Վերնաշեն գյուղից 6-7 կմ հարավ-արևելք՝ Մալիշկա գյուղ տանող ճանապարհին է գտնվում Թանահատի վանքը: Այն և հարակից գյուղատեղին տեղացիներին հայտնի են նաև «Ղարավանք» անունով։

Վանքի անվանում

Վանքի «Թանահատ» (կամ «Թանատ») անվանումը, ինչպես նաև գլխավոր եկեղեցու՝ Սուրբ Ստեփանոս կոչվելը, որոշակի շփոթություն են առաջացրել մասնագիտական գրականության մեջ։ Պատճառն այն է, որ իրականում գոյություն են ունեցել երկու տարբեր Թանահատի վանքեր, և երկուսի գլխավոր եկեղեցիներն էլ կրել են Սուրբ Ստեփանոս անունը։ Այս հարցում հիմնական աղբյուրը Ստեփանոս Օրբելյանի պատմությունն է, համաձայն որի՝ հնագույն վանքը գտնվել է բուն Սյունիքի Ծղուկ գավառում, իսկ մյուսը՝ Վայոց ձորում։ Վերջինիս հիմնադրումը կապված է 8-րդ դարի նշանավոր մտավորական Ստեփանոս եպիսկոպոսի սպանության և նրա հենց այնտեղ թաղվելու հետ։ Քանի որ մինչև վերջին տասնամյակները հստակ հայտնի էր միայն Վայոց ձորի վանքի տեղը, բանասերները հաճախ միավորում էին պատմագրի հաղորդած տվյալները՝ երկու հուշարձանների պատմությունն էլ սխալմամբ վերագրելով միայն Վայոց ձորի Թանահատին։

Թանահատի վանք

Թանահատի վանքի պատմության արմատները գնում են շատ ավելի խորը, քան կարող է թվալ։ Ենթադրվում է, որ վանքը կառուցվել է հայոց հեթանոսական Անահիտ աստվածուհուն նվիրված մեհյանի տեղում։ Պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ դեռ 8-րդ դարում այստեղ համանուն վանք է եղել։ Այն պատմական կարևոր նշանակություն ձեռք բերեց 735 թվականին, երբ մոտակա Մոզ ավանում սպանվեց իր ժամանակի խոշորագույն մտավորականներից մեկը՝ Սյունյաց Ստեփանոս եպիսկոպոսը։ Նրան հուղարկավորեցին Թանահատում, իսկ արդեն 1279 թվականին, երբ կառուցվեց ներկայիս եկեղեցին, նրա տապանը դրվեց հենց նորակառույց տաճարի հիմքում։

13-րդ դարի 70-ական թվականներին (1273–1279 թթ.) Պռոշյանների իշխանական տան նախաձեռնությամբ ու միջոցներով Թանահատում իրականացվել են շինարարական աշխատանքներ: Հին մատուռի հիմքերի վրա վերակառուցվել է գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, որի ճարտարապետական հորինվածքը կերտվել է տեղական մուգ բազալտից։ Հուշարձանի կառուցման ժամանակագրությունն փաստագրված են երկու հիմնական վիմական աղբյուրներով.

Շինարարական առաջնային արձանագրություն. Ունի զուտ ժամանակագրական նշանակություն: Այս համառոտ հիշատակումը փորագրվել է անմիջապես որմնադրության ընթացքում և տեղադրվել կառույցի բարձրադիր հանգույցում՝ գմբեթի վրա:

Ավարտական-նվիրատվական վիմագիր. Սա ծավալուն հիշատակարան է, որը պատին է հանձնվել տաճարի հանդիսավոր օծման և սրբագործման արարողության ժամանակ: Օծմանը ներկա են եղել շինությանը հովանավորող Պռոշ իշխանը ու իր զավակները։ Նրանք իրենց համար պատարագներ են որոշել և հիշատակարան գրել տվել։

14-րդ դարում Թանահատի վանքը ստացել է նվիրատվություններ՝ դրամ, այգիներ ու հողամասեր։ Համալիրի շուրջը պահպանվել են 13-16-րդ դարերով թվագրվող տապանաքարեր և խաչքարեր։

1971 թվականին կատարված պեղումների արդյունքում բացվել են վանքի գավիթը, ինչպես նաև հարավային կողմում գտնվող խոշոր միանավ եկեղեցու հիմքերը՝ իր գավթով և աշխարհիկ շինություններով։ 1984 թվականին ս․ Ստեփանոս և ս․ Նշան եկեղեցիները նորոգվել են, վանքի տարածքը բարեկարգվել է։

