ, խմբի բոլոր մասնակիցները հասան գագաթ: Հետդարձի ճանապարհին մի լավ թրջվեցինք անընդմեջ տեղացող անձրևից: Երեկոյան թրջված ու հոգնած ֆիզիկապես, բայց թարմ ու տպավորված ներքուստ վերադարձանք հետ:
Արշավ դեպի Թմկաբերդ
Երորդ օրը ևս մի սպասված արշավ ունեինք դեպի Թմկաբերդ: Սկզբում գնացինք Վարձունիք (Վարձիա), որը գտնվում է Կուր գետի ձախակողմյան գրեթե ուղղաձիգ, ժայռապար ձորալանջին, Թմոգվի գյուղից 5 կմ հարավ-արևմուտք: Վարձունիքը պաշտամունքային այն մեծահռչակ օրրաներից է, որն ամենայն հավանականությամբ, որպես սրբատեղի գոյություն է ունեցել դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանում: Այստեղից սկսվեց մեր արշավը դեպի Թմկաբերդ, որի ավերակները պահպանվում են նախկին Մարգաստան և պատմական Թմոք գյուղից 1.5 կմ հարավ-արևմուտք` Կուր գետի ձախ ափին վեր խոյացող լեռան վրա: Թմոք բերդը կառուցված էր հայ միջնադարյան բերդաշինությանը հարազատ ու լայն տարածում գտած կառուցողական սկզբունքներով և ռազմավարական հնարքներով: Բերդի ներսում պահպանվում են սրբատաշ քարից կառուցված իշխանական ապարանքի մնացորդներ, պարսպապատերին կից օժանդակ շինություններ և ժայռակերտ աստիճաններով մինչև Կուր գետի ափը ձգվող գետնուղին:
Թմկաբերդ
Թմկաբերդը բոլորիս քաջ հայտնի է Հովհաննես Թումանյանի « Թմկաբերդի առումը» պոեմից: Հենց պոեմի նախերգանքն էլ թող լինի մեր ճանապարհորդության վերջաբանը: Հեռանում ենք Ջավախքից ևս մի կտոր Հայաստան բացահայտած:
Թմկաբերդի առումը
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենում
Էս անցավոր աշխարհից։Անց են կենում սեր ու խընդում,Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ։Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար։Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,
Անե՜ծք նըրա չար գործքին,
Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,Թե մուրազով սիրած կին։Ես լավության խոսքն եմ ասում,
Որ ժըպտում է մեր սըրտին.
Լավ արարքը, լավ մարդին։
Տեքստը` Տիգրան Շահբազյանի (աշխարհագրական և պատմական տվյալները Սամվել Կարապետյանի «Ջավախք» գրքից)
Լուսանկարները` Տիգրան Շահբազյանի, Մար Պետրոսյանի, Գայանե Տոնոյանի, Կարապետ Սահակյանի, Վազգեն Բրուտյանի
Բլոգ Հայաստնի մասին
Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞ 5137
Արարատ լեռ
Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ
Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»
Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ
Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ
Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»
5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը
Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները
Քասաղի կիրճ / Դասընթաց
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