Խոսրովի անտառ արգելոցը գտնվում է Խոսրովի անտառի պատմական տարածքի վրա: Արգելոցը ի սկզբանե Հայոց արքա Խոսրով Բ Կոտակի կողմից 4-րդ դարում հիմնադրված որսատեղ է։ Հետագայում՝ 1958 թվականին ձևավորվում է որպես Խոսրովի արգելոց: Գտնվում է Արարատի մարզում՝ Գեղամա լեռնավահանի, Տասանորդի, Երանոսի լեռնաշղթաների, Իրից, Խոսրովասար լեռների լանջերին՝ Ազատ և Վեդի գետերի ավազաններում: Զբաղեցնում է 27,000 հեկտար տարածություն: Սկիզբ է առնում Արաքս գետի ափից, Դվինի մոտակայքում և ձգվում է մինչև Ազատ գետը:
Խոսրովի արգելոց
Տարածված է անտառային, կիսաանապատային, լեռնաչորային և հատկապես միջերկրածովյան տիպի բուսականություն։ Տարածքի մոտ 64%-ը զբաղեցնում են լեռնաչորասեր բույսերը, 16%-ը՝ անտառները, 20%-ը՝ թփուտները։ Խոսրովի արգելոց անտառի զարդը մնացուկային բազմապտուղ գիհու և խոշորառէջ կաղնու նոսրանտառներն են, որոնց ուղեկցում են սովորական և կլորատերև հացենին, սովորական արոսենին, թխկու և տանձենու տարբեր տեսակներ։ Շատ են գիհու և փռշնու, գիհու և արոսենու, գիհու և տանձենու խառը անտառակները:
Ջրավազաններում ապրող ձկներից հայտնի են կարմրախայտը, թռչուններից՝ քարակաքավը, սպիտակագլուխ անգղը, կաթնասուններից՝ վայրի ոչխարը՝ մուֆլոնը,բեզոարյան այծը, գորշ արջը, լայնականջ ոզնին, լուսանը, առաջավորասիական ընձառյուծը:
Հավուց թառը եղել է միջնադարյան Հայաստանի կրոնական և մշակութային կենտրոններից: Վանքը մեծապես տուժել է 1679 թվականի երկրաշարժից և վերջնականապես ավերվել 1840 թվականի Ակոռիի երկրաշարժի ժամանակ: Վանքի պահպանված եկեղեցիներից Ս. Աստվածածինը և Ս. Հարությունը առաջին անգամ հիշատակվում են 1423 թ մի հիշատակարանում:
Հավուց թառ
Հավուց թառ վանական համալիրը միջնադարում հայտնի է եղել նաև որպես նշանավոր գրչօջախ, որտեղ գրչագրվել են բազմաթիվ մատյաններ:
Համալիրը ներկայումս գտնվում է ՀՀ մշակույթի նախարարության հովանու ներքո պահպանվող հուշարձանների ցանկում:
Խոսրովի արգելոցի ջրվեժները
Խոսրովի կամ Աղջոց ջրվեժները չորսն են, որոնք գտնվում են արգելոցի տարածքում: Դրանցից երկուսին ժողովուրդն անվանում է հեթանոսական աստվածների անունով՝ Աստղիկի և Վահագնի ջրվեժներ: Ըստ լեգենդի Աստղիկ դիցուհին ամեն երեկո ջրվեժի տակ լոգանք էր ընդունում:
Ըստ մի քանի ավադությունների մի օր էլ ընդերքի աստվածը գողանում է Աստղիկին և դրա հետևանքով վերանում են Սերն ու Գեղեցկությունը: Բայց ամպրոպի աստված քաջ Վահագնը, հաղթելով Վիշապին, ազատում է Աստղիկին: Այստեղից էլ ջրվեժներին տվել են Աստղիկ և Վահագն անունները:
Աղջոց վանք
Աղջոց վանք վանական համալիր է, որը գտնվում է Խոսրովի արգելոցի տարածքում: Գտնվում է Գեղարդից 7կմ հարավ: Կազմված է եկեղեցիներից, գավիթից, վանականների շինությունից և գերեզմանոցից: Եկեղեցիներից ամենախոշորը Սբ Պողոս-Պետրոսն է, որի մուտքի երկու կողմերում արված են Ս. Պողոս և Ս.Պետրոս առաքյալների բարձրաքանդակները:
Սբ. Պողոս-Պետրոս եկեղեցի
Համալիրի շրջակայքում կա խաչքարներով հարուստ գերեզմանադաշտ: Վանքը բազմիցս ավերվել է երկրաշարժերի հետևանքով: Ներկայումս ընդգրկված է ՀՀ մշակույթի նախարարության կողմից պահպանվող հուշարձանների ցանկում:
Լեռնագագաթ Կոտայքի մարզում, Կոտայքի սարավանդի հս-արլ-ում, Կապուտան գյուղից 2,5 կմ հվ-արլ: Լեռան անվանումը հաճախ օգտագործվում է Հատիս, Հադիս, Շամիրամի լեռտարբերակներով: Բարձրությունը 2528 մ է: Կոնաձև է, լանջերը՝ կտրտված ձորակներով: Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է: Հարավային ստորոտի լավային ծածկույթի տակից բխում է Քառասունակն աղբյուրների խումբը,որտեղից սկիզբ է առնում Երևան քաղաքի առաջին ջրմուղը(1912 թ.):
Անվանումը
Լեռան Շամիրամ անվանումը պայմանավորված է Արայի լեռան դիմաց գտնվելու հանգամանքով և խորհրդանշում է Արա գեղեցիկ և Շամիրամ ավանդապատումի իրական ակունքները: Սակայն լեռան Հատիս, Հադիս անվանումները մեկնությունների տեղիք է տվել: Կա այն կարծիքը, որ հատիսի հիմքում ընկած է փռյուգիական բնության մեռնող և հարություն առնող աստծո՝ Ատտիսի անունը, որըն իր դիցաբանական գործառույթներով համապատասխանում է Արային: Հետևաբար այդ լեռը նախապես կապված է եղել Արայի պաշտամունքի հետ, հետագայում ստացել է Շամիրամի անվանումը: Լեռան Հադիս անվանումն էլ համապատասխանում է Հադեսին, որը հունական դիցաբանության մեջ համարվում է ստորգետնյա աշխարհի և մեռյալների թագավորության տիրակալը, որն էլի առնչվում է Արային այն առումով, որ վերջինս լինելով մեռնող և հարություն առնող աստված պարբերաբար հայտնվում է մեռյալների թագավորությունում: Հտիս լեռը խորհրդանշել է նրա անդրշիրիմյան կյանքը:
Հատիսի գագաթին կա գետնափոր խուց, որին լեռնագնացները Հատիսի քարարնձավ են անվանում:
Ստեփանակերտի Գանձասարի տանող ճանապարհով անցնելիս անհնար է չնկատել անտառներից վեր խոյացող ժայռի կտորը, որը երբեք չես խառնի մեկ այլ գագաթի հետ, դա Կաչաղակաբերդ լեռնագագաթն է: Այն հայտնի է եղել նաև Խաչենի ամրոց անունով:
Կաչաղակաբերդի տարածքը
Կաչաղակաբերդը գտնվում է Պտրեցիկ և Քոլատակ գյուղերի միջև: Լեռնագագաթը բոլոր կողմերից շրջապատված է ուղղաձիգ ժայռերով, միայն հարավային կողմից է հնարավոր մտնել բերդի տարածք: Բերդին հասնելը հեշտ չէ և վերջին հատվածը ջանքեր է պահանջում:
Հեռվից նայելիս բերդի ընդգրկած տարածքn ավելի փոքր է թվում, քան կա իրականում: Բերդը որպես այդպիսին չի պահպանել իր տեսքը, բայց տեղ-տեղ պահպանված պարսպի կտորներին նայելով կարող եք պատկերացում կազմել երբեմնի հզոր շինության մասին:
Այն ինչ մնացել է Կաչաղակաբերդից
Հնում այստեղ եղել են բազմաթիվ կացարաններ, ժայռափոր գաղտնուղիներ, քար նետելու հրակնատներ: Բերդի կենտրոնական մասում պահպանվել են երկու ժայռափոր ջրամբարներ, որոնք լցվել են անձրևաջրերով:
Ժողովուրդն ամրոցը կոչել է Կաչաղակաբերդ, քանի որ միայն կաչաղակներին է այն հասանելի: Տեղի բնակիչները բերդը ճանաչում են «Սղսղան» անունով. բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ մարդիկ սահել են լեռան գագաթից` չհասնելով պարսպին:
Կաչաղակաբերդի լեգենդը
Ըստ ավանդության բերդը կարող էր պաշտպանել մեկ մարդ, քանի որ դեպի բերդ տանող կածանով կարող էր անցնել միայն մեկ մարդ: Այդ ավանդությունը նաև պատմում է,որ Կաչաղակաբերդը պաշարած մի զավթիչ, երբ համոզվում է, որ ամրոցն անառիկ է ու իր զորքը չի կարողանա հասնել այնտեղ ու կոտորել այնտեղ մագլցած ու ինքնապաշտպանվող ժողովրդին, հրաժարվում է այն հարձակումով գրավելու մտքից: Որոշում է սպասել, մինչև պաշարվածները սովից ինքնակամ կհանձնվեն:
Անցնում է երկար ժամանակ, սակայն բերդի պաշտպանությունը մնում է անառիկ, քանի որ պաշարումից այդպես էլ ոչ ոք դուրս չի գալիս, չի հանձնվում։ Զավթիչը, համոզվելով, որ բերդում տեղակայված ինքնապաշտպանները սննդի պաշարները ձեռք են բերում անտառի բարիքներից, նահանջի հրաման է տալիս։ Վերջին անգամ հայացք ձգելով չնվաճված ու չգերված աննկուն բերդին, նա, սակայն, տարօրինակ մի բան է նկատում․ բերդի վրա հանգրվանած աննկարագրելի մեծ քանակությամբ կաչաղակներ։
Կաչաղակաբերդ
Սա զավթիչին հուշում է մի բան, որի մասին նա անգամ ենթադրել չէր կարող։ Իր կասկածների մեջ համոզվելու համար նա ամրոց է ուղարկում մի քանի զինվոր։ Եվ երբ տեղ են հասնում զինվորները, նրանց ներկայությունից անհանգստացած թռչունները, որոնցով լի էր ոչ միայն բերդի գագաթը, այլ նաև ներսը, ցրվում են՝ բացելով զարհուրելի տեսարանը․ կաչաղակներին այդտեղ էին հավաքվել սովից նահատակված քաջերի մարմիններով սնվելու համար: Այսպիսով կաչաղակների որկրամոլությունը, որն արդյունքում դարձավ դավաճանության խորհրդանիշ, թշնամուն հուշում է, որ գագաթի վրա ողջ մնացած պաշտպան չկա, և զավթիչն առանց դիմադրության հանդիպելու, տիրանում է անառիկ ամրոցին։ Ահա այս պատմությունը հիշելու համար էլ մարդիկ ամրոցն անվանեցին այդ թռչունների անունով։
Ցլուգլուխ լեռը գտնվում է Գեղամա լեռնավահանի հյուսիսում: Բարձրությունը 2393 մ է: Հին քարտեզների վրա այն հանդիպում է Մեծ Լճասար անվամբ:
Անվանումը
Փորձեցի ճշտել, թե ինչու են փոխել անվանումը: Հանրագիտարաններում և համացանցում փնտրելը արդյունք չտվեց: Մեր գրասենյակում փակցված քարտեզի վրա գրված էր Ցլուգլուխ: Զանգահարեցի այդ քարտեզի հեղինակ Անուշավան Բարսեղյանին: Նա հաստատեց, որ այժմ սարի պաշտոնական անունը Ցլուգլուխ է: Անվանափոխության հարցերով զբաղվել են քարտեզագիրներ, որոնք, գյուղ առ գյուղ շրջելով, տեղացիներից ճշտել են հին անվանումները և անվանափոխել: Ինձ հետարարքրում էր անվան հետ կապված պատմությունը, որն այդպես էլ չհաջողվեց պարզել, բայց անվան հետ կապված որոշ հարցեր պարզ դարձան: Ուշադիր զննելով այդ տարածքի քարտեզը՝ գտանք հարցի պատասխանը: Հավանաբար անունը փոխել են, քանի որ Գեղամա լեռներում՝ Աժդահակից հյուսիս, գտնվում է մեկ այլ լեռ Լճասար անունով՝ 3153 մ բարձրությամբ: Ենթադրեցինք, որ անվանափոխել են, որպեսզի շփոթություն չառաջանա, քանի որ երկու Լճասարերն էլ գտնվում են Գեղամա լեռնավահանում և Գեղարքունիքի մարզում:
Սկսեցինք արշավը Լճաշեն գյուղից
Լճաշենը գտնվում է Գեղամա լեռների հյուսիսային թեք լանջին, ունի բարձր դիրք շրջապատի նկատմամբ: Գյուղի արևելյան կողմում Լճաշենի հնավայրն է՝ Հայաստանի տարածքում հնագիտական հնագույն հուշարձաններից: Այն հայտնաբերվեց 1950-ական թվականներին Սևանա լճի մակարդակի իջեցման հետևանքով: Ուսումնասիրությունները փաստում են, որ Լճաշեն բնակավայրը սկզբնավորվել է մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակում:
Լճաշենը հետաքրքիր է իր թաղման ծեսերով: Այստեղ գտնվել են սայլեր, որոնք ձիերով ու եզներով թաղվել են հանգուցյալի հետ: Այդ սայլերից այժմ կարող եք տեսնել Հայաստանի պատմության թանգարանում:
Հայաստանի պատմության թանգարան
Լճաշենում հայտնաբերված արժեքավոր հնագիտական նյութերից են նաև Արեգակնային համակարգի մոդելը, ցլերի բրոնզե արձանիկները, ոսկեձույլ գորտը և այլ ոսկյա իրեր, որոնք հավանաբար պատրաստվել են մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակում Զոդից բերված ոսկով:
Արեգակնային համակարգության մոդել
Արեգակնային համակարգության մոդել (աղբյուրը՝ Հայաստանի պատմության թանգարան)
Ք. ա. XII-XI դդ., Սևանի ավազան, բրոնզ
Դրվագված թիթեղն Արեգակնային երկրակենտրոն համակարգության մոդել է: Ստորին մասի կենտրոնում՝ խաչաձև հիմքով և կիսաբոլորակ սայրով սակրի տեսքով պատկերված է Երկիր մոլորակը (պատկերը հիշեցնում է ժամանակակից աստղագիտական գրականության մեջ ընդունված Երկիր մոլորակի նշանը): Այն շրջապատված է ջրի և մթնոլորտի շերտերը նշող երկու օղակներով: Գլխավերևում համեմատաբար ավելի խոշոր շողարձակող սկավառակը խորհրդանշում է Արեգակը: Արեգակի և Երկրի միջև զետեղված են անզեն աչքով դիտվող հինգ մոլորակները՝ Մերկուրի, Վեներա, Մարս, Յուպիտեր, Սատուրն և Լուսինը: Վերջինս համարվել է Երկրին ամենամոտ գտնվող ինքնուրույն լուսատուն: Երկրակենտրոն սիստեմի այսպիսի դասավորությունը հանդիպում է նաև հայկական միջնադարյան ձեռագրերում:
Եվ վերջապես ,Լճաշենի արժեքավոր գտածոներից է ուրարտական արձանագրությունը: Որտեղ հիշատակվում է Արգիշտի առաջինի կողմից Իշտիկունի քաղաքի գրավման մասին: Իշտիկունին այժմյան Լճաշենն է:
В котловине северо-восточного склона горы Тохасар, или Чгнавор, среди густых лесов находится знаменитый монастырь Гтчаванк, купол которого хорошо обозревается издалека.
Как явствуют исторические источники, Гтчаванк с давних времен был одним из политических и духовных центров Восточного крася Армении. Как епархиальный центр монастырь находился под покровительством Араншахиков, затем с VIII – Дизакской ветви этого же рода. Расположенная по соседству крепость Ктиш в IX веке была резиденцией Есаи Абу-Мусе. В Х веке крепость стала центром основанного здесь Дизакского царства.
В середине ХIII века монастырь расширяется благодаря новым постройкам, а во времена Дизакских меликов, в особенности при господстве мелика Авана, или Егана, становится одним из известных монастырских комплексов всей Армении.
Сохранившиеся на памятниках эпиграфические надписи подтверждают, что древние сооружения монастыря были разрушены во времена арабского владычества. Согласно надписи на северной нынешней церкви, переехавшие сюда из монастыря Амрас два епископа братья Тюр Саргис и Тэр врданес, на основаниях древних древних зданий построили соборную церковь Гтчаванка. Строительство было начато в 1241 г. и завершено спустя семь лет в 1248 году.
Там же надпись рассказывает и о страшных политических событиях этого времени. Церковь была построена «…в горестное и трудное время, когда племя стрелков (монголо-татары)», превратив в руины всю страну, разрушило и Амарас. Упомянутые выше два брата собрали здесь остатки амарасской братии. В надписи указаны не только подробности строительства церкви и восстановления всего комплекса, но и довольно четко описаны границы монастырских владений, включающие принесенные потомками Дизакского царя Гагика и частными лицами в дар монастырю.
Комплекс Гтчаванка в архитектурном плане является одним из интересных памятников многовековой армянской культуры. «По оформлению интерьера и экстерьера, – писал Лео, – архитектура Гтчаванкка в общих чртах носит отпечаток багратидского стиля».
Главаня церковь, бесспорно, украшение всего комплекса. Это небольшое, прямоугольное снаружи и центральнокупольное изнутри сооружение представляет весьма распространенный в центральных областях Армении тип купольной залы с парными пристенными пилонами и двухэтажными приделами по обеим сторонам полукруглой апсиды-бемы.
Церковь построена из тесаных блоков желтоватого камня. Стены храма изнутри и снаружи убраны довольно скромно и не перегружены декорматиыными рельефами, что, пожалуй, является одной из основных характерных черт армянской архитектуры. Церковь, несмотря на перестройки и разрушительную силу времени, в частности, землетрясение 1868 года, сохранила свой прежний вид.
Гордостью Шуши является церковь Сурб Аменапркич Казанчецоц, представляющая собой образец гармонического слияния памятника с окружающей средой.
Церковь Казанчецоц – монументальное сооружение. Фасадные части ее облицованы отесанными плитами из местного известняка светло-кремового оттенка. Величавый купол храма опирается на четыре огромных пилона. Внешние формы в архитектурном отношении эффектны, убраны многочисленными декоративными поясами. В частности, выделяется орнаментальное убранство порталов и обрамление оконных проемов.
Церковь представляет собой центрокупольную залу с многогранными апсидами пн каждом фасаде. Купол, опирающийся на пилоны, помещен в самом центре сооружения. Церковь имеет три одинаковых входа: с запада, юга и севера. Перед ними построенные красивые трехарочные полукруглые в плане портики. Над серединными арками портиков открывается по одному крестообразному окну с окаймлением из отесанных блоков. Парадные входы завершаются круглыми вставками-монолитами, покрытыми рельефами.
Расположенная в самом центре города, церковь, возвышаясь на фоне зеленых холмов, властвует не только над всем плато, но и над обширной долиной Каркар.
Особенно эффектное впечатление оставляет купол, довольно высокий барабан которого не только не подавляет основной объем храма, а наоборот, придает всему сооружению величественность, изящность и одухотворенность.
Есть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаза таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Есть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаха таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Դարեր առաջ այս քարայրներում մարդիկ են ապրել: Ողջաբերդի բնակատեղիի հիմնական համալիրները վերաբերում են 12-14-րդ դարերին: Այս քարայրների մասին հատուկ հետազոտություն հայտնի չէ:
Ընդհանրապես Ազատի միջին հովտում նման բնակատեղիներ շատ կան, առաջացման հիմնական պատճառները դեռ պարզ չեն: Հավանական է, որ դրանք ավելի ինտենսիվ զարգացում են ունեցել 14-րդ դարից սկսած, երբ մոնղոլական իշխանությունը սկեց քայքայվել և քաղաքական վիճակն ապակայունանալ: Ուշագրավ է, որ այս նույն ժամանակ սկսում են լայն տարածում գտնել նաև ժայռափոր եկեղեցական և դամբարանային կառույցները, ժայռերի խաչքարայնացումը:
Լուսանկարները` Կարապետ Սահակյանի և Տիգրան Շահբազյանի
Խոսրովի արգելոց
/in Մեր արշավները /by armeniangeographicԽոսրովի անտառ արգելոցը գտնվում է Խոսրովի անտառի պատմական տարածքի վրա: Արգելոցը ի սկզբանե Հայոց արքա Խոսրով Բ Կոտակի կողմից 4-րդ դարում հիմնադրված որսատեղ է։ Հետագայում՝ 1958 թվականին ձևավորվում է որպես Խոսրովի արգելոց: Գտնվում է Արարատի մարզում՝ Գեղամա լեռնավահանի, Տասանորդի, Երանոսի լեռնաշղթաների, Իրից, Խոսրովասար լեռների լանջերին՝ Ազատ և Վեդի գետերի ավազաններում: Զբաղեցնում է 27,000 հեկտար տարածություն: Սկիզբ է առնում Արաքս գետի ափից, Դվինի մոտակայքում և ձգվում է մինչև Ազատ գետը:
Խոսրովի արգելոց
Տարածված է անտառային, կիսաանապատային, լեռնաչորային և հատկապես միջերկրածովյան տիպի բուսականություն։ Տարածքի մոտ 64%-ը զբաղեցնում են լեռնաչորասեր բույսերը, 16%-ը՝ անտառները, 20%-ը՝ թփուտները։ Խոսրովի արգելոց անտառի զարդը մնացուկային բազմապտուղ գիհու և խոշորառէջ կաղնու նոսրանտառներն են, որոնց ուղեկցում են սովորական և կլորատերև հացենին, սովորական արոսենին, թխկու և տանձենու տարբեր տեսակներ։ Շատ են գիհու և փռշնու, գիհու և արոսենու, գիհու և տանձենու խառը անտառակները:
Ջրավազաններում ապրող ձկներից հայտնի են կարմրախայտը, թռչուններից՝ քարակաքավը, սպիտակագլուխ անգղը, կաթնասուններից՝ վայրի ոչխարը՝ մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, գորշ արջը, լայնականջ ոզնին, լուսանը, առաջավորասիական ընձառյուծը:
« Խոսրովի Արգելոց » բնության հատուկ պահպանվող տարածքում կան բազմաթիվ բնության և պատմական հուշարձաններ:
Հավուց Թառ
Հավուց թառը եղել է միջնադարյան Հայաստանի կրոնական և մշակութային կենտրոններից: Վանքը մեծապես տուժել է 1679 թվականի երկրաշարժից և վերջնականապես ավերվել 1840 թվականի Ակոռիի երկրաշարժի ժամանակ: Վանքի պահպանված եկեղեցիներից Ս. Աստվածածինը և Ս. Հարությունը առաջին անգամ հիշատակվում են 1423 թ մի հիշատակարանում:
Հավուց թառ
Հավուց թառ վանական համալիրը միջնադարում հայտնի է եղել նաև որպես նշանավոր գրչօջախ, որտեղ գրչագրվել են բազմաթիվ մատյաններ:
Համալիրը ներկայումս գտնվում է ՀՀ մշակույթի նախարարության հովանու ներքո պահպանվող հուշարձանների ցանկում:
Խոսրովի արգելոցի ջրվեժները
Խոսրովի կամ Աղջոց ջրվեժները չորսն են, որոնք գտնվում են արգելոցի տարածքում: Դրանցից երկուսին ժողովուրդն անվանում է հեթանոսական աստվածների անունով՝ Աստղիկի և Վահագնի ջրվեժներ: Ըստ լեգենդի Աստղիկ դիցուհին ամեն երեկո ջրվեժի տակ լոգանք էր ընդունում:
Ըստ մի քանի ավադությունների մի օր էլ ընդերքի աստվածը գողանում է Աստղիկին և դրա հետևանքով վերանում են Սերն ու Գեղեցկությունը: Բայց ամպրոպի աստված քաջ Վահագնը, հաղթելով Վիշապին, ազատում է Աստղիկին: Այստեղից էլ ջրվեժներին տվել են Աստղիկ և Վահագն անունները:
Աղջոց վանք
Աղջոց վանք վանական համալիր է, որը գտնվում է Խոսրովի արգելոցի տարածքում: Գտնվում է Գեղարդից 7կմ հարավ: Կազմված է եկեղեցիներից, գավիթից, վանականների շինությունից և գերեզմանոցից: Եկեղեցիներից ամենախոշորը Սբ Պողոս-Պետրոսն է, որի մուտքի երկու կողմերում արված են Ս. Պողոս և Ս.Պետրոս առաքյալների բարձրաքանդակները:
Սբ. Պողոս-Պետրոս եկեղեցի
Համալիրի շրջակայքում կա խաչքարներով հարուստ գերեզմանադաշտ: Վանքը բազմիցս ավերվել է երկրաշարժերի հետևանքով: Ներկայումս ընդգրկված է ՀՀ մշակույթի նախարարության կողմից պահպանվող հուշարձանների ցանկում:
Լուսանկարները՝ Կարո Սահակյանի և Տիգրան Շահբազյանի
Տեսանյութը՝ Կարո Սահակյանի
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Հատիս լեռ
/in Լեռնագրություն, Մեր արշավները /by armeniangeographicԼեռնագագաթ Կոտայքի մարզում, Կոտայքի սարավանդի հս-արլ-ում, Կապուտան գյուղից 2,5 կմ հվ-արլ: Լեռան անվանումը հաճախ օգտագործվում է Հատիս, Հադիս, Շամիրամի լեռտարբերակներով: Բարձրությունը 2528 մ է: Կոնաձև է, լանջերը՝ կտրտված ձորակներով: Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է: Հարավային ստորոտի լավային ծածկույթի տակից բխում է Քառասունակն աղբյուրների խումբը,որտեղից սկիզբ է առնում Երևան քաղաքի առաջին ջրմուղը(1912 թ.):
Անվանումը
Լեռան Շամիրամ անվանումը պայմանավորված է Արայի լեռան դիմաց գտնվելու հանգամանքով և խորհրդանշում է Արա գեղեցիկ և Շամիրամ ավանդապատումի իրական ակունքները: Սակայն լեռան Հատիս, Հադիս անվանումները մեկնությունների տեղիք է տվել: Կա այն կարծիքը, որ հատիսի հիմքում ընկած է փռյուգիական բնության մեռնող և հարություն առնող աստծո՝ Ատտիսի անունը, որըն իր դիցաբանական գործառույթներով համապատասխանում է Արային: Հետևաբար այդ լեռը նախապես կապված է եղել Արայի պաշտամունքի հետ, հետագայում ստացել է Շամիրամի անվանումը: Լեռան Հադիս անվանումն էլ համապատասխանում է Հադեսին, որը հունական դիցաբանության մեջ համարվում է ստորգետնյա աշխարհի և մեռյալների թագավորության տիրակալը, որն էլի առնչվում է Արային այն առումով, որ վերջինս լինելով մեռնող և հարություն առնող աստված պարբերաբար հայտնվում է մեռյալների թագավորությունում: Հտիս լեռը խորհրդանշել է նրա անդրշիրիմյան կյանքը:
Հատիսի գագաթին կա գետնափոր խուց, որին լեռնագնացները Հատիսի քարարնձավ են անվանում:
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Չախալաբերդ
Վիշապի կիրճ
Գեղամասարի ջրվեժներ
Անձավաջրի կիրճ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Թաքնված կիրճ
Մթնաձորի կիրճ
Վարդագույն կիրճ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Իլկասար լեռ
Լեջան լեռ
Մթնալիճ
Բարդող լեռ
Պատարայի ջրվեժներ
Խաթաբալա լեռ
Բերդավանք
Ոսկեպարի հուշարձանները
Կաչաղակաբերդ / Արցախ
/in Հայկական լեռնաշխարհ, Մեր արշավները /by armeniangeographicՍտեփանակերտի Գանձասարի տանող ճանապարհով անցնելիս անհնար է չնկատել անտառներից վեր խոյացող ժայռի կտորը, որը երբեք չես խառնի մեկ այլ գագաթի հետ, դա Կաչաղակաբերդ լեռնագագաթն է: Այն հայտնի է եղել նաև Խաչենի ամրոց անունով:
Կաչաղակաբերդի տարածքը
Կաչաղակաբերդը գտնվում է Պտրեցիկ և Քոլատակ գյուղերի միջև: Լեռնագագաթը բոլոր կողմերից շրջապատված է ուղղաձիգ ժայռերով, միայն հարավային կողմից է հնարավոր մտնել բերդի տարածք: Բերդին հասնելը հեշտ չէ և վերջին հատվածը ջանքեր է պահանջում:
Հեռվից նայելիս բերդի ընդգրկած տարածքn ավելի փոքր է թվում, քան կա իրականում: Բերդը որպես այդպիսին չի պահպանել իր տեսքը, բայց տեղ-տեղ պահպանված պարսպի կտորներին նայելով կարող եք պատկերացում կազմել երբեմնի հզոր շինության մասին:
Այն ինչ մնացել է Կաչաղակաբերդից
Հնում այստեղ եղել են բազմաթիվ կացարաններ, ժայռափոր գաղտնուղիներ, քար նետելու հրակնատներ: Բերդի կենտրոնական մասում պահպանվել են երկու ժայռափոր ջրամբարներ, որոնք լցվել են անձրևաջրերով:
Ժողովուրդն ամրոցը կոչել է Կաչաղակաբերդ, քանի որ միայն կաչաղակներին է այն հասանելի: Տեղի բնակիչները բերդը ճանաչում են «Սղսղան» անունով. բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ մարդիկ սահել են լեռան գագաթից` չհասնելով պարսպին:
Կաչաղակաբերդի լեգենդը
Ըստ ավանդության բերդը կարող էր պաշտպանել մեկ մարդ, քանի որ դեպի բերդ տանող կածանով կարող էր անցնել միայն մեկ մարդ: Այդ ավանդությունը նաև պատմում է,որ Կաչաղակաբերդը պաշարած մի զավթիչ, երբ համոզվում է, որ ամրոցն անառիկ է ու իր զորքը չի կարողանա հասնել այնտեղ ու կոտորել այնտեղ մագլցած ու ինքնապաշտպանվող ժողովրդին, հրաժարվում է այն հարձակումով գրավելու մտքից: Որոշում է սպասել, մինչև պաշարվածները սովից ինքնակամ կհանձնվեն:
Անցնում է երկար ժամանակ, սակայն բերդի պաշտպանությունը մնում է անառիկ, քանի որ պաշարումից այդպես էլ ոչ ոք դուրս չի գալիս, չի հանձնվում։ Զավթիչը, համոզվելով, որ բերդում տեղակայված ինքնապաշտպանները սննդի պաշարները ձեռք են բերում անտառի բարիքներից, նահանջի հրաման է տալիս։ Վերջին անգամ հայացք ձգելով չնվաճված ու չգերված աննկուն բերդին, նա, սակայն, տարօրինակ մի բան է նկատում․ բերդի վրա հանգրվանած աննկարագրելի մեծ քանակությամբ կաչաղակներ։
Կաչաղակաբերդ
Սա զավթիչին հուշում է մի բան, որի մասին նա անգամ ենթադրել չէր կարող։ Իր կասկածների մեջ համոզվելու համար նա ամրոց է ուղարկում մի քանի զինվոր։ Եվ երբ տեղ են հասնում զինվորները, նրանց ներկայությունից անհանգստացած թռչունները, որոնցով լի էր ոչ միայն բերդի գագաթը, այլ նաև ներսը, ցրվում են՝ բացելով զարհուրելի տեսարանը․ կաչաղակներին այդտեղ էին հավաքվել սովից նահատակված քաջերի մարմիններով սնվելու համար: Այսպիսով կաչաղակների որկրամոլությունը, որն արդյունքում դարձավ դավաճանության խորհրդանիշ, թշնամուն հուշում է, որ գագաթի վրա ողջ մնացած պաշտպան չկա, և զավթիչն առանց դիմադրության հանդիպելու, տիրանում է անառիկ ամրոցին։ Ահա այս պատմությունը հիշելու համար էլ մարդիկ ամրոցն անվանեցին այդ թռչունների անունով։
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Ցլուգլուխ լեռ
/in Լեռնագրություն, Մեր արշավները /by armeniangeographicՑլուգլուխ լեռը գտնվում է Գեղամա լեռնավահանի հյուսիսում: Բարձրությունը 2393 մ է: Հին քարտեզների վրա այն հանդիպում է Մեծ Լճասար անվամբ:
Անվանումը
Փորձեցի ճշտել, թե ինչու են փոխել անվանումը: Հանրագիտարաններում և համացանցում փնտրելը արդյունք չտվեց: Մեր գրասենյակում փակցված քարտեզի վրա գրված էր Ցլուգլուխ: Զանգահարեցի այդ քարտեզի հեղինակ Անուշավան Բարսեղյանին: Նա հաստատեց, որ այժմ սարի պաշտոնական անունը Ցլուգլուխ է: Անվանափոխության հարցերով զբաղվել են քարտեզագիրներ, որոնք, գյուղ առ գյուղ շրջելով, տեղացիներից ճշտել են հին անվանումները և անվանափոխել: Ինձ հետարարքրում էր անվան հետ կապված պատմությունը, որն այդպես էլ չհաջողվեց պարզել, բայց անվան հետ կապված որոշ հարցեր պարզ դարձան: Ուշադիր զննելով այդ տարածքի քարտեզը՝ գտանք հարցի պատասխանը: Հավանաբար անունը փոխել են, քանի որ Գեղամա լեռներում՝ Աժդահակից հյուսիս, գտնվում է մեկ այլ լեռ Լճասար անունով՝ 3153 մ բարձրությամբ: Ենթադրեցինք, որ անվանափոխել են, որպեսզի շփոթություն չառաջանա, քանի որ երկու Լճասարերն էլ գտնվում են Գեղամա լեռնավահանում և Գեղարքունիքի մարզում:
Սկսեցինք արշավը Լճաշեն գյուղից
Լճաշենը գտնվում է Գեղամա լեռների հյուսիսային թեք լանջին, ունի բարձր դիրք շրջապատի նկատմամբ: Գյուղի արևելյան կողմում Լճաշենի հնավայրն է՝ Հայաստանի տարածքում հնագիտական հնագույն հուշարձաններից: Այն հայտնաբերվեց 1950-ական թվականներին Սևանա լճի մակարդակի իջեցման հետևանքով: Ուսումնասիրությունները փաստում են, որ Լճաշեն բնակավայրը սկզբնավորվել է մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակում:
Լճաշենը հետաքրքիր է իր թաղման ծեսերով: Այստեղ գտնվել են սայլեր, որոնք ձիերով ու եզներով թաղվել են հանգուցյալի հետ: Այդ սայլերից այժմ կարող եք տեսնել Հայաստանի պատմության թանգարանում:
Հայաստանի պատմության թանգարան
Լճաշենում հայտնաբերված արժեքավոր հնագիտական նյութերից են նաև Արեգակնային համակարգի մոդելը, ցլերի բրոնզե արձանիկները, ոսկեձույլ գորտը և այլ ոսկյա իրեր, որոնք հավանաբար պատրաստվել են մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակում Զոդից բերված ոսկով:
Արեգակնային համակարգության մոդել
Արեգակնային համակարգության մոդել (աղբյուրը՝ Հայաստանի պատմության թանգարան)
Ք. ա. XII-XI դդ., Սևանի ավազան, բրոնզ
Դրվագված թիթեղն Արեգակնային երկրակենտրոն համակարգության մոդել է: Ստորին մասի կենտրոնում՝ խաչաձև հիմքով և կիսաբոլորակ սայրով սակրի տեսքով պատկերված է Երկիր մոլորակը (պատկերը հիշեցնում է ժամանակակից աստղագիտական գրականության մեջ ընդունված Երկիր մոլորակի նշանը): Այն շրջապատված է ջրի և մթնոլորտի շերտերը նշող երկու օղակներով: Գլխավերևում համեմատաբար ավելի խոշոր շողարձակող սկավառակը խորհրդանշում է Արեգակը: Արեգակի և Երկրի միջև զետեղված են անզեն աչքով դիտվող հինգ մոլորակները՝ Մերկուրի, Վեներա, Մարս, Յուպիտեր, Սատուրն և Լուսինը: Վերջինս համարվել է Երկրին ամենամոտ գտնվող ինքնուրույն լուսատուն: Երկրակենտրոն սիստեմի այսպիսի դասավորությունը հանդիպում է նաև հայկական միջնադարյան ձեռագրերում:
Եվ վերջապես ,Լճաշենի արժեքավոր գտածոներից է ուրարտական արձանագրությունը: Որտեղ հիշատակվում է Արգիշտի առաջինի կողմից Իշտիկունի քաղաքի գրավման մասին: Իշտիկունին այժմյան Լճաշենն է:
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Չախալաբերդ
Վիշապի կիրճ
Գեղամասարի ջրվեժներ
Անձավաջրի կիրճ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Թաքնված կիրճ
Մթնաձորի կիրճ
Վարդագույն կիրճ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Իլկասար լեռ
Լեջան լեռ
Մթնալիճ
Բարդող լեռ
Պատարայի ջրվեժներ
Խաթաբալա լեռ
Բերդավանք
Ոսկեպարի հուշարձանները
Гтачаванк
/in Առանց խորագրի /by armeniangeographicВ котловине северо-восточного склона горы Тохасар, или Чгнавор, среди густых лесов находится знаменитый монастырь Гтчаванк, купол которого хорошо обозревается издалека.
Как явствуют исторические источники, Гтчаванк с давних времен был одним из политических и духовных центров Восточного крася Армении. Как епархиальный центр монастырь находился под покровительством Араншахиков, затем с VIII – Дизакской ветви этого же рода. Расположенная по соседству крепость Ктиш в IX веке была резиденцией Есаи Абу-Мусе. В Х веке крепость стала центром основанного здесь Дизакского царства.
В середине ХIII века монастырь расширяется благодаря новым постройкам, а во времена Дизакских меликов, в особенности при господстве мелика Авана, или Егана, становится одним из известных монастырских комплексов всей Армении.
Сохранившиеся на памятниках эпиграфические надписи подтверждают, что древние сооружения