Տաթև վանական համալիր և գիտակրթական հզոր կենտրոնը գտնվում է Սյունիքի մարզի համանուն գյուղում՝ Որոտան գետի աջափնյա եզերքին: Այն հայոց պատմության մեջ եզակի հանդիպող կառույց է՝ հարուստ պատմությամբ, ճարտարապետական բազմաթիվ յուրահատուկ լուծումներով: Տաթև վանական համալիրը եղել է միաժամանակ հոգևոր, մշակութային, կրթական, ռազմական և գիտական կենտրոն: Համալիրի տարածքում ձևավորված համալսարանը համեմատվել է Գլաձորի համալսարանի հետ, եկեղեցիների և աշխարհիկ կառույցների ճարտարապտությունն անընդմեջ փոփոխվել է և ամբողջացրել բոլոր ժամանակներում վանքի դերն ու գործունեությունը:

Անվան ծագումը

Անվան բացատրության հետ կապված կա պահպանված մի ավանդություն, ըստ որի վանական համալիրը կառուցող վարպետը բանվորներից երկու տաշեղ է պահանջում և դրանք համբուրելով ասում՝ «Հոգին սուրբ տա թև»: Դա արտաբերելով նրա ուսերին թևեր են բուսնում, և թռչում գնում է անհայտ ուղղությամբ: Ասում են, որ վարպետի այդ խոսքերից էլ վանքն անվանում են Տաթև: Սա անվան բացատրության ավանդազրույցի՝ ժողովրդի մեջ տարածված տարբերակն է: Սակայն անվան պատմագրական բացատրությունն այլ է:

Կա մեկ այլ վարկած, ըստ որի՝ վանքը կոչել են Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եվստաթեոսի անունով, ում Թադեոսը կարգել էր Սյունիքի առաջին եպիսկոպոս: Եվստաթեոսը տանջամահ է եղել վանքի տարածքում, իսկ հետագայում նրա գերեզմանոցի վրա կառուցել են եկեղեցի, որը 4-րդ դարում օծել է Գրիգոր Լուսավորիչը: Ասում են, որ այդ եկեղեցու ավերակները գտնվում են ներկայից Տաթև վանական համալիրից ոչ այնքան հեռու:

Պատմություն

Տաթև վանական համալիրի մասին հիշատակությունները սկսվում են 4-րդ դարից՝ հիշատակվելով հայոց իշխանների և նախարարների հատուկ աստիճանակարգման հրովարտակում, որը կոչում էին գահնամակ: Այնտեղ Տաթևի վանքը հիշատակվում է «Տաթևավանք» անվամբ: Ստ. Օրբելյանը նշում է, որ 4-րդ դարում կառուցված Տաթևի վանքի առաջին եկեղեցին եղել է անշուք մի կառույց, որն աչքի չէր ընկնում ո՛չ ճարտարապետական լուծումներով, ո՛չ միաբանների թվով: 

Տաթև վանական համալիրի ծաղկումը

Տաթևի վանքի գործունեությունը նոր թափ է ստանում 9-րդ դարում, երբ Դավիթ եպիսկոպոսը գնում է վանական համալիրի տարածքում գտնվող հողերը և սկսում համալիրի ընդարձակման գործը: Այդպիսով սկիզբ է դրվում Տաթև վանական համալիր և գիտակրթական կենտրոնի՝ որպես եպիսկոպոսանիստ հռչակվելու փուլը, երբ Սյունյաց նահանգում վանքը ձեռք է բերում մեծաթիվ կալվածքներ և դառնում ֆեոդոլական խոշոր կազմակերպություններից մեկը:

 

Ստ. Օրբելյանի փաստմամբ, այդ ժամանակաշրջանում վանական համալիրին հարկատու էին Սյունիքի 678 գյուղեր: Նման խոշոր եկամուտներն անշուշտ անդրադառնում էին վանական համալիրի թե՛ շինարարական, թե՛ հոգևոր-մշակութային գործունեությանը: 

Ճարտարապետություն

Տաթևի վանական համալիրը Հայաստանի երբևէ գոյություն ունեցած հզոր հոգևոր կենտրոններից մեկն է եղել: Միաբանների թիվը կազմել է մինչև 500, իսկ վանական համալիրի կազմում անընդհատ տեղի են ունեցել վերակառուցողական աշխատանքներ՝ Տաթև վանական համալիրը համապատասխանեցնելով յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի հզորության հետ: 

