Հակոբավանք կամ ինչպես հանդիպում ենք մասնագիտական գրականությունում՝ Մեծառանից վանքը, գտնվում է Արցախում՝ Մարտակերտի շրջանի Քոլատակ գյուղից 1.5 կմ դեպի հյուսիս՝ տեղակայված անտառածածկ բլրի վրա:

Հակոբավանք

Մեծառանից անունով կոչել են Արցախի համանուն տեղամասի անվամբ, որը հետագայում վերափոխվել է և կոչվել Ներքին Խաչեն: 

Պատմություն

Արձանագրությունները հուշում են, որ վանքը կառուցել են Հասան Ջալալ Ա-ի ծնողները՝ Վախթանգն ու Խորիշահը 13-րդ դարի սկզբին՝ 1212թ.-ին: Սակայն կա փոքրիկ մի նրբություն, որն ուսումնասիրողներին թույլ է տալիս առաջ քաշել վարկած, որ Հակոբավանքը կառուցվել է հին հոգևոր կենտրոնի ավերակների վրա: Քանզի պահպանված արձանագրության մեջ նշվում է «վերստին շինեցի», և թույլ է տալիս մտածել, որ խոսքը վերակառուցելու, վերանորոգելու մասին է:

Չնայած այդ մասին է վկայում նաև Հակոբավանքի ամբողջ կառույցը, քանի որ այն չի ներկայացնում իրենից մեկ ամբողջական շարվածք: Ընդհանուր պատկերում նկատելի են կառույցի հիմնական շինանյութից տարբերվող՝ գերեզմանաքարերի, խաչքարերի կտորները:

Հակոբավանք

Դրացից որոշների վրա պահպանված արձանագրություններից ենթադրվում է, որ դրանք պատկանում են 7-9-րդ դարերին: Այս պահին մեզ հայտնի արձանագրություններն իմի բերելով, ուսումնասիրողները նշում են վանքի վերակառուցման երկու տարեթիվ՝ 1212թ. և 1725թ.: Սակայն պետք է նշել նաև, որ վանական համալիրի հիմնական հոգևոր և աշխարհիկ շինությունները կառուցվել են 12-13-րդ դարերում՝ Հասան-Ջալալյանների օրոք և հովանավորությամբ:

Վանական համալիր

Հակոբավանք վանական համալիրը կազմված է մեծ և փոքր եկեղեցիներից, մեծ եկեղեցու գավթից, փոքր եկեղեցու գավիթ-ժամատնից, սեղանատնից, գրատներից և բուխարիներով տաքացվող բնակարաններից, վանականների կացարաններից, տնտեսական բնույթի շենքերից:

Հակոբավանք

Սբ. Հակոբ եկեղեցի

Առաջին եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ կառույց է: Հյուսիսային պատի ետևում գտնվում են չորս ճգնարանները, որտեղ կարելի է մուտք գործել միայն խորանի տակով: Ահա այս պատճառով եկեղեցու բեմը բարձրադիր է: Այնտեղ կարելի է բարձրանալ միայն հարավային կողմում կառուցված աստիճանների միջոցով: Նման հորինվածքն այնքան էլ բնոորոշ չէ հայկական եկեղեցաշինությանը:

Ուսումնասիրողները կարծում են, որ այն ապացուցում է Հակոբավանքի՝ ավելի հին եկեղեցու ավերակների վրա կառուցված լինելու փաստը, ըստ որի ճգնարանները պահպանվել են նախկին եկեղեցուց, ուստի, վերակառուցումն իրականացվել է նոր հորինվածքը համապատասխանեցնելով հին կառույցներին:

Գավիթ

Եկեղեցու արևմտյան պատին կից գտնվում է գավիթ-սրահը: Գավիթը հետաքրքրական է դարձնում առջևի պատի փոխարինումը եռակամար բացվածքով: Նման ճարտարապետական լուծում հանդիպում է նաև Տաթևի վանքում: Գավիթը չունի մեկ ընդհանուր շարվածք և շինանյութ:

Հակոբավանք / Արևի ժամացույց

Պատերը կազմված են երկմետրանոց գերեզմանաքարերից, վարդագույն խաչքարերից, մոխրագույն տապանաքարերից, կաթնագույն վիմագիր սալիկներից: Գավթի վրա առկա արևի ժամացույցը կերտված է բաց նարնջագույն քարի վրա:

Երկրորդ եկեղեցի և գավիթ-ժամատուն

Առաջին եկեղեցու գավթից դեպի հյուսիս ձգվում է երկրորդ եկեղեցին՝ կրկին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ կառույց է: Եկեղեցին հարավային մուտքով կապված է եռակամար սրահով գավթին, իսկ արևմտյան բացվածքով՝ գավիթ-ժամատանը:

Հայկական եկեղեցաշինության մեջ գավիթներն ի հայտ են եկել 10-րդ դարից սկսած: Իսկ Հակոբավանքի գավիթ-ժամատունը համարվում է հնագույններից մեկը՝ եզակի լինելով իր հորինվածքով: Հայկական եկեղեցիների գավիթները սովորաբար կառուցում էին գլխավոր եկեղեցու արևմտյան պատին կցված՝ ունենալով մեկ ամբողջական հորինվածք: 

Հակոբավանք

Սակայն գավիթ-ժամատունը ոչ միայն առաջին և գլխավոր եկեղեցուն կից չէ, այլ նաև կառուցված է երկրորդ եկեղեցու մոտակայքում: Այն առանձին հորինվածքով կառույց է, իսկ եկեղեցու հետ կապվում է մեկ ընդհանուր միջանցքով:

Գրչական կենտրոն

Բացի այն, որ վանական համալիրը 13-րդ դարում եղել է կաթողիկոսական նստավայրը, նաև ճանաչում է ձեռք բերել որպես գրչության հայտնի կենտրոն: Այստեղ կազմվել են թվով 42 ձեռագրեր: Արցախի տարածքում գտնվող բոլոր վանքերի և եկեղեցիների արձանագարությունները բացառապես հայալեզու են և արժանացել են մի շարք պատմիչների անդրադարձին: Վանական համալիրի կազմում կար մատենադարան և գրատուն, որտեղ էլ պահվում էին ձեռագրերը:

Հակոբավանք

Չնայած Հակոբավանք վանական համալիրը հիմնականում զուսպ է արտաքին հարդարանքում, այնուամենայնիվ պատկերն այլ է խաչքարերի դեպքում: Դրանք արտահայտում են վաղ և միջին դարերի խաչքարագործ վարպետների ձեռագիրն ու մոտեցումը:

Բացի հոգևոր կառույցներից, վանական համալիրի տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ աշխարհիկ կառույցներ, որոնք վկայում են համալիրի հոգևոր և աշխարհիկ կյանքի մեծ կենտրոն լինելու մասին:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր

Գանձասար վանական համալիրը գտնվում է Արցախում՝ Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղի մոտակայքում: Տեղակայված է Խաչեն գետի ձախ ափին գտնվող Գանձասար լեռան վրա:

Պատմություն

Պահպանված արձանագրության համաձայն վանական համալիրի կառուցողական աշխատանքները սկսվել են 1216թ.-ին և ավարտվել 1238թ.-ին: 

Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի

Համալիրը կառուցվել է Հասան Ա Ջալալյանի օրոք՝ ի փառք Սուրբ Երրորդության: Ըստ արձանագրության այն կառուցվել է Հասանի Ա-ի հոր՝ Վախթանգի, հայտնած վերջին ցանկությունը կյանքի կոչելու նպատակով:

