Կիրանցի վանքը գտնվում է Տավուշի մարզի Կիրանց գյուղից 12կմ դեպի արևմուտք` համանուն վտակի ձախ ափին: Այն իր աղյուսաշեն հորինվածքով համարվում է հայկական եկեղեցաշինության եզակի օրինակներից մեկը:

Իր ճարտարապետական և կառուցողական հորինվածքից հետևություններ անելով՝ մասնագետները վանքը թվագրում են 13-րդ դար:

Անվան ծագումը

Անվան ծագման հետ կապված, թերևս կարող ենք նշել միայն վանքի մասին ավանդությունը, քանզի միայն այդպես կարող ենք ինչ-որ կերպ բացատրել անվան ընտրությունը: Ըստ ավանդության, մի քարագործ վարպետ ունենում է շատ ընդունակ աշակերտ։ Նա մեն-մենակ կառուցում է այս վանքը։ Վերջացնելուց հետո կանչում է վարպետին իր առաջին աշխատանքը գնահատելու։ Վանքն այնքան փառահեղ է լինում, որ անվանի վարպետը նախանձում է աշակերտին։ 

Նա ամեն կերպ աշխատում է թերություն գտնել, բայց չի կարողանում։ Երկար մտածելուց հետո ասում է՝ «Կիրը անց է կացրել»։ Այստեղից էլ վանքի անունը մնում է Կիրանց վանք:

Պատմություն

Կիրանց վանքի տարածքում նախկինում եղել է Մեծ Կունեն խոշոր բնակավայրը, որտեղ ապրում էին քաղկեդոնականությունն ընդունած հայեր: Եվ հենց այդ ժամանակաշրջանում էլ կառուցվել է վանքը: Սրանով է բացատրվում վանքի քաղկեդոնական եկեղեցիներին բնորոշ որոշակի առանձնահատկությունները:

Բացի այդ 10-13-րդ դարերի շատ հայկական եկեղեցիների արձանագրություններ կատարված են վրացերենով՝ պայմանավորված այդ ընթացքի քաղաքական իրավիճակից:

Ճարտարապետությունը

Համալիրի վանքապատկան գրեթե բոլոր կառույցները աղյուսաշեն են՝ կառուցված սրբատաշ քարե մանրամասներով: Քարաշեն են միայն որմնախարիսխները, ծածկասալերը և առանձին հատվածներ: Ահա այս ամենի շնորհիվ էլ վանքը եզակի օրինակ է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության մեջ: Վանական համալիրը կազմված է երեք եկեղեցիներից, սեղանատնից և աշխարհիկ մի քանի այլ կառույցներից՝ ամբողջովին պարփակված լինելով պարիսպներով: 

Գլխավոր եկեղեցու օրինակով են կառուցված մյուս երկու, սակայն ավելի փոքր չափեր ունեցող եկեղեցիները: Երեք եկեղեցիների մուտքերը արևմտյան կողմից են՝ բացվելով կամարակապ սրահից։

Գլխավոր եկեղեցի

Եկեղեցու հատակագիծը քառանկյուն է: Խորանը գտնվում է արևելյան կողմում՝ ունենալով մեկ ավանդատուն: Եկեղեցու հիմք են հանդիսանում երկու հենասյուները և ութ որմնասյուները, որոնք միմյանց հետ կապվող կամարների շնորհիվ պահում են գմբեթը: Վերջինս ունի սրածայր, կոնաձև ծածկով պսակված ութանիստ բարձր թմբուկ: Պատուհանների շուրջը և թմբուկի միջին հարթությունը ծածկված են երկնագույն աղյուսներով։

Եկեղեցու պատերը ներսից սվաղված են կրաշաղախով, հարդարված վրացատառ և հունատառ մակագրություններ ունեցող որմնանկարներով, որոնք ինչպես նշեցինք, վկայում են վանքի պատկանելությունը հայ քաղկեդոնականներին:

Սեղանատուն

Սեղանատունը գտնվում է գլխավոր եկեղեցուց դեպի արևմուտք: Ինչպես սեղանատունը, այնպես էլ թաղածածկը կառուցված են անձև գետաքարերից և կրաշաղախով շարված ավազաքարերից: Այն իրենից ներկայացնում է ընդարձակ մի դահլիճ՝ լուսավորվելով հարավային և արևելյան կողմերի պատուհաններով: Մուտքը գտնվում է արևելյան կողմում: Որոշակի հատվածներում դեռ նկատելի են որմնանկարները՝ արված կրկին կրաշաղախ հիմքի վրա:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Մեր արշավները

Սրվեղի վանք աղյուսաշեն համալիրը գտնվում է Հայաստանի Տավուշի մարզի Այգեհովիտ գյուղից 3կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ անտառի մեջ, բարձրադիր սարալանջին՝ «Խաչի տակ» կոչվող վայրում:  

Սրվեղի վանքի մասին տեղեկություններ մեզ չեն հասել, իսկ վանքի պատերին եղած արձանագրությունները սուղ են՝ տալով կցկտուր պատկերացումներ վանքի պատմության և ճարտարապետության մասին:

Առանջորդվելով վանքի արձանագրություններով և ուսումնասիրելով կիսավեր շինությունները, կարող ենք ասել, որ այն եղել է հայ միջնադարյան վանական համալիր: Ըստ Ս. Կարապետյանի վանքը կառուցվել է 13-րդ դարում, սակայն հստակ տարեգրություն նշել չենք կարող:

Ճարտարապետություն

Վանական համալիրի կազմում են գտնվում  Սբ. Նշան և Սբ. Աստվածածին եկեղեցիները, ձիթհանքը, բնակելի և տնտեսական կառույցներ, գերեզմանոցներ:

Սբ. Նշան եկեղեցի

Այն համարվում է համալիրի գլխավոր եկեղեցին, որի պատերի ստորին շերտերը շարված են մուգ վարդագույն անդեզիտի սրբատաշ քարերով, սակայն պատերը հիմնականում կառուցված են թրծած աղյուսից: Անսյուն է և ունի գմբեթավոր դահլիճ: Երկու զույգ որմնասյուները միանում են իրար, և իրենց վրա պահում երկարավուն, 12 նիստավոր, սրածայր վեղարով գմբեթը: Եկեղեցու ներսի հյուսիսային պատի վրա կառուցված է կամարավոր խորշ՝ մկրտության ավազանով:

Եկեղեցին բազմիցս վերանորոգվել է՝ կորցնելով իր նախնական հորինվածքը: Դրա մասին են վկայում եկեղեցու բոլոր կողմերից՝ ընդհանուր շինարարական նյութին ոչ բնորոշ հատվածները: Ընդհանուր շարվածքից միանգամից առաանձնանում են քանդակազարդ խաչքարերի բեկորները: Եկեղեցու արևելյան ճակատի երկու անկյունները, բեմի կենտրոնական մասը, արևմտյան դուռը, ինչպես նաև գմբեթը գրեթե ամբողջապես վերանորոգված են: 

 Ենթադրվում է, որ եկեղեցու վերանորոգված հատվածներում օգտագործել են այլ հին, ավերված  վանքերից, հոգևոր կենտրոններից բերված կտորներ: Հետաքրքրական է, որ որոշ նման բեկորների վրա հանդիպում են նաև արձանագրություններ, իսկ որոշ բեկորներ դրվել են շրջված վիճակում:

Հյուսիսային պատի շարվածքի մեջ կա մի արձանագիր բեկոր, որն ըստ երևույթին եղել է դռան շրջանակի ձևավորման մի հատված: Այն ծածկված է կրաշաղախով՝ ընդհանրապես չհամապատասխանելով եկեղեցու աղյուսաշեն հորինվածքին: Ինչպես շատ եկեղեցիների և վանքերի դեպքում, հնարավոր է այստեղ նույնպես նախկինում եղել է ավելի հին եկեղեցի, որի հիման վրա կառուցել կամ վերափոխել են՝ ստանալով Ս. Նշան եկեղեցին: Եվ հնարավոր է, որ այդ քանդակազարդ խաչքարերի բեկորները եղել են հին եկեղեցու կառուցվածքի ավերակներից: 

Կրկին հյուսիսային պատի մեջ, սակայն եկեղեցու ներսից՝ մկրտության ավազանի վերևում կա մի ձևավոր մշակված, սակայն շրջված դիրքով մի քար, որի վրա պահպանված է արձանագրություն: Հնագետ, պատմաբան Ս Բարխուդարյանն այն վերծանել է: Ըստ այդմ ստացվում է, որ եկեղեցին կառուցել են Հովհաննես և Սարգիս ճարտարապետները 1152թ.: Այդպիսով Ս. Նշանը համարելով հայկական ճարտարապետության սակավաթիվ աղյուսաշեն հուշարձաններից հնագույնը: 

Սակայն այս վարկածը այնքան էլ համոզիչ չէ ու մասնագետների շրջանակներում առաջացնում է տարակարծություն: Անբացատրելի է այն փաստը, թե ինչու է արձանագրությունն արված ոչ թե վանքի հիմնային պատերից մեկի վրա, այլ անկասկած ավելի ուշ ամրեցված հատվածում: Այս արձանագրությունը ոչ միայն չի տալիս որևէ հիմնավոր տեղեկություն եկեղեցու մասին, այլև առաջացնում է նոր հարցեր: Անհայտ է մնում նաև այն, թե որ եկեղեցին է կառուցվել 1152թ. Հովհաննես և Սարգիս ճարտարապետների կողմից և որտեղից են բերվել այդ բեկորները: 

Սբ. Աստվածածին եկեղեցի

Այն միանավ եկեղեցի է՝ կառուցված 19-րդ դարում՝ 1889թ., Այգեհովիտ համայնքի քահանա Տեր Հովհաննեսի առաջնորդությամբ: Այս մասին արձանագրվում է եկեղեցու մկրտության ավազանի մոտ տեղադրված քարի վրա: Եկեղեցին կառուցված է կոպտաշար քարից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բերդեր և ամրոցներ

Երերույքի տաճար վաղ քրիստոնեական կառույցը հիմնվել է ՝ 4-5-րդ դարերում: Ըստ որոշ տեղեկությունների տաճարը կառուցվել է հեթանոսական մեհյանի ավերակների վրա: Այն գտնվում է Շիրակի մարզի Ախուրյան գետի ձախ ափին՝ Անիպեմզա գյուղում: Անի մայրաքաղաքից գտնվում է 5 կմ հեռավորության վրա: Երերույքի տաճարն իր  ճարտարապետական, կառուցողական հորինվածքով իրապես եզակի կառույց է Հայաստանում:

Ըստ հնագետ Թ. Թորամանյանի տաճարը որոշակի նմանություններ ունի Ախուրյան գետի մյուս ափին գտնվող Շիրակավան եկեղեցու, ինչպես նաև Կարսի մարզի Դիգոր քաղաքում գտնվող Տեկորի տաճարի հետ: Չնայած այդ նմանություններին, կարևոր է նշել, որ Շիրակավան եկեղեցին և Տեկոր տաճարը կառուցվել են 7-րդ դարում՝ անհամեմատ ավելի ուշ:

Անվան ծագումը

Երերույքի տաճարն արժանացել է բազմաթիվ հայ և օտարազգի մասնագետների ուշադրությանը՝ հնագետների, ճարտարապետների, պատմաբանների: Չնայած այնտեղ կատարված պեղումներին և ուսումնասիրություններին, տաճարը շարունակում է մնալ առեղծվածային և մինչև վերջ չբացահայտված՝ նույնիսկ անվան ծագման հարցում: Մեզ հայտնի է անվան բացատրության երեք վարկած: Մի դեպքում ասում են, որ տաճարն իր անունը ստացել է Շիրակ գավառի հին գյուղերից մեկի՝ Երերուաց գյուղի անունով:

Հայագետ Ն. Մառն իր աշխատություններից մեկում նշում է, որ տվյալ վայրում եղել են վայրի այծեր, և մատաղ անելու հեթանոսական ավանդույթի պատճառով տաճարն անունը ստացել է «երե»՝ որս բառից: Անվան մյուս բացատրությունը հետևում է տաճարի ճարտարապետությունից: Այն ունեցել է վեց հսկա սյուներ, որոնց հորինվածքի պատճառով՝  հեռավորության վրա թվացել է, թե տաճարը երերվում է՝ տատանվում է: Եվ այդ պատճառով տաճարն անվանել են Երերույք: Նույնիսկ անվան հետ կապված տարբեր վարկածներն են փաստում տաճարի եզակի, ամբողջովին չբացահայտված լինելու մասին։

Պատմություն

Երերույք տաճարի մասին մեր բոլոր տեղեկությունները հիմնականում ստացվել են մասնագետների ուսումնասիրությունների արդյունքում: Տաճարն իր հորինվածքով է պատմում մեզ իր մասին, քանի որ արձանագրությունները սուղ են, իսկ պատմիչները, մեզ անհայտ պատճառներով, լռում են այս կառույցի մասին:

Եզակի արձանագրություն կա մուտքերից մեկի ձախ հատվածում: Չնայած տաճարի կառուցումը, ըստ մասնագետների, համարվում է 5-րդ դարը, սակայն տարօրինակ կերպով այդ միակ արձանագրությունը կապված է 11–րդ դարի հետ: Այն վկայում է, որ Բագրատունյաց Հովհաննես–Սմբատ արքայի կինը ներդրումներ է կատարել՝ տաճարի վերանորոգման համար։

Տաճարում սփռված քանդակազարդ քարերը վկայում են, որ դրանք պատկանում են վաղ քրիստոնեական շրջանին: Ի հակառակ դրան, միջնադարյան կամ ուշ միջնադարյան ճարտարապետության կամ շինարարական արվեստի հետքեր, գրեթե չկան: Ինչից ենթադրում են, որ տաճարը զարգացել է վաղ քրիստոնեական շրջանում: Նոր ուժով զարգացումը շարունակվել 10-11-րդ դարերում, ինչը պայմանավովրված է եղել Անի մայրաքաղաքի ծաղկման հետ: 

Վաղ քրսիտոնեական շրջանում կառուցված լինելու մասին է նշում Պ. Տոնապետյանը: Նա հիմք է ընդունում Տեկոր տաճարի հետ նմանությունը՝ փաստելով, որ նմանատիպ 15 բազիլիկ եկեղեցիներ կան նաև Սիրիայում: Վերջիններս ևս թվագրվում են 5-7-րդ դարեր:

Վերականգնողական աշխատանքներ իրականացվել են 1928թ. և 1965թ.: Սակայն խորհդային շրջանում (1965թ.) կատարված աշխատանքները թերի են մնացել:

Երերույքի տաճարն ու Անիպեմզա գյուղը Եվրոպա Նոստրա միջազգային կազմակերպությունն ընդգրկել է «7 առավել վտանգված հուշարձանների» ցանկում:

Ճարտարապետություն

Ինչպես հասկացանք տաճարի մասին որևէ հստակ տեղեկություններ մեզ չեն հասել, միայն ենթադրվում է, որ այն կառուցվել է 5-րդ դարում, և ըստ ճարտարապետական լուծումների, իր մեջ ամփոփում է անտիկ շրջանի ճարտարապետությունը: Մասնագետները պնդում են, որ Երերույքի տաճարը մեզ հայտնի՝ վաղ քրիստոնեական շրջանի, ամենամեծ կառույցն է: Կառուցված է Անիի բաց նարջնագույն տուֆից: Ն. Մառն իր աշխատության մեջ նշում է, որ արձանագրությունների համաձայն, Անիի տուֆով կառույցը կոչվել է Սբ. Կարապետի վկայարան: 

Այն եռանավ բազիլիկ եկեղեցի է: Ուսումնասիրողներ Թ. Թորամանյանը և Պ. Տոնապետյանը փաստում են, որ Երերույքի տաճարն ունի մի շարք նմանություններ Տեկորի տաճարի հետ: Երկուսն էլ տեղադրված են եղել բոլոր կողմերից համապատասխանաբար 5-7 և 9-ը աստիճաններով շրջապատված հիմնահարթակի վրա։ Երերույքի տաճարը կանգնված էր ընդարձակ բնական ժայռուտ տեղի վրա և աստիճանային լուծումն առաջին հերթին նպատակ էր հետապնդում ուղղելու տեղի անկանոնությունները: Աստիճաներն ամբողջովին կառուցված են եղել մշակված մեծ քարերից, որոնք ժամանակի ընթացքում ավերվել են կամ ծառայել որպես շինարարական նյութ տեղացիների համար:

Սյունազարդ սրահների մասին են վկայում միայն սյուների ավերված բեկորները, իսկ ամբողջ ծածկից ոչինիչ չի մնացել: Խարիսխներն ու խոյակները քանդակազարդ են եղել, ինչպես բնորոշ էր 5–րդ դարի ճարտարապետությանը: Տաճարն ունի երեք մուտք, որոնք աստիճանների շարունակությունն են: Երկու մուտքերը գտնվում են հարավային կողմում, իսկ մյուսը՝ արևմտյան: Տաճարի հարավային կողմն իր գեղարվեստական գեղեցկությամբ տարբերվում է տաճարի մյուս ճակատներից: Այն տպավորիչ է իր երկու քանդակազարդ դռների շնորհիվ, որոնք հիմա հազիվ կանգուն են մնացել: Արևմտյան կողմն ունի երկու ոչ այնքան մեծ սենյակներ, որոնք նույնպես կիսավեր են: Անմխիթար է արևելյան կողմի խորանի վիճակը, որը ներսից ու դրսից ավերված է:

Ընդհանուր առմամբ, ամբողջ շինության ստորին հատվածի սրբատաշ մեծ քարերը հանված են, իսկ հարավ-արևմտյան կողմից քանդված է նաև պատի միջի լիցքը, ինչի արդյունքում առաջացել են խորը խոռոչներ՝ թուլացնելով պատերի ուժը:

Եկեղեցին ամփոփված է պարսպով, որից դուրս գտնվում են ստորգետնյա շինություններ, բնակավայր, ջրամբար: Պարսպից դուրս գտնվող կառույցների ավերակները շարժում են բոլորի հետաքրքրությունը: 

Հնագիտական պեղումներ

1900-ականներին  ուսումնասիրություններ են կատարել Թորոս Թորամանյանն ու Նիկողայոս Մառի ղեկավարած արշավախումբը: 

2010-2011 թվականներին այստեղ աշխատել են Շիրակի Երկրագիտական թանգարանի և Ֆրանսիայից՝ Պրովանսի համալսարանին կից գործող «Միջերկրականի շուրջ գտնվող երկրների միջնադարյան հնագիտության լաբորատորիայի» մասնագետները։

2009-2016թթ. Պ. Տոնապետյանի գլխավորությմաբ Էքս-Մարսելի համալսարանի հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախումբը նույնպես կատարել է  հետազոտություններ:
Եվ անկախ այն տարածված ենթադրությանը, որ տաճարը եղել է հեթանոսական, ուսումնասիրությունների ժամանակ ոչինիչ չի փաստում այդ մասին: Պ. Տոնապետյանը նշում է. «Երերույք տաճարը և իրեն հարակից բոլոր կառույցները՝ դամբարանադաշտեր, գերեզմանոցներ, ամբարտակներ, պարիսպ, պատկանում են վաղ քրիստոնեական շրջանին»:

Դամբարանադաշտ

2011թ. արշաախումբը պեղել է եկեղեցու հարավային եզրի հատվածը և նկատել վաղ քրիստոնեական Հայաստանի համար բացառիկ մի երևույթ՝ դամբարանադաշտ: Այն շատ ընդարձակ է՝ 7-8 պատվանդաններով: Վերջիններիս վրա բարձրանում են քառակող կոթողներ: Դրանք կարող են լինել թե՛ մահարձանային, թե՛ խորհրդանշական հուշարձաններ: 

Պ. Տոնապետյանի գլխավորած պեղումներից բացվել են 70-ից ավելի գերեզմաններ: Արշավախումբը թաղումների ժամանակագրական դասակարգման փորձ է արել, եւ դրանք թվագրվել են վաղքրիստոնեական ժամանակաշրջանից մինչեւ մեր ժամանակները:

Մանուկների գերեզմանատներ

Դամբարանադաշտում հայտնաբերված գերեզմանների մեծ մասը պատկանում են փոքրահասակների: Գտնվել են միայն մի քանի հասուն մարդկանց գերեզմաններ, դրանց սակավությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այդ գերեզմանները հասարակ մարդկանց չեն պատկանում: Պ. Տոնապետյանի արշավախումբը պարզել է, որ 1000թ.-ից սկսած Երերույք տաճարում կատարվել են միայն մանկահասակների թաղումներ:

Ենթադրվում է, որ մանուկների գերեզմանների այդքան շատ լինելը կախված է եղել ինչ-որ աղետի կամ վարակի հետ: Մեկ այլ վարկածի համաձայն, որն առաջ է քաշել Պ. Տոնապետյանը, հնարավոր է,որ գերեզմանատները բացատրվում են տաճարի բնույթով: Ասում են, որ տաճարը նվիրված է եղել Հովհաննես Մկրտչին, ով եղել է մանուկ Հիսուսին մկրտողը: Եվ գուցե, տեղացիները, այդ պատճառով դեռ չկնքված մանուկներին թաղել են տաճարի մոտ: 

Ստորգետնյա կառույցներ

Ֆրանսիացի մարդաբան Պոլ Բելեն գերեզմանների ուսումնասիրության մասին նշում է, որ թաղման արարողակարգը շատ նման է ֆրանսիականին: Ըստ որի՝ երեխաները պառկած են մեջքի վրա, գլուխը դեպի արևմուտք, ձեռքերը՝ կրծքի վրա խաչված, կամ մեկը դեպի վիզը, մյուսը՝ դեպի որովայնը ձգված։ Ուսումնասրողներն ասում են, որ սա ընդհանուր քրիստոնեական երևույթ է։

Եկեղեցին գտնվում է մի մեծ համալիրի կազմում, որտեղ բազմաթիվ բաղկացուցիչ կառույցներ կան։ Տաճարի հարևանությամբ՝ գետնի վրա, նկատելի են անցքեր, որոնց ներքևում բավականին ընդարձակ սրահներ կան։ Պատերի վրայի փորվածքները ասես նախատսված են եղել նստելու կամ ինչ-որ առարկաներ դնելու համար։ Սրահներից մեկում իրար դեմ դրված են քարի կտորներ, որոնք թողնում են սեղանի և թիկնակներով երկու աթոռների տպավորություն։ Սակայն պարզ չէ, դրանք նախկինում վերգետնյա կառույցներ են, որոնք ժամանակի ընթացքում անցել են գետնի տակ, թե ի սկզբանե կառուցվել են որպես ստորգետնյա շինություններ:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Հաղպատ վանական համալիրը գտնվում է Լոռու մարզի համանուն գյուղում՝ Դեբեդ գետի աջակողմյան բարձրադիր լեռնահարթակի վրա: 10-13-րդ դարերում համարվում էր Հայաստանի խոշորագույն հոգևոր-մշակութային և գիտակրթական կենտրոններից մեկը: Հաղպատ և Սանահին վանական համալիրները համարվում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ:

Վանքը բազմիցս վերանորոգվել է և շրջապատված է պարսպով: Այն իր մեջ ներառում է հետևյալ կառույցները՝ Սբ. Նշան եկեղեցին իր գավիթով, մյուս երկու եկեղեցիները՝ Սբ. Գրիգորը և Սբ. Աստվածածինը: Բացի այդ գրատուն-մատենադարանը, Համազասպի ժամատունը, զանգակատունն ու սեղանատունը: Վանական համալիրի մասն են կազմում նաև երեք՝ խաչքարերով պսակված մատուռները, երկու տնտեսական շենքերն ու միջանցքները (փոքր գավիթները): 

Պատմությունը

Սկզբնաղբյուրներից՝ Հաղպատ վանական համալիրի մասին մեզ հասած տեղեկությունները, հիմնականում հանդիպում են Սանահին վանական համալիրի հետ միասին: Պատճառներն ավելի քան տրամաբանական են, քանի որ վանքերն ունեն նույն ժամանակագրությունն ու գտնվում են միմյան շատ մոտ: Պատմիչ Ասողիկը, ով ժամանակագրական առումով ամենամոտն է կանգնած վանքի հիմնադրմանը, վկայում է՝ թե՛ Սանահինը, թե՛ Հաղպատը կառուցել է Աշոտ Ողորմածը: Երկու համալիրների հիմնադրման մասին կարծիքներն իրարամերժ են: Սանահինին անդրադառնալով մենք արդեն նշել ենք, որ արձանագրությունները վկայում են, որ այն կառուցվել է Աշոտ Ողորմածի և Խոսրովանույշ թագուհու հովանավորությամբ՝ իրենց որդիների բարեկեցության համար:

Բացի այդ, Հաղպատ վանական համալիրում իրենց ներդրումն են ունեցել Արարատյան կողմնակալության իշխանաց-իշխան, Հովհաննավանքի գլխավոր նվիրատուներ Վաչե Ա-ն և նրա կինը՝ Սամախաթունը, որոնք վանական համալիրին են նվիրել ձիթհանքեր:

Հաղպատ վանական համալիրը համարվում է Հայաստանի ամենաերկարակյաց գործող հոգևոր ու մշակութային օջախներից մեկը: Նրա տարեգրությունը 1000 տարուց ավելին է: Այդ ժամանակաշրջանի մասին են վկայում վանքի պատերին փորագրված վիմագրությունները՝ տալով անգնահատելի տեղեկություններ վանքի և ժամանակաշրջանի՝ պատմական, քաղաքական, հոգևոր-մշակութային կյանքի մասին:

Հաղպատ հոգևոր կենտրոնը

Հաղպատի հիմնադիր վանահայրն է եղել Սիմեոնը, որ Հաղպատ էր տեղափոխվել Սանահինից՝ հայտնի լինելով որպես գրիչ: Առաջին վանահայրերից հայտնի է նաև Տիրանուն երեցը, ով Սիմեոնի հետ համատեղ հիմնել է վանքի հոգևոր դպրոցը։ 11-րդ դարում Կյուրիկյանների թագավորությունն անհամեմատ ուժեղանում է:

Դրանով պայմանավորված վանքում տեղի են ունենում բուռն շինարարական աշխատանքներ: Այդ ամենի շնորհիվ 11-րդ դարի վերջին՝ Սարգիս վանահոր ժամանակ, եպիսկոպոսանիստը Սանահինից տեղափոխվում է Հաղպատ: Այդ ժամանակաշրջանում Սանահինի և Հաղպատի միաբանների թիվը հասնում էր 500-ի:
Սակայն 12-րդ դարում վանքը ավերվում և թալանվում է սելջուկների արշավանքներից, իսկ դարի վերջին՝ ահեղ երկրաշարժից: Սակայն դարեվերջյան հաջողվում է ազատագրել Հյուսիսային Հայաստանը և Հաղպատը թևակոխում է նոր բարեփոխումների փուլ: Զաքարյան-Արծրունիների հովանավորությամբ վանքը նոր շունչ է առնում՝ կառուցվում է հայտնի ժամատունը, որը կրում է այդ ընթացքում մեծ հռչակ ունեցող Համազասպ եպիսկոսպոսի անունը: 

Ճարտարապետություն

Հաղպատ վանական համալիրը հայկական եկեղեցական ճարտարապետության գլուխգործոցներից է։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության մաս կազմող այս հուշարձանը տեղական և բյուզանդական ճարտարապետական ավանդույթների յուրահատուկ համադրություն է։ Եկեղեցիների մեծ մասը խաչագմբեթային են: Տարբեր ժամանակներում կատարված բազմաթիվ վերանորոգչական աշխատանքները չեն խախտել համալիրի ճարտարապետական նախնական հորինվածքն ու ներդաշնակությունը:

Սբ. Նշան եկեղեցի

Եկեղեցին վանական համալիրի գլխավոր շինությունն է և ժամանակի ընթացքում շրջապատվել է մյուս կառույցներով: Բարձրադիր գմբեթի շնորհիվ եկեղեցին գերիշխող դիրք ունի համալիրում: Ունի ուղղանկյուն հատակագիծ և երկու մուտք՝ հյուսիսային և արևմտյան, որոնց շնորհիվ եկեղեցին կապվում է հյուսիսարևմտյան միջանցքի և գավիթի հետ: Խորանը երկու կողմից շրջապատում են կրկնհարկ ավանդատները:

Ճարտարապետական լուծումներով առանձնանում են արևմտյան մուտքի դեկորատիվ կամարներն ու որմնասյուները: Արևելյան կողմում աչքի են ընկնում մանրակերտը ձեռքերի մեջ քանդակները, որպիսիք հանդիպում են Սանահինում, Անիում, Հառիճում: Իսկ եկեղեցու հյուսիսային բաց սրահում կան երկու փոքր մատուռներ: Դրանց առջև կանգնեցված է խաչքար՝ խաչելության ավետարանական պատկերաքանդակներով: Սբ. Նշանի որմնանկարները եկեղեցին դարձնում են եզակի: Ավագ խորանն ամբողջությամբ պատված է եղել որմնանկարներով, որոնք մասնակի պահպանվել են մինչ օրս:

Սբ. Աստվածածին և Սբ. Գրիգոր եկեղեցիներ

Սբ. Աստվածածին կամ Խաթունաշեն եկեղեցին գտնվում է գավթից դեպի հարավ: Կառուցվել է Դեսումյանց Հասան իշխանի դուստր Խաթունի հովանավորությամբ՝ դրանով է պայմանավորված երկրորդ անունը: Կառուցման հստակ տարեթիվ չկա, սակայն ճարտարապետական լուծումները բնորոշ են 13-րդ դարին: Եկեղեցին այդքան էլ մեծածավալ չէ, սակայն ունի չորս ավանդատուն: Իսկ մուտքը շքեղ հարդարված Է զարդաքանդակ ուղղանկյուն շրջանակով, կամարով և որմնասյուներով: Ճակտոնապատը զարդարված է հավերժության խորհրդանշով, իսկ կողքերից` Կենաց ծառի փոքր խաչքարերով։

Սբ. Նշան եկեղեցու գավթի հյուսիսային կողմում գտնվում Է Սբ. Գրիգոր եկեղեցին: Ենթադրվում է, որ կառուցվել է 1025թ.: Հատակագիծը 1211թ. վերակառուցումից հետո դարձրել են խաչաձև՝ պաշտամունքի յոթ խորաններով: Մուտքի կողքերում գտնվող ավանդատները եռահարկ են, ինչը բնորոշ չէ հայկական եկեղեցիներին։ Պատերը ժամանակին զարդարված են եղել որմնանկարներով և այցելուների շռայլ նվիրատվություներով։

Զանգակատուն

Հաղպատի զանգակատունը հայ միջնադրայան ճարտարպետության եզակի երևույթներից է: Կառուցվել է 1245թ. վանահայր Համազասպի նախաձեռնությամբ: Այն եռահարկ է և գտնվում է հիմնական հուշարձանախմբից մի փոքր դեպի արևելք՝ կառուցված լինելով մի հին շինության տեղում: Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու հենց այդտեղ է թաղված Հովհաննես Սարկավագը՝ Սբ. Նշան եկեղեցուց դեպի արևելք:

Զանգակատան առաջին հարկն ունի խաչաձև հատակագիծ, որի արևելյան կողմում գնտվում են երկու ավանդատները: Շենքը տպավորիչ է իր սլացիկ ծավալով, իսկ առաջին հարկի անկյունային որմնախորշերը ավելի են ընդգծում ճարտարապետական հորնվածքը՝ առավել տպավորիչ դարձնելով կառույցը: Երկրորդ հարկը արտաքինից ութանիստ է, իսկ ներսից՝ ուղղանկյուն: Երկրորդ հարկը նույնպես ունի ավանդատներ՝ թվով չորսը՝ տեղակայված սրահի անկյուններում: Այս հարկն աչքի է ընկնում գեղեցիկ ձևավորված պատուհաններով, որոնք երկփեղկ են և զարդարված երկթռիչք կամարներով: Հարկերը միմյանց հետ հաղորդվում են ներքին քարե աստիճաններով։

Համազասպի ժամատուն

Հաղպատ վանական համալիրում աչքի է ընկնում Համազասպ վանահոր անունը կրող ժամատունը, որը կառուցվել է 13-րդ դարում՝ ենթադրվում է 1257թ.-ին: Իր առհելի չափերի շնորհիվ (400մ) համարվում է միջնադարյան Հայաստանի ամենամեծ ժամատունը: Տանիքի համար հիմք են հանդիսանում չորս սյուները, իսկ հորինվածքն ամբողջացնում են խաչվող կամարները: Ինչպես համալիրի մյուս շինությունները, ժամատան զարդարանքը նույնպես զուսպ է՝ սյուներով և դեկորատիվ կամարներով ձևավորված է միայն մուտքը:

Գրատուն և սեղանատուն

Գրատան կառուցվածքը հետաքրքիր է: Յուրաքանչյուր պատի վրա երկուական որմնասյուներ պահում են տանիքի միաթռիչք կամարները: Վերջիններիս խաչումից ձևավորվում է գրատան երդիկավոր բացվածքը, որը միահյուսվում է երդիկավոր գմբեթի հետ: Պատերը ներսից ունեն որմնախորշեր, որոնք ըստ ամենայնի, օգտագործվել են որպես գրապահոցներ: Միակ մուտքը արևմտյան կողմից է և բացվում է Սուրբ Նշան եկեղեցու և Համազասպի ժամատան միջանկյալ տարածքում: Կառուցվել է 11-րդ դարում, սակայն հիմնովի վերանորոգվել՝ 13-րդ դարում (ենթադրվում է 1258-1262թթ.):

Հաղպատ վանական համալիրի հյուսիսարևելյան կողմում է գտնվում սեղանատունը: Այստեղ նույնպես օգտագործվել է խաչվող կամարների հնարքը: Երկու ցածրադիր սյուների շնորհիվ երկարավուն սրահը բաժանված է հավասար մասերի: Իսկ ցածրադիր սյուների վրա դրված երկթռիչք կամարները խաչվում են որմնասյուներին հանգչող կամարների հետ: Մուտքը արևմտյան կողմից է, իսկ արևելյան պատը ներքուստ ձևավորված է կամարակապ խորշով։ Ըստ հնագետ-պատմաբան Կ.Ղաֆադարյանի՝ այս տիպի սեղանատները ընդամենը երկուսն են: Հնարավոր է, որ ինչպես Հաղարծինի վանքի սեղանատունը, այնպես էլ Հաղպատինը, կառուցել է ճարտարապետ Մինասը 1240-ականներին:

Ավանդություն

Մի իշխան վարպետ է կանչում վանք կառուցելու նպատակով: Վարպետն իր որդու հետ գալիս է Սանահին, և սկսում են աշխատել: Սակայն հոր, որդու և մի ենթավարպետի  միջև վեճ է ծագում: Որդին թողնում է հորը և հեռանում: Իսկ մի ուրիշ իշխան կանչում է այդ որդուն մեկ ուրիշ վանք կառուցելու համար: Եվ երբ նոր վանքի պատերը բարձրանում են՝ Սանահինից հայրը նկատում է նոր վանքը և կիրակի օրը գնում որդու մոտ: Մոտենալով կառույցին մանրակրկիտ զննում է շենքը: Լռության մեջ բոլորը սպասում էին վարպետի արձագանքին, իսկ նա ոտքը դնում է վանքի պատերից մեկին և ասում. «Հա՛խ պատ է», որը նշանակում էր «իսկական, ամուր պատ է»: Այս ասելով նա գրկում է որդուն, համբուրում և նրանք հաշտվում են: Եվ ահա այդ օրվանից էլ վանքը կոչում են Հաղպատ:  

 

Նյութը պատրաստելիս օգտվել ենք «Դիվան Հայ վիմագրության» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