Տաթև վանական համալիրը դարեր շարունակ շրջապատված է եղել պարսիսպներով, իսկ հարավային և արևելյան հատվածները եզերվել են ձորերով: Վանական համալիրը տարբեր շրջաններում իր մեջ ներառել է բազմաթիվ վանքապատկան և աշխարհիկ մի շարք կառույցներ: Վանական համալիրի կազմում են Պողոս-Պետրոս տաճարը, Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, Սբ. Աստվածածին մատուռ-եկեղեցին, Սբ. Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը, Գավազան-սյուն հուշարձանը, մատենադարանը, սեղանատունը, մի շարք բնակելի տարածքներ, հյուրատուներ:

Պողոս-Պետրոս տաճար

Թերևս գլխավոր հուշարձանը, որի մասին պետք է խոսել Պողոս-Պետրոս տաճարն է, որն իր անվամբ էլ հուշում է, որ նվիրված է եղել Պողոս և Պետրոս առաքյալններին: Տաճարի կառուցումը սկսվել է 895թ. և տևել 11 տարի՝ ավարտվելով 906թ.: Տաճարի կառուցման հովանավորն ու նախաձեռնողը եղել է Սյունյաց իշխան Աշոտ Սյունին, իսկ մտահաղացումը կյանքի է կոչվել Հովհաննես եպիսկոպոսի շնորհիվ: Տաճարի բացման և օծման արարողությունը եղել է հանդիսավոր, որին հրավիրված են եղել մի շարք հայ իշխաններ, հոգևոր դասի ներկայացուցիչներ, Վասպուրականի գեհերց իշխան և հետագայում թագավոր Գագիկ Արծրունին և անձամբ  Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը:

Տաճարի գմբեթը հիմնված է երկու հզոր սյուների վրա, որոնք խորհրդանշում են երկու առաքյալներին, իսկ այդ սյուների հիմքում թաղվել են առաքյալնների մասունքները: 

Տաճարի հարավային կողմին կից գտնվում է սրահ-գավիթը, որը կառուցվել է 1043թ.: Պողոս-Պետրոս տաճարի հարավային մուտքի մոտ գտնվում է Գրիգոր Տաթևացու դամբարան-մատուռը, որը կառուցվել է 1787թ.: Իսկ արևմտյան մուտքի մոտ է գտնվում փոքր գավիթը, որի շուրջ եղել են նշանավոր վանականների գերեզմանոցները: Սակայն 1895թ. այն հիմնովին քանդել են և տեղում կառուցել զանգակատունը:

12-րդ դար

Տաթև վանական համալիրը մեծապես վնասվել է 1138թ. երկրաշարժից, իսկ 1170թ. վիճակն ավելի է վատթարացել սելջուկ-թուրքերի հարձակումներից: Նրանք քանդել, ավերել և կողոպտել են Բաղաբերդը,  Տաթև վանական համալիրը՝ կործանելով Սյունյաց թագավորությունը: Այդ ամենի արդյունքում, վանական համալիրի առաջնորդները տեղափոխվում են Նորավանք, որտեղ 1216թ. հիմնվում է նոր եպիսկոպոսություն:

Գավազան-սյուն

Գավազան-սյան կառուցման վերաբերյալ կան երկու տարեթվեր՝ 895թ. և 906թ.: Հնարավոր է, որ այս տարրակարծությունը կապված է Պողոս-Պետրոս տաճարի կառուցման ընթացքի հետ: Գուցե գավազան-սյան կառուցումը սկսվել է տաճարի հետ միասին՝ 895թ., և ավարտվել միայն 906թ.: Անկախ կառուցման տարեթվից, գավազան-սյունն ունի եզակի հոգևոր, մշակութային, գիտական, ճարտարապետական և շինարարական արժեք հայոց պատմության մեջ:

Գավազան-սյունը խորհրդանշել և նվիրված է եղել Սուրբ Երրորդյության գաղափարին: Այն ճոճվող սյուն է, որն ունի 9 մ բարձրություն և վանական համալիրում դարերի ընթացքում պահպանված և երբևէ չվերանորոգված կառույցն է: Ճոճվող մեխանիզմի շնորհիվ, սյունն, անկախ ամեն ինչից, պահում է Երկրի մակերևույթի հանդեպ 90° անկյունը: Մասնագետները կարծում են, որ գավազան-սյան կառուցումը հետապնդել է երկու նպատակ՝ բնական աղետների՝ հատկապես երկրաշարժի ժամանակ, այն տեղացիներին նախազգուշացրել է աղետի մասին: 

Իսկ մյուս կողմից այն պաշտպանողական նպատակ էր հետապնդում՝ տեղեկացնելով համալիրին մոտեցող զինված հեծյալների մասին, քանզի գավազան-սյունը զգում էր ցանկացած դղրդյուն: Գավազանի ճոճվող հատկության շնորհիվ, այն հաճախ անվանել են նաև «կենդանի գավազան»:

Կա կարծիք, որ Զորաց քարերի  պես գավազան-սյունը եղել է աստղադիտական կարևոր նշանակության գործիք:

Ավանդություն

Գավազան-սյան մասին հիշատակվում է նաև մի ավանդությունում, ըստ որի Լենկ Թեմուրի հարձակումների ժամանակ, նա հրամայում է արմատախիլ անել գավազանը և այդ նպապակով տասնյակ զույգ գոմեշների և գութանի շղթայի օգնությամբ փորձում ն տապալել սյունը, սակայն շղթան կտրվում է, իսկ գոմեշները հայտնվում են ձորում: Այդ ամենից հետո Լենկ Թեմուրը լքում է Տաթև վանական համալիրը:

Տաթևի համալսարանը

Մինչ Տաթև վանական համալիրի վարդապետական դպրոցը կձևավորվեր որպես համալսարան՝ դեռևս 10-րդ դարում այն հայտնի էր որպես ուսուցչական, կրթական կենտրոն՝ համարվելով դպրության խոշորագույն կենտրոններից մեկը: Իսկ ահա 14-րդ դարում (ենթադրվում է նաև ավելի շուտ) Տաթև վանական համալիրը հռչակ է ձեռք բերում նաև որպես համալսարան՝ չզիջելով Գլաձորի համալսարանին: Վերջինիս օրինակով, այնտեղ նույնպես ուսումը տևում էր 7-8 տարի, որտեղ դասավանդում էին տարաբնույթ առարկաներ՝ սկսած գիտական, վերջացրած հոգևոր թեմաներով:

Բացի այդ, համալսարանին կից գործում էր նաև մանրանկարչական դպրոց: Հոգևորականնների թիվը Տաթև վանական համալիրում հասնում է մինչև 1000-ի, որտեղ ապրում և ստեղծագործում էին մի շարք հայտնի արվեստի, մշակույթի գործիչներ: Համալսարանի նման խոշոր և բազմակողմանի գործունեությունն անշուշտ նպաստեց նաև մի շարք դասագրքերի, աշխատությունների, ձեռագրերի ստեղծմանը: 

Տաթև վանքից ոչ այնքան հեռու գտնվում է Տաթևի Մեծ անապատը, որը կառուցվել է 1660թ. ՝ 1658թ. երկրաշարժից կործանված Հարանց անապատի տեղանքում: Տաթևի Մեծ Անապատում, ըստ Առաքել Դավրիժեցու, հոգևոր ծառայություն էին կատարում մոտ 700 միաբաններ:

Հոդվածը գրելիս օգտվել ենք  «Դիվան հայ վիմագրության» և Ա. Ղանալանյանի «Ավանդապատում» աշխատություններից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Հովհաննավանք վանական համալիրը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Օհանավան գյուղում՝ Քասաղ գետի կիրճի աջ ափին: Ավանդության համաձայն համալիրի հնագույն Սբ. Կարապետ եկեղեցին կառուցել է Գ. Լուսավորիչը 4-րդ դարասկզբին:

Անվանում

Օհանավան գյուղի անվամբ պայմանավորված վանական համալիրը հաճախ անվանում են Օհանավան, Օհանավանք: Պատմական վկայություններում համալիրը հանդիպում է բազմաթիվ այլ անվանումներով՝ Հովհաննու վանք, Հովհաննա անապատ, Սուրբ Յոհանի վանք , Սուրբ Հովհաննես: Այս անուններն ուղղակիորեն պայմանավորված են եղել նրանով, որ համալիրը նվիրված է եղել Հովհաննես Մկրտչին: Հովհաննավանքի անվան մյուս տարբերակները կապված են համալիրի կազմում գտնվող ամենահին կառույցի՝ Սբ. Կարապետ եկեղեցու անվան հետ՝ Սբ. Հովհաննու Սբ. Կարապետի վանք, Ամատունյաց Սբ. Կարապետ: 

Առաջին հայացքից տարօրինակ է թվում վանական համալիրի մյուս անվանումները՝ Սյուղի վանք, Սուղի վանք, Սովի վանք: Սակայն այն նույնպես բացատրելի է և կապված է մի վանահոր անվան հետ, ում կոչում էին Սյուղի:

Պատմություն

Հովհաննավանքը սկսած 5-րդ դարից եղել է Հայաստանի նշանավոր վանքերից մեկը, որտեղ հավանաբար Ղազար Փարպեցին գրել է «Հայոց պատմությունը»: Նա եղել է նաև վանական համալիրի առաջնորդը, ապրել և ստեղծագործել է Հովհաննավանքում: 7-րդ դարում վանական համալիրը հանդես է գալիս որպես դավանաբանական վեճերի, քաղաքական հարցերի կարևորագույն կենտրոն: 