Գլաձորի համալսարան

Մասնագետների մի մասի համոզմամբ՝ հենց այս վանքին կից է գործել միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր կրթական հաստատությունը՝ 1282 թվականին հիմնադրված Գլաձորի համալսարանը։ Այստեղ ուսումնասիրում էին բնագիտություն, մաթեմատիկա, երկրաչափություն, աստղաբաշխություն, տոմարագիտություն, աստվածաբանություն, մանրանկարչություն և այլ առարկաներ։ Սակայն հետազոտողների մեկ այլ խումբ կարծում է, որ համալսարանի հստակ տեղը (որն աղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես Աղբերց վանք) դեռևս անհայտ է։ Ավելին՝ Գլաձորում գրված բազմաթիվ ձեռագրերի հիշատակարաններում կրթօջախը կոչվում է միայն երկու անունով՝ առավելապես Գլիձոր կամ Գայլիձոր։

Բացի այդ, կա երկու կարևոր փաստարկ, որոնք կասկածի տակ են դնում այս երկու վանքերի նույնացումը.

Անվանման տարբերությունը. Թանահատի վանքի պատերի արձանագրություններում և ձեռագրական հիշատակարաններում այս հուշարձանը հիշատակվում է բացառապես «Թանահատ» կամ «Թանատ» անունով։

Հիշատակությունների բացակայությունը. Վանական համալիրի և գերեզմանատան բազմաթիվ արձանագրությունների ու տապանագրերի մեջ չի հանդիպում Գլաձորի դպրոցի նշանավոր գործիչներից և ոչ մեկի անունը։

Այս ամենը հիմք է տալիս պնդելու, որ Գլաձորի վանքի ստույգ տեղորոշման համար անհրաժեշտ է հետազոտություններ անցկացնել Վայոց ձորի այս հատվածի այլ վայրերում ևս։

Մոզ ավանի ողբերգությունը և Ստեփանոս Սյունեցու լեգենդը

735 թվականի ամռանը Վայոց ձորում տեղի ունեցավ աղետալի մի երկրաշարժ, որը 40 օր շարունակ ցնցեց ողջ գավառը՝ հողին հավասարեցնելով երբեմնի ծաղկուն Մոզ ավանը։ Այս զարհուրելի պատուհասի մասին, որը խլեց ավելի քան 10 հազար մարդու կյանք, վկայում են միջնադարյան հայտնի պատմիչներ Ստեփանոս Օրբելյանը, Մովսես Կաղանկատվացին, Կիրակոս Գանձակեցին և Մխիթար Այրիվանեցին։

Ըստ պատմական ավանդության՝ այս արհավիրքը երկնային պատիժ էր Սյունյաց աշխարհի առաջնորդ Ստեփանոս եպիսկոպոսի դավադիր սպանության համար։ Պատմիչները նրան բնութագրում են որպես բարոյականության խիստ ու անաչառ պահապան, ով երբեք աչք չէր փակում մեղքերի վրա։ Դեպքերի բերումով, Մոզ ավանում նա երեք անգամ նախազգուշացնում և ճիշտ ճանապարհի է հրավիրում անառակ կանանցից մեկին։ Տեսնելով, որ կինը չի զղջում և շարունակում է իր անպարկեշտ վարքը՝ սրբազանը սաստիկ բարկանում է և նրա հանդեպ մեծ պատժի վճիռ կայացնում։

Կինը, չհանդուրժելով ստորացումը, որոշում է վրեժխնդիր լինել։ Առիթը երկար սպասեցնել չի տալիս. ամառային սաստիկ տապից պաշտպանվելու համար Ստեփանոս Սյունեցին գնում է «Ավագ ակն» անունով քաղցրահամ աղբյուրի մոտ՝ զովանալու և հանգստանալու։ Անբարո կինն ու իր սիրեկանը գաղտնի հետևում են հոգևորականին։ Երբ հասնում են նրա քնած տեղը, կինը դրդում է տղամարդուն դիմել ոճրագործության, սակայն տեսնելով վերջինիս երկմտանքն ու վախը՝ ինքն է սուրը վերցնում և կտրում եպիսկոպոսի պարանոցը։

Աստվածային արդարադատությունը, սակայն, չհապաղեց. Վայոց ձորը սասանվեց ահեղ ցնցումներից։ Երկրաշարժի հետևանքով տներն ու ապարանքները վերածվեցին իրենց տերերի գերեզմանների, ամբողջական գյուղեր անցան հողի տակ, հին աղբյուրները ցամաքեցին։