Ըստ պատմիչ Կ. Գանձակեցու վկայությունների՝ վանական համալիրի բացումը տեղի է ունեցել 1240թ.-ին մեծ հանդիսությամբ և շքեղությամբ՝ միայն հրավիրված հոգևորականների թիվը գերազանցելով 700-ը: Հատուկ մտածված և ընտրված էր բացման օրը՝ 1240թ. հուլիսի 22-ը՝ Վարդավառ հայ ժողովրդական տոնի օրը: 

Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի

Անշուշտ, հանդիսությունը մեծ տպավորություն էր թողել բոլորի վրա: Այդ ժամանակաշրջանի շատ հայ և օտարազգի պատմիչներ են անդրադարձել և հիացմունքով գրել վանական համալիրի մասին:

Գանձասարը՝ ազատագրական կենտրոն

17–րդ դարի վերջում Գանձասարն արդեն մեծ անուն ունեցող պատմամշակութային և հոգևոր կենտրոն էր: Եվ ահա դարավերջին սկսվում է համալիրի որպես  ազատագրական կենտրոն՝ դառնալով հայրենասիրական ձգտումներ ունեցող մարդկանց գլխավոր հավաքատեղի: Շարժումը գլխավորում և առաջնորդում էր Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսը: Նրա և Իսրաել Օրու համախմբման շնորհիվ արվեցին Ռուսաստանի հետ բանակցությունների առաջին քայլերը: 

Գանձասար վանական համալիր

1701թ. հենց Գանձասար վանական համալիրում է ստորագրվել Ղարաբաղի և Սյունիքի մելիքների նամակը ուղղված ռուսական ցար Պյոտր Ա-ին: Նամակում ձևակերպված էր մելիքների՝ երկիրը արևելքից սպառնացող բարբարոսներից պաշտպանելու խնդրանքը:

Գանձասարի հին եկեղեցի

9-10-րդ դարերից մեզ հասած արձանագրությունների, ինչպես նաև պատմիչների շնորհիվ պարզ է դառնում, որ 13-րդ դարում կառուցված Գանձասար վանական համալիրի տարածքում նախկինում եղել է հին եկեղեցի: Գանձասարի այդ եկեղեցին համարվել է քաղաքական և հոգևոր հավաքատեղի արցախահայության համար:

Այդ տարածքում ավելի հին եկեղեցու մասին են վկայում նաև համալիրի շրջակայքում սփռված խաչքարերի թվագրությունները՝ 1174թ.,1182թ.,1202թ. և այլն: Ամենայն հավանականությամբ նախկին եկեղեցին եղել է չափերով ավելի փոքր և ոչ այնքան շքեղ՝ չհամապատասխանելով Խաչենի մելիքության հզորությանը: Ուստի, որոշում է կայացվել այդ եկեղեցու տեղում կառուցել նոր համալիր:

Բոլոր ուսումնասիրողները Գանձասարի վանական համալիրը միաձայն համարում են 13-րդ դարի հայկական ճարտարապետության «գոհարն ու շտեմարանը»:

Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի

Գանձասար վանական համալիրը կազմված է եկեղեցուց և գավթից: Վերջիններիս հորինվածքն այնպիսին է ասես մեկ ընդհանուր կառույց լինեն, չնայած այն հանգամանքին, որ գավթի կառուցումն ավարտվել է միայն 1266թ.-ին՝ եկեղեցու կառուցումն ավարտելուց 28 տարի անց (1238թ.):

Գանձասար վանական համալիր

Սբ. Հովհաննես Մկրտիչն ուղղանկյուն հատակագծով եկեղեցի է՝ ներսից չորս անկյուններում տեղակայված երկհարկ ավանդատներով: Արտաքին և ներքին ճարտարապետական և զարդարային հորինվածքները մեկ մաբողջություն են՝ լրացնելով մեկը մյուսին:

Նիստերը մշակված են պատկերաքանդակներով, լուսամուտների քանդակազարդ պարակալներով, կողերը շեշտված են նուրբ որմնասյուներով: Հատկապես ուշագրավ է գմբեթի արտաքին զարդարանքը՝ լի պատկերաքանդակներով, զարդանախշերով:  Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն իր հորինվածքով նման է Հովհաննավանքի եկեղեցու գմբեթին: Ի դեպ, Հովհաննավանք վանական համալիրը նվիրված է եղել Հովհաննես Մկրտչին:

Եկեղեցու ամեն հատվածի զարդաքանդակները մտածված են մանրակրկտորեն, ձևավորված են եկեղեցու ամեն պատն ու անկյունը, սյունն ու կամարը: Իրականում եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքին նվիրված ամբողջական գրքեր են հրատարակվել՝ վկայելով եկեղեցու եզակի և խորհրդանշական լինելը:

Գավիթ

Գավիթն իր մեծությամբ, ներքին և արտաքին հարդարանքի շնորհիվ եզակիներից է հայկական եկեղեցաշինության և ճարտարապետության մեջ: Այն իր ներքին շինարարական լուծմամբ շատ նման է Հաղպատի գավթին՝ հիմնված լինելով զույգ որմնասյուների վրա: Որմնասյուների հորինվածքային շարունակությունն են երկու միահյուսված կամարները:

Գանձասար

Բացի եկեղեցուց և գավթից, ինչպես բնորոշ է հայկական վանական համալիրներին, շրջակայքում տեղակայված են եղել աշխարհիկ, բնակելի կառույցներ: Համալիրի հյուսիսային հատվածում տեղակայված են հոգևորականների համար նախատեսված թվով 8 կառույցներ:

Համալիրի արևելյան կողմում պահպանվել է երկհարկ շինություն, որը ժամանակին ծառայել է որպես դպրոց, իսկ հետագայում նաև որպես բնակելի կառույց վանահայրերի համար: 

Օտարազգի ուսումնասիրողները

Ռուս հնագետ Անատոլի Յակոբսոնը նշում է, որ Գանձասար վանական համալիրը եզակի է իր ճարտարապետական հորինվածքով և ամբողջ Հայաստանում չենք հանդիպի նմանատիպ մեկ  այլ հոգևոր կենտրոնի: Նա բազմաթիվ ակնարկներ ունի նվիրված Հայաստանի պատմամշակութային հւոշարձանների ուսումնասիրությանը՝ այդ թվում առանձին գրքով անդրադառնալով Գանձասար վանական համալիրին:

Գանձասար

Անգլիացի լրագրող և գրող Թոմաս դե Վաալը նշում է, որ Գանձասարը Արցախի ամենահայտնի վանական համալիրն է: Նա հեղինակել է «Սև այգի» գիրքը, որը նվիրված է Արցախյան պատերազմին և միջազգային ճանաչմամբ համարվում է միակ աշխատությունը, որը հնարավորինս չեզոք կարողացել է ներկայացնել երկու կողմերի միջև տեղի ունեցող հակամարտությունը: 

Գանձասար վանական համալիր

Ֆրանսիացի պատմաբան Շառլ Դիլը Գանձասարը համարում էր հայկական հուշարձաններից երրորդը, որ դարձել էր համաշխարհային մշակույթի քառասուն հուշարձաններից մեկը: 

«Արցախյան մեծ հարսանիք»

2008թ. Արցախում՝ Գանձասարում, Շուշիում և Ստեփանակերտում, իրականացված բարեգործական ծրագրի շրջանակներում՝ տեղի էր ունեցել 674 զույգ երիտասարդների պսակադրություն: Ծրագիրն ուղղված էր երիտասարդ ընտանիքների աջակցությանն ու երեխաների ծնելիության թվի բարձրացմանը: Ինչի արդյունքում 5 տարվա ընթացքում Արցախում ծնվեց 1070 երեխա:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր

Թալինի Կաթողիկե եկեղեցի կամ Թալինի Մեծ տաճարը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Թալին քաղաքի հյուսիսում: Եկեղեցու կառուցումը վերագրում են Կամսարականներին՝ մասնավորապես Ներսես Գ-ին, և թվագրում 7-րդ դար:

Կաթողիկե անվան նշանակությունը

Հայկական եկեղեցիներն ուսումնասիրելիս հանդիպում ենք բազմաթիվ «կաթողիկե» անունը կրող հոգևոր կենտրոնների: Ուշադիր լինելու դեպքում նկատում ենք, որ նմանատիպ եկեղեցիների անունները սովորաբար կրում են նաև տվյալ տեղանքի՝ գյուղի, քաղաքի, շրջանի անունը: Ինչպես օրինակ Թալինի Կաթողիկե եկեղեցի, Դվինի Կաթողիկե եկեղեցի, Մարմաշենի Կաթողիկե եկեղեցի և այլն: Բանն այն է, որ «կաթողիկե» բառը նշանակում է մայր, գլխավոր, տիեզերական եկեղեցի, այն հոգևոր կառույցը, որը համարվում է հայրապետի նստավայրը:

Թալինի Կաթողիկե

Այստեղից ավելի պարզ է դառնում Կաթողիկեի երկրորդ անունը՝ Մեծ տաճար: Ստացվում է, որ ըստ էության, երբ ասում ենք, օրինակ՝ Դվինի Կաթողիկե եկեղեցի, նկատի ունենք Դվինի գլխավոր կամ ամենամեծ հոգևոր կառույցը:
Այս առումով Թալինի Կաթողիկեն իրապես աչքի է ընկնում նույն ժամանակաշրջանի մյուս հոգևոր կառույցներից: Քանզի, 7-րդ դարին առավելապես բնորոշ էին զուսպ, մինիմալիստական կառուղոցական լուծումներն ու ճարտարապետական հորինվածքը: Սակայն Թալինի Կաթողիկեն, ի հակառակ ժամանակաշրջանի բնորոշ առանձնահատկություններին, համարվում է եզակի իր մեծաքանակ զարդաքանդակներով:

Պատմություն

Ըստ ուսումնասիրողների Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին կառուցվել է Կամսարականների օրոք, ինչպես Թալինի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, որը գտնվում է Կաթողիկե եկեղեցուց մի փոքր հեռու: Չնայած այս կարծիքն ունի որոշակի բաց և անհայտ կողմեր, սակայն ուսումնասիրելով Կամսարականների ազդեցությունն ու ներգործությունը պատմամշակութային կյանքին՝ կարող ենք ասել, որ նրանք իրապես մեծ ավանդ են ունեցել հայկական շինարարական և ճարտարապետական կյանքում: Չմոռանանք, որ այս տոհմն է հիմնադրել Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք Անին:

Թալինի Կաթողիկե

774թ. տեղի է ունենում արաբների թալանն ու կողոպուտը, նրանք սպանում և գերեվարում են տեղի բնակչությանը: Այս ամենի արդյունքում վնասվում են տեղական բազմաթիվ աշխարհիկ և հոգևոր կառույցներ, այդ թվում նաև Կաթողիկե եկեղեցին: Այս իրադարձությունը պատմության մեջ հայտնի է «Թալնո կոտորած» անունով: 

774-775թթ. հայերի մղած ապստամբական գործողությունների ճնշման և հալածանքների հետևանքով երկրի քաղաքական կյանքից իսպառ վերանում են Կամսարականները: Իսկ Մամիկոնյաններն իրենց դիրքերը չեն կարողանում ամուր պահել Բագրատունիների հետ մրցակցությունում:

Թալինի Կաթողիկե

Չնայած կորուստներին և տնտեսական դժվար պայմաններին՝ ձևավորվում է Բագրատունյաց Հայաստանը, ինչն ուղղակիորեն նպաստում է նաև Թալինի Կաթողիկե եկեղեցու վերանորոգմանն ու բարգավաճմանը: Մասնավորապես 1040թ.-ին Հովհաննես Սմբատ Բագրատունին եկեղեցուն նվիրում է այգիներ:

Ճարտարապետություն

Ճարտարապետական հորինվածքով այն բազիլիկ և խաչաձև եկեղեցիների յուրօրինակ համատեղում է՝ կառուցված սև և կարմիր սրբատաշ տուֆ քարից: Արտաքին հարդարանքը շքեղ է՝ ընդգծված գեղեցիկ զարդաքանդակներով: Հատկապես գեղատեսիլ է արևմտյան ճակատ՝ կազմված զույգ խորշերի միջև գտնվող խոյակներով, որոնք ըստ ամենայնի զարդարված են եղել արձաններով կամ թևավոր խաչերով: Եկեղեցին ունի հինգ մուտք՝ մեկն արևմուտքից և երկուական մուտքեր հյուսիսից և հարավից:

Թալինի Կաթողիկե

Եկեղեցու դահլիճն ընդարձակ է՝ բաժանված գմբեթավոր սյուներով: Ունի երեք խորան, որոնք արտաքուստ ունեն հնգանիստ կառուցվածք: Մեկական ավանդատներ կառուցված են ավագ խորանի երկու կողմերից՝ հյուսիսային և հարավային: Ինչպես հայկական շատ եկեղեցիների ավանդատներ, սրանք նույնպես, ծառայել են որպես գաղտնարաններ: Եկեղեցին եռանավ է: Աղոթասրահը սյուների միջոցով բաժանված է կենտրոնական՝ բարձր և լայն, և երկու կողային թաղածածկ նավերի:

Կաթողիկեի հյուսիսային և արևմտյան կողմերում տարածված է գերեզմանոցը՝ հարուստ է 4-7-րդ դարերի բարձրարժեք քառակող կոթողներով, արձանագիր տապանաքարերով և խաչքարերով:

Բացի այդ, Կաթողիկե եկեղեցու տարածքում 1970-1975թթ. վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերել են թաղածածկ կառույցի մնացորդներ: Այն գտնվել է Կաթողիկե եկեղեցու հյուսիսային խորանից 5մ հեռավորության վրա և թվագրվում է 5-րդ դար: Կառույցի խորանն արևելյան կողմում է, սակայն հավելյալ այլ տեղեկություններ չկան:

Որմնանկարները

Եկեղեցու ներքին հարդարանքը լի է որմնանկարներով: Ըստ ներսում պահպանված եզակի արձանագրության այդ որմնանկարների պատվիրատուն եղել է Մովսես Եկեղեցապանը: Հատկապես զարդարված է ավագ խորանը, որտեղ պահպանվել են բազմաթիվ մեծ ու փոքր հատվածներ: Ավագ խորանի կիսագմբթե հատվածում պատկերված է եղել «Քրիստոսը փառքի մեջ» հորինվածքի ինքնատիպ տարբերակը, քանի որ Հիսուս Քրիստոսի փոխարեն պատկերված է եղել միայն նրա գահը:

Կենտրոնական պատերի երկու կողմերում նկարված են եղել քառակերպեր՝ թևավոր արարծներ մարդու, առյուծի, ցլի, արծվի կերպարներով: Ավաղ դրանցից պահպանվել են միայն սպիտակ թևերը: Դեպի Ավագ խորան տանող կամարի տասը մեդալիոններում՝ շրջանակներում, սրբերի դիմապատկերներ են և հավասարաթև խաչի պատկեր: Իսկ ահա հարավային պատի վրա պահպանվել է «Մուտք Երուսաղեմ» հորինվածքը: Առհասարակ ամբողջ եկեղեցին հարուստ է հեծյլաների, մարդկային ֆիգուրաների, ճարտարապետական շինությունները պատկերող որմնանկարներով:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր