Մատենադարանի ձեռագրերը պարունակում են մի շարք հայագիր աշխարհագրական քարտեզներ, որոնք մեզ են հասել դարերի խորքից: Աշխարհագրական աշխատությունների, դասագրքերի հետ  դրանք ծառայում էին որպես գիտելիքների ստացման աղբյուր: Պատմության մեջ կան դեպքեր, երբ քարտեզները չեն պահպանվել, իսկ տեքստերը պահպանվել են, օրինակ՝ Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույց»-ը: Հայագիր հին քարտեզների վերականգնման գործում մեծ դեր ունի ակադեմիկոս Ս. Երեմյանը:

Մատենադարանի ձեռագրերում հայտնաբերվել են այսպիսի հայագիր աշխարհագրական քարտեզներ.

Հայագիր ձվածիր քարտեզ

Հայագիր ձվածիր քարտեզ (15-րդ դար) – պատկերում է Ասիան, Եվրոպան, Աֆրիկան: Քարտեզում Եվրոպոն Ասիայից բաժանվում է Դնեպր գետով, Ասիան Աֆրիկայից Նեղոս գետով,  իսկ Եվրոպան Աֆրիկայից` Միջերկրական  ծովով: Աշխարհագրական օբյեկտները ցույց են տրված մակագրություններով: Աշխարհի կենտրոնում զետեղված է Երուսաղեմը: Ժողովածուն՝ որի մեջ զետեղված է այս քարտեզը, գլխավորապես վերաբերվում է թվաբանությանն ու դաստիարակությանը:

«Երկու մարդ-քարտեզներ»

Հակոբ Ղրիմեցու «Երկու մարդ-քարտեզները» (15-րդ դար) – կիսապառկած մարդիք են, որոնց վրա մակագրված են կենդանակերպի համաստեղությունները և դրանց «համապատասխանող» աշխարհագրական օբյեկտները: Օրինակ Խեցգետին համաստեղությանը «համապատասխանում է» Հայաստանը, Խոյին՝ Պարսկաստանը, Ցուլին՝ Բաբելոնը, Ձկանը՝ Կարմիր ծովը և այլն: Թե ինչու է քարտեզագրման համար մարդու մարմնամասերն ընդգրկվել, դեռևս պարզ չէ, սակայն կարելի է ենթադրել, որ ուսումնական նյութերում առկա նման պատկերազարդումները ուսուցողական նպատակ են հետապնդում: Չի բացառվում նաև, որ այդպիսի մարդ քարտեզները ծառայել են որպես զննական պարագա տոմագրության և աստղագիտության պարապմունքների  համար:

Երուսաղեմ քաղաքի քարտեզ

Երուսաղեմ քաղաքի քարտեզ (16-րդ դար) – միջնադարյան հայագիր ձեռագիր քարտեզների նման Երուսաղեմը ցույց է տրված աշխարհի կենտրոնում: Քարտեզի վրա ցույց է տրված քաղաքի գլխավոր հրապարակը և դրա շուրջը գտնվող 6 թաղամասերը:

Մարդ-քարտեզ

Երուսաղեմ քաղաքի քարտեզի հետ միասին տրված է մեկ ուրիշ մարդ քարտեզ, ուր մարմնի բոլոր մասերը նույնպես համապատասխանում են որևէ աշխարհամասի, երկրի կամ շրջանի (օրինակ գլուխը՝ Պարսկաստանն է, սիրտը՝ Ասիան, ստամոքսը՝ Կիլիկիան և այլն ), բայց բացակայում են կենդանակերպի նշանները, ինչպես նախորդ մարդ-քարտեզում: Ըստ երևույթին դա նույնպես արվել է ուսուցման նպատակով:  Սովորողներին ավելի հեշտ կլիներ հիշել աշխարհագրական օբյեկտների տեղադրությունը դրանք նույնացնելով մարմնի մասերի հետ:

Քարտեզ-կողմնացույց

Քարտեզ-կողմնացույցը (17-րդ դար)- այն զուրկ է աշխարհագրական օբյեկտներից և մակագրություններից, սակայն 12 մասի բաժանված շրջանագծի յութաքանչյուր մասում կան համառոտ գրառումներ, որոնք բովնդակում են հեղինակին հայտնի տվյալներ այս կամ այն աշխարհամասի եղանակների, գերիշխող քամիների, մթնոլարտային տեղումների վերաբերյալ:

Տիեզերագիտության գիրք

Հարություն Ղուկասյանի «Տիեզերագիտություն գրքում զետեղված քարտեզ (19-րդ դար)- վերջինը ձեռագրերում հայտնաբերված աշխարհագրական քարտեզը: Քարտեզի վրա պատկերված է ոչ թե կոնկրետ տարածք, այլ ջրի մեջ թափանցող ցամաքի հատվածամաս, որի վրա հեղինակը տարբեր գույներով պատկերել և մակագրել է ՝ օվկիանոս, ծով, ծովածոց, լիճ, գետ և այլն: Քարտեզում տրված է հասարակածը և սկզբնական միջօրեականը, հյուսիսային և հարավային լայնությունները, արևելյան և արևմտյան երկայնությունները:

Նշենք նաև, որ ինքնաշեն հայատառ առաջին գլոբուսը պատրաստել է Խաչատուր Աբովյանը: Նրան ինքնաշեն գլոբուս պատրաստել սովորեցրել էր Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ Դորպատում: Այդ գլոբուսը ուսումնական նպատակով օգտագործել են Երևանի գավառական ուսումնարանում, ուր դասավանդում էր Խաչատուր Աբովյանը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Նեղ ճանապարհը, որ Շրեշտ բլուրի արևելյան լանջով, ժայռերի միջից անցնում է, ունի մի խրոխտ կերպարանք: Ճանապարհորդն իր գլխի վերևը կտեսնի բլրի բարձր գագաթը, իսկ ստորոտը մի ժայռապատ ձոր, որից խոխոջալով բարձրանում է մի այլ լեռնային գոտի, որի սեպաձև ժայռերին երբեմն կրկչալով պտտվում են կարմրակտուց կաքավները:

Շրեշտասարի մասին ավելի մանրամասն կարող եք կարդալ Շրեշտասարի գաղտնիքները հոդվածում:

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում՝

«Հայկական լեռնաշխարհ» սեմինարը տեղի ունեցավ 2016 թվականի մայիսի 19-ին, «Էլիտ Պլազա» բիզնես կենտրոնում: Այն վարում էր աշխարհագրագետ, «Հայկական Աշխարհագրական Նախագծի» հիմնադիր, «Ալպինիզմի և Լեռնային Տուրիզմի Հայկական Ֆեդերացիայի» վարչության անդամ՝ Տիգրան Շահբազյանը:

Հայկական լեռնաշխարհի տեղը, դիրքը, սահմանները

Սեմինարի հիմնական նպատակն էր իրազեկել մարդկանց Հայկական լեռնաշխարհի տեղի, դիրքի, սահմանների մասին, ինչպես նաև անդրադառնալ «Հայկական լեռնաշխարհ» հասկացությանը որպես միջազգային տերմին, ներկայացնել Հայկական լեռնաշխարհի բարձր կետերը, անդրադառնալ Հայաստանի Հանրապետություն և Հայկական լեռնաշխարհ հասկացությունների տարբերություններին: Ինչպես նաև իրազեկել «Մերն է» նախագծի մասին, որն իր բնույթով եզակի է Հայաստանում:

Սեմինարի սկզբում ներկայացվեց, թե Հայկական լեռնաշխարհը ինչ երկրաբանական պրոցեսներիի արդյունքում է ձևավորվել: Լեռնաշխարհի դիրքը դիտարկվեց մակրո մեզո, միկրո մակարդակներով, անուհետև ներկայացվեց նրա ռելիեֆը, ռելիեֆի հիմնական միավորները՝ լեռնաշխարհը շրջապատող ծալքաբեկորավոր լեռները, միջնաշխարհը և դրանց ավելի փոքր միավորները: Ներկայացվեց Հայկական լեռնաշխարհ և Հայկական բարձրավանդակ հասկացությունների տարբերությունները:

Հայկական լեռնաշխարհի բարձր գագաթները

Այնուհետև անդրադարձ կատարվեց լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթներին, գործող և հանգած հրաբուխներին, խոշոր լճերին և նրանց ծագումնաբանությանը, էնդեմիկ կենդանիներին:

«Մերն է» լեռնային նախագիծ

Երկրորդ մասում ներկայացվեց «Մերն է» նախագիծը որի շրջանակներում «Հայակական աշխարհագրական նախագիծը» կազմակերպում  է վերելք Հայաստանի տարածքում գտնվող լեռնաշղթաների ամենաբարձր գագաթները:

Սեմինարի ընթացքում շնորհվեցին մրցանակներ ներկաներց ամենաշատ լեռներ բարձրացողներին, «Համասևանյան աղբահավաք» միջոցառման կազմակերպիչներին, նաև մրցույթի կարգով հնչեցված հարցին պատասխանողին: Վերջում բոլոր մասնակիցներն ստացան նվեր քարտեզներ:

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի

Հայկական լեռնաշխարհ

Դսեղ գյուղ

Երթուղին սկսեցինք Դսեղ գյուից: Դսեղը Լոռու մարզի յուրահատուկ տարածքներից է, որտեղ արտահայտված են մակերևութային մեծ հակադրությունները: Այն համարվում է կարևորագույն թռչնաբանական տարածք (ԿԹՏ) և տարածվում է Դեբեդ գետից հարավ՝ ընդգրկելով Փամբակ և Մարց գետերի միջև ընկած հատվածը և ձգվում է մինչև Բովաքարի լեռնաշղթայի ստորոտները: ԿԹՏ-ի ամենաբարձր կետը Բովաքար լեռն է (3016 մ), իսկ ամենացածր կետը՝ Մարց գետի գետաբերանն է (829 մ): Բարձրությունների տարբերությունները պատճառ են հանդիսացել վերընթաց լանդշաֆտային գոտիների առաջացման: Այստեղ միմյանց են հաջորդում հետևյալ լանդշաֆտային գոտիները՝ լեռնատափաստանային՝ արտահայտված ժայռային զանգվածներով, լեռնանտառային, իսկ ավելի վեր՝ ալպյան և մերձալպյան գոտիները: Տեղանքում հանդիպում են ավելի քան 150 թռչնատեսակ: Այստեղ առանձնացնում են

1) բնադրող՝ նստակյաց,
2)բնադրող՝ չվող,
3)չբնադրող,
4)չվող,
5)ձմեռող թռչնատեսակներ:

Միգրացիոն ուղի

Տարածքը հանդիսանում է կարևոր միգրացիոն ուղի: Տարածքն առանձնանում է բնադրող գիշատիչ թռչունների բազմազանությամբ, որոնցից են՝ Սպիտակագլուխ անգղը, Մորուքավոր անգղը, Գիշանգղը, Փոքր արծիվը, Տափաստանային ճուռակը, Կրետակերը և այլն: Երթուղու ընթացքում հանդիպեցինք հետևյալ թռչնատեսակներին՝ Սպիտակագլուխ անգղ, Փոքր ենթաարծիվ, Տափաստանային ճուռակ, Սովորական կկու, Սև ագռավ, Սովորական կարմրատուտ, Դաշտային ճնճղուկ, Սև մանգաաթև, Գյուղական ծիծեռնակ, Կանաչ փայտփոր, Մեծ երաշտահավ, Երկնագույն երաշտահավ, Սև երաշտահավ, Եղնջաթռչնակ, Լորաճուռակ, Սև կեռնեխ, Սևագլուխ չքչքան, Կորեկնուկ, Կարմրակատար, Անտառային կաչաղակ, Փոքր արտույտ, Սպիտակ խաղտնիկ:

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի և Տիգրան Շահբազյանի

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում՝