Արդեն 13-րդ դարում, Հովհաննավանք վանական համալիրն ընդարձակվում է ճարտարապետական այլ խոշոր կառույցներով՝ դառնալով Արագածոտնի եպիսկոպոսական կենտրոնն ու Վաչուտյանց (Վաչուտյանների) տան տոհմական վանքը: 15-րդ դարում Հովհաննավանքը՝ համալիրի առաջնորդ Կիրակոս Վիրապեցու գլխավորությամբ, իր մեծ ազդեցությունն է ունենում Էջմիածնում հայոց կաթողիկոսության հաստատման գործում:

Վանական համալիր

Հովհաննավանք համալիրն, ընդհանուր հասարակական կյանքի վերելքին զուգահեռ, 17-րդ դարում հասնում է իր ծաղկման գագաթնակետին: Այդ ժամանակահատվածում Հովհաննավանքն ուներ վանքապատկան մեծ կալվածքներ, իսկ միաբանների թիվը կազմում էր 60-70: Համալիրի տարածքում այդ տարիներին կառուցվում է բարձր տիպի դպրոց, գրադարան, որտեղ գրվել և ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր և աշխատություններ: Այդ ամենի շնորհիվ Հովհաննավանքը հռչակվում է նաև հզորագույն գրչական կենտրոն, որտեղ ապրում էին բազմաթիվ գրիչներ: 

Անկումը

18-րդ դարում Հովհաննավանքը կորցնում է բոլոր կալվածքները և համալիրի երբեմնի հզոր կարգավիճակը, իսկ 19-րդ դարում վերջնական և ամբողջությամբ ամայանում:

Վաչուտյաններ

Չնայած Հովհաննավանք վանական համալիրն իր զարգացման գագաթնակետին է հասել 17-րդ դարում, ամեն դեպքում այն մեծապես ընդարձակվել է 13-րդ դարում՝ Վաչուտյանների հովանավորության շնորհիվ: Վանական համալիրի պահպանված արձանագրություններից գրեթե բոլորը նվիրատվական բնույթի են՝ հիմնականում վերաբերելով Վաչուտյանների կատարած նվիրատվություններին: Նվիրատվական և տոհմաբանական արձանագրությունների թիվը հասնում է մոտավորապես 100-ի:

Սբ․ Կարապետ գլխավոր եկեղեցի

Վանական համալիրի գլխավոր եկեղեցին Սբ․ Կարապետն է, որը կենտրոնագմբեթ եկեղեցի է և կառուցվել է 1216թ.։ Կառուցումը տևել է 5 տարի՝ ավարտվելով 1221թ.: Այն կառուցվել է Արարատյան կողմնակալության (իշխանության, կուսակալության) իշխանաց-իշխան Վաչե Ա Վաչուտյանի կնոջ՝ Հասանի դուստր Մամախաթունի հովանավորությամբ:

Ի դեպ, Մամախաթունը հիշատակվում է նաև Սանահինի և Հաղպատի  վանքերի վկայություններում՝ նա ձիթհանքեր է նվիրել այս վանական համալիրներին:

Կառուցվածքը

Սբ․ Կարապետ եկեղեցին ներքուստ խաչաձև է՝ չորս անկյուններում տեղակայված երկհարկ ավանդատներով: Արևելյան կողմի առաջին հարկի ավանդատների մուտքերը ճակատային հատվածից են, իսկ վերին հարկի մուտքերը բացվում են ավագ խորանի միջից: Արևմտյան կողմի ավանդատների առաջին հարկի դռները շքամուտքի աջ և ձախ կողմերից են, իսկ երկրորդ հարկի մուտքերը գտնվում են դրանց վերևում, որտեղ կարելի է բարձրանալ քարե 11 կոնսուլային աստիճաններով: Այս ճարտարապետական լուծումը նկատելի է նաև Նորավանքում, Սաղմոսավանքում, Հառիճում:

Սբ․ Կարապետ եկեղեցու գմբեթն ու արևմտյան պատը ավերվում են 1918թ.-ի երկրաշարժից, սակայն Զաքարիա Սարկավագի աշխատության շնոհիվ հաջողվում է վերականգնել եկեղեցու գմբեթի նախնական տեսքը և վերակառուցել այն արդեն 1980-1990-ականներին: Թմբուկն ունեցել է 12 նիստ և վերասլաց վեղար, որն իր հորինվածքով շատ նման է Գանձասար վանական համալիրի գմբեթին:

Գավիթ

Գավիթը կառուցվել է 1240-ականներին Վաչե Ա-ի որդի՝ Քուրդ Վաչուտյանի կնոջ՝ Խորիշահի հովանավորությամբ: Կառուցումն ավարտվել է 1250թ.-ին: Այն 13-րդ դարի եզակի քառասյուն, ընդարձակ դահլիճ ունեցող գավիթներից է եղել: Սյուները հենված են որմնասյունների և կազմում են կամարներ, որոնք դահլիճը բաժանում են 9 միջկամարային հատվածների: Ընդ որում, սյուներից 6-ը կլոր են, մյուս 6-ը՝ բազմանկյուն: Այս ճարտարապետական հորինվածքոը հետագայում օգտագործվում է Նորավանքի, Կապուտանի, Կարբիի եկեղեցիներում:  

 

 

Նյութը պատրաստելիս օգտվել ենք  Կ. Ղաֆադարյանի  «Հովհաննավանքը և նրա արձանագրությունները» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Կապտավանք վանական համալիրը գտնվում է Տավուշի մարզում՝ Չինչին գյուղից 5 կմ դեպի հարավ-արևմուտք: Տեղակայված է Հախում գետակի աջ ափին՝ անտառածածկ լեռան լանջին: Ըստ նվիրատվական արձանագրությունների՝ համալիրը կառուցվել է 1234-1243թթ.:

Անվան ծագումը

Կապտավանք համալիրի մասին վկայությունները քիչ են: Ամեն դեպքում պահպանված բոլոր վկայություններում էլ Կապտավանքը հիշատակվում է «կաթողիկե», «վանք» կամ պարզապես «եկեղեցի» տարբերակներով: 

Կապտավանք անվանումն ամենայն հավանականությամբ տարածում է գտել ավելի ուշ՝ կապված լինելով եկեղեցու կապտավուն բազալտե քարերի հետ:  

Առանձնահատկությունը

Կապտավանք վանական համալիրը փոքր և առաջին հայացքից ոչնչով աչքի չընկնող կառույց է: Սակայն համալիրն այդ ժամանակների համար ուներ շինարարական մի առանձնահատկություն: Միջնադարյան հայկական եկեղեցիներն ունեցել են արդեն զարգացած և մեծ տարածում գտած արտաքին և ներքին զարդարանք: Սակայն Կապտավանքն այդ հարցում նույնպես աչքի չի ընկնում: Բանն այն է, որ Կապտավանք վանական համալիրը, դե առնվազն համալիրից կանգուն մնացած եկեղեցին, գրեթե ամբողջությամբ կառուցված է ոչ սրբատաշ քարերից: 

Գուցե տարօրինակ է հնչում, սակայն հենց սրբատաշ քարերի գործածման շնորհիվ է Կապտավանքն առանձնանում և համարվում  գեղարվեստական յուրօրինակ կառույց՝ լավագույնս ներդաշնակ լինելով բնության հետ: Բացի այդ, Կապտավանքի արձանագրություններից մեկում՝ 1242-1243թթ., հայոց պատմության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է «գորգ» բառը: Չնայած 5-րդ դարից սկսած, հայկական գորգերի մասին վկայություններում, առավել գործածական է եղել «կարպետ» բառը: 

Ճարտարապետություն

Երբեմնի վանական համալիրը բաղկացած է եղել եկեղեցուց, ժամատնից, միաբանության շենքերից և շուրջը տարածվող գերեզմաններից: Սակայն այս ամենից պահպանվել է միայն եկեղեցին: Այն արտաքինից քառակուսաձև, իսկ ներսից խաչաձև կառույց է: Պատերի հաստությունը միաչափ չէ՝ տատանվելով 0.8-1.7 մ միջև: Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ աևմտյան և հարավային կողմերից: Կառույցի միակ զարդարված հատվածը՝ գմբեթի վեղարի ներքևի հատվածն է, որը կերտվել է վարդագույն տուֆից: 

Համալիրի մասին տեղեկությունները քիչ են և անհայտ է մնում նաև մեկ այլ հետաքրքիր փաստ: Ասում են, որ Կապտավանք վանական համալիրը կառուցել է ոչ հմուտ ճարտարապետ՝ առանց շինարարների հետ խորհրդակցման: Թե որքանով է այդ վարկածը համապատասխանում իրականությանը նույնպես անհայտ է: Բայց գուցե դա է պատճառը, որ եկեղեցին կառուցվել էր ոչ սրբատաշ քարերից, փոքր չափսերով՝ չպահպանելով իր երբեմնի տեսքը:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