Տեսնելով իր մեղքի պատճառով առաջացած կործանումը՝ կինը խորապես ապաշխարեց։ Մինչև իր կյանքի վերջին օրը նա անցկացրեց Թանահատի վանքի դիմաց գտնվող բացօթյա գուբի մեջ, որտեղ, ի վերջո, գտավ իր մահկանացուն ու թաղվեց։

Ս. Ստեփանոս

1273–1279 թվականներին Պռոշյան իշխանական տան հովանավորությամբ կառուցված Սուրբ Ստեփանոս գմբեթավոր եկեղեցին աչքի է ընկնում կառուցողական բարձր վարպետությամբ և խնամքով մշակված մուգ սրբատաշ բազալտե շարվածքով։ Հուշարձանի ճարտարապետական հորինվածքն արտաքուստ կրում է քառանկյուն ծավալ, մինչդեռ ներքին տարածությունը խաչաձև է. այս ներդաշնակ լուծումը ստացվել է չորս անկյուններում տեղադրված կրկնահարկ ավանդատների շնորհիվ։ Կառույցի սլացիկ վերասլացությունն պսակում է 12-նիստանի թմբուկը՝ հովանոցաձև վեղարով հանգուցավորված գմբեթով։

Թանահատի վանք

Հուշարձանի արտաքին տեսքին գեղարվեստական առանձնակի արժեք են հաղորդում բարձրաքանդակները, որոնք կրում են միջնադարյան արվեստին բնորոշ պատմա-խորհրդանշական բնույթ։ Պատերի վրա առանձնանում է խոյին իր ճանկերում պահած արծվի մոնումենտալ հորինվածքը: Վեղարի ստորին գոտում մեծ վարպետությամբ քանդակված են եզան գլուխ և ցուլի վրա հարձակվող առյուծի դինամիկ տեսարան:

Ճակատային հարդարանքի հետաքրքիր տարրերից է արևային ժամացույցը, որի երկու կողմերից պատկերված են ջուր խմող սիրամարգերի սիմետրիկ քանդակներ։

Ս․ Նշան

Սուրբ Նշան եկեղեցին կառուցված է գլխավոր տաճարին կից՝ հյուսիսային կողմից։ Այն չունի կառուցման հստակ տարեթիվը փաստող որևէ արձանագրություն, սակայն կառուցման տեխնիկայով ու ձևով նման է Սուրբ Ստեփանոսին և մասնագետները դրանք համարում են նույն ժամանակաշրջանի կառույցներ։

Եկեղեցու ամենատպավորիչ ու արժեքավոր դետալը արևմտյան մուտքի քարին փորագրված որսի տեսարանն է. այստեղ պատկերված է ձիավոր որսորդ, ով նիզակը մխրճել է գազանի բերանը։ Ցավոք, այս քանդակի վերևի մասում եղած արձանագրությունը ժամանակին ամբողջությամբ ջարդել են. այսօր դրանից մնացել են միայն 2-3 անորոշ տառեր, որոնք ոչ մի տեղեկություն չեն տալիս։

Հոդվածը գրելիս օգտվել ենք «Դիվան հայ վիմագրության» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր

Սբ. Նիկոլայ եկեղեցի կամ ինչպես ավելի հայտնի է՝ Ամրակից եկեղեցին, գտնվում է Լոռու մարզի համանուն գյուղում՝ Ստեփանավան քաղաքի հարևանությամբ: Չնայած եկեղեցու՝ Սբ. Նիկոլայ անվանը, այն առավել հայտնի է եղել գյուղի՝ Ամրակից անունով:

Ամրակից գյուղ

Ներկայիս գյուղը հիմնադրվել է 1852թ. Վրաստանից այստեղ տեղափոխված 26 սլավոնական ընտանիքների կողմից: Այդ տարիներին գյուղը կոչվել է Նիկոլաևկա կամ Նովոնիկոլաևկա, սակայն 1938թ. վերանվանվել է Կիրով, իսկ ավելի ուշ ստացել հին պատմական անունը՝ Ամրակից: Կարելի է ենթադրել, որ եկեղեցին Նիկոլայ անվանումը ստացել է գյուղից կամ հակառակը:Չնայած Նիկոլաևկա գյուղում 1960-ականներին մեծապես ռուսներ էին բնակվում, 1988թ.-ի Սպիտակի երկրաշարժից հետո տեղի ունեցավ հակառակ գործընթացը՝ գյուղում գերիշխող դարձան հայերը: 

Սբ. Նիկոլայ եկեղեցի

Սբ. Նիկոլայ եկեղեցու կառուցման մասին տեղեկությունները քիչ են և ոչ հստակ: Որոշ տվյալնների համաձայն, այն կառուցվել է 1846թ. կամ 1879թ. Նիկոլաևկա գյուղի կենտրոնում: Այն իր խաչային հորինվածքով պատկանում է մոդեռն ճարտարապետության նեոռուսական ուղղությանը: Չնայած կառույցը քարաշեն է, սակայն տանիքը փայտից է և մետաղապատ: 

Սբ. Նիկոլայ եկեղեցին վնասվել է 1988թ. Սպիտակի երկրաշարժից, սակայն նկատելի վնասվածքներ չի կրել՝ դառնալով վթարային կառույց: Եկեղեցու սրբապատկերներն ու եկեղեցապատկան իրերը միայն 2009թ. տեղափոխեցին Գյումրու ռուսական եկեղեցի:       

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր

Զվարթնոցի տաճարը հայկական ճարտարապետության և հայ ժողովրդի այն եզակի կառույցներից է, որին անդրադարձել են ժամանակի բոլորի մեծանուն հայ և օտարազգի մասնագետներն ու ուսումնասիրողները: Տաճարը եզակի կառույց է, որն իր մեջ ամփոփում է հայկական ճարտարապետության դարավոր առանձնահատկություններն ու գիտելիքները:  

Կառուցում

Զվարթնոցի տաճարը 7-րդ դարի կառույց է, որն իր մեջ ամփոփում է դեռևս 4-րդ դարին բնորոշ որոշ ճարտարապետական լուծումներ: Այն իր ճարտարապետական ոճով և հորինվածքներով մեծագույն ազդեցություն է ունեցել նաև հետագա դարերի ընթացքում: Տաճարի կառուցման հետ կապված պատմիչ Սեբեոսն ունի մի վկայություն, ըստ որի, Զվարթնոց տաճարը կառուցվել է Տրդատ Գ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի հանդիպման վայրում:

Տաճարի օծման արարողությանը ներկա է եղել բյուզանդական Կոստանդին Բ կայսրը, ինչ խոսում էր նաև ժամանակի քաղաքական դրության մասին:    

Անվան ծագում

Տաճարի անվան ընտրությունը նորից կապված է Տրդատ Գ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի հետ: Ասում են, որ նրանց հանդիպումից հետո այնտեղ կառուցում են եկեղեցի և անվանում «Զվարթնոց», որը խորհրդանշում էր Գրիգոր Լուսավորչին՝ տեսիլքի ժամանակ հանդիպած հրեշտակներին: Անվանումն առաջացել է «զվարթուն» բառից: Սակայն եթե ժամանակակից հայերենում այն նշանակում է «զվարթ», «ժպտերես», ապա բառի հնացած տարբերակն օգտագործվել է «հրեշտակ» իմաստով: 

Հնագիտական պեղումներ

Զվարթնոցի տաճարը բացահայտվել է նշանավոր ճարտարապետ Թ. Թորամանյանի շնորհիվ, ով իր մեծ ավանդն է ունեցել հայկական մեկ այլ յուրահատուկ կառույցի՝ Երերույքի տաճարի բացահայտման և ուսումնասիրության հարցում: Ըստ նրա, Զվարթնոցի տաճարն ունեցել է 45 մ բարձրություն՝ լինելով եռահարկ, կենտրոնակազմ և կենտրոնագմբեթ շինություն: Տաճարի նկարագրությունը, որը տվեց Թ. Թորամանյանը, ժամանակի մասնագետների համար թվում էր անիրական, քանի որ բնորոշ չէր տիպիկ հայկական ճարտարապետությանը:

Սակայն նույն ժամանակահատվածում, մեկ այլ նշանավոր ուսումնասիրող՝ Ն. Մառը, պատմական Անիի տարածքում հայտնաբերում է Գագիկ Ա Բագրատունի թագավորի արձանը՝ ձեռքին Զվարթնոցի տաճարին շատ նման մի եկեղեցու մանրակերտ: Այդ բացահայտումը հիմք է տալիս փաստել, թե որքան մեծ է եղել Զվարթնոցի տաճարի ազդեցությունը նույնիսկ 3 դար անց: Զվարթնոց տաճարի ակնառու ազդեցությունն են կրում Արևմտյան Հայաստանի Տայք նահանգի 7-րդ դարում կառուցված Բանակի և Իշխանի տաճարները, Անիի Գագկաշեն 11-րդ դարի կառույցը, Աղվանքի 7-րդ դարի Լյակիթի տաճարը: 

Ուսումնասիրողները Զվարթնոցի ճարտարապետական լուծումների որոշակի ազդեցությունն են նկատում նաև Արուճի վանքում:  

Սենտ Շապել

Զվարթնոցի տաճարը և ֆրանսիական Սենտ Շապել եկեղեցին ունեն մի յուրահատակ, սակայն անբացատրելի կապ: Ֆրանսիական գոթական ոճի եկեղեցին, որը հիմնադրվել է 13-րդ դարում՝ Զվարթնոցի տաճարի կառուցումից 6 դար անց, ունի աննկարագրելի գեղեցիկ հարդարանք: Զարդաքանդակներում գերակշռող են աստվածաշնչյան թեմաները, որոնցից երեքում իրենց տեղն են գտել նաև Նոյան տապանն ու ենթադրյալ Զվարթնոցի տաճարը:

Զվարթնոցի տաճար / Սենտ Շապելի զարդաքանդակներ/ Լուսանկարը՝ Յայիր Հակլայի

Առաջին հարթաքանդակում տաճարի ֆոնին պատկերված են Նոյի որդիները, երկրորդում՝ տաճարն ու փրկված կենդանիները, իսկ երրորդում արդեն տաճարը պատկերված է Նոյան տապանում որպես փրկության խորհրդանիշ: Սենտ Շապել եկեղեցու քանդակների հիմնական մասն ավերվել են 18-րդ դարում՝ Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ, սակայն պահպանված բեկորների և հնագույն վկայությունների շնորհիվ դրանք 19-րդ դարում վերաստեղծել է ֆրանսիացի քանդակագործ Ադոլֆ Վիկտոր Ժյուֆուան: Ինչից կարելի է ենթադրել, որ Զվարթնոցի տաճար հիշեցնող այդ կառույցը նույնպես նկարագրվել է ֆրանսիական հնագույն վկայություններում:

Այսպիսով՝ Զվարթնոցի տաճարը լինելով յուրահատուկ ճարտարապետական սինթեզ, իրապես եղել է երևելի հուշարձան, որի մասին իմացել և գրի են առել շատ օտարազգիներ: Եվ եթե նույնիսկ հարթանքանդակներում Զվարթնոցի տաճարը չէ, դա ևս մի անգամ վկայում է տաճարի ճարտարապետական և կառուցողական վարպետության մեծ ազդեցության մասին, որն անդրադարձել է հետագայում կառուցվող հուշարձանների ճարտարապետության վրա:  

Ճարտարապետական սինթեզ

Մի շարք մասնագետներ մինչ օրս էլ շարունակում են բանավիճել, թե  Զվարթնոցի տաճարը որքանով է տիպիկ հայկական ճարտարապետության ծնունդ: Այդ առիթով մասնագետների կարծիքները բաժանվում են երեք խմբի՝ առաջին, որ չնայած հայկական ճարտարապետական լուծումներին, տաճարը կրում է նաև այլ մշակույթների և ազգերի ազդեցությունը, երկրորդ՝ տաճարը տիպիկ հայկական է, և երրորդ՝ տաճարի հորինվածքները բնորոշ չեն 7-րդ դարի հայկական ճարտարապետական դպրոցին: 

Անդրադառնալով այն կարծիքին, որ Զվարթնոցի տաճարը այլ ազգերի ճարտարապետական ազդեցության արդյունք է, նշվում են հիմնականում սիրիական և բյուզանդական ճարտարապետական դպրոցների մասին: Ճարտարապետ Ս. Մնացականյանը նշում է, որ հայ ճարտարապետները խնդիր ունենալով ստեղծել ներքին մեծածավալ տարածություններ, մշտապես դիմել են կառույցի երկայնական հորինվածքին, որպիսին հանդիպում ենք, օրինակ Թալինի եկեղեցու դեպքում, ինչը խախտում էր կառույցի կենտրոնագմբեթ լուծումը: Իսկ ահա Զվարթնոցի տաճարում նկատում ենք ճիշտ հակառակը՝ տաճարն ունի հզոր կենտրոնագմբեթ հորինվածք, անկախ իր մեծածավալ չափերի: 

Սակայն սիրիական և բյուզանդական նմանատիպ շինությունները կառուցվել են միայն փայտից, մինչդեռ Զվարթնոցը քարե շինություն էր: Ամեն դեպքում, հայ վարպետները կյանքի են կոչում իրենց գաղափարը՝ նույնիսկ աչք փակելով այն հանգամանքի վրա, որ Հայաստանն ուժեղ սեյսմիկ գոտի է, և հնարավոր է նման մեծածավալ կառույցը երկար կյանք չունենա: Ի դեպ, տաճարի կործանման ենթադրյալ պատճառներից մեկը հենց ուժեղ երկրաշարժն է:

Սակայն տաճարի ճարտարապետական դպրոցների, օտարազգի մշակույթների ազդեցության մասին կան բազմաթիվ աշխատություններ, և անհնար կլինի ներկայացնել բոլոր նմանություններն ու տարբերությունները, որոնց մասին երբևէ խոսել կամ գրել են մասնագետները: 

Տիր աստծո մեհյանը

Հնագետ Կ. Ղաֆադարյանը գրում է, որ մինչև 7-րդ դարը՝ Զվարթնոցի տաճարի կառուցումը, կյանքն այդ հատվածում բավական զարգացած է եղել: Հնագետը կարծում է, որ նույնիսկ Ուրարտական թագավորության ժամանակ, այդ տեղանքում եղել է մի տաճար, որի ավերակների վրա հետագայում կառուցվել է Տիր աստծո մեհյանը: Նա չի բացառում նաև, որ պեղումների ժամանակ հայտնաբերված խարիսխները գուցե պատկանում են այդ մեհյանին: 

Ըստ երևույթին, տաճարի կառուցման ժամանակ, այդ հատվածում եղել է պարսպապատ հողատարծք, որի հարավային կողմում տեղակայված է եղել մի միանավ եկեղեցի: Չնայած մասնագետներն այդքան էլ վստահ չեն այդ հարցում, սակայն պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են բազմաթիվ բեկորներ, որոնք կապ չունեն տաճարի հիմնական շինարարական նյութի, նաև ճարտարապետական հորինվածքի հետ: Ուստի այն վարկածը, որ մինչ Զվարթնոց տաճարի կառուցումն այդտեղ եղել է որևէ միանավ շինություն, ոչ կարելի է հաստատակամորեն ժխտել, և ոչ էլ հաստատել:

Տաճարի վերաստեղծումը

Մի շարք ուսումնասիրողների և մասնագետների համար տարօրինակ է այն հանգամանքը, որ Զվարթնոցի տաճարի վերաստեղծման ոչ մի ծրագիր կյանքի չի կոչվում: Չնայած վերաստեղծման մի քանի ծրագրեր եղել են, սակայն դրանք չեն հաստատվել: Մասնագետները վստահ են, որ ինչպես Սոֆյայի տաճարի և Աթենքի մարմարակերտ Պանթեոնի վերաստեղծումն է նպաստել միջազգային նմանատիպ մեծ ուշադրությանը, այնպես էլ Զվարթնոցի տաճարը կարող է գրավել միջազգային հանրությանը:

Այնուամենայնիվ, վերաստեղծման հարցում տարակարծություններ նույնպես եղել են: Որոշ մասնագետներ պնդում են, որ տաճարը պետք է վերակառուցել նույն տեղում, քանի որ այլ դեպքում այն անիմաստ կլինի: Իսկ որոշ մասնագետներ էլ պնդում են, որ տաճարի պատմական տարածքում դրա վերականգնումը վերջնականորեն կոչնչացնի հուշարձանը՝ որպես պատմամշակութային արժեք: Սակայն կա մեկ այլ կարծիք, ըստ որի, տաճարի տարածքում անհնար է կառուցել նմանատիպ մեծության հուշարձան, քանի որ հողային մակերևույթն ուղղակի չի կարող կրել նմանատիպ ծանրաբեռնվածություն: 

Նյութը գրելիս օգտվել ենք Ս. Մնացականյանի «Զվարթնոցը և նույնատիպ հուշարձանները» աշխատությունից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Վանքեր և եկեղեցիներ

Տեղերի վանք

Սբ․ Սիոն վանք

Գնդեվանք

Ցաղաց քար

Սևանավանք

Որոտնավանք

Հայրավանք

Զորաց եկեղեցի

Հաղարծին վանական համալիր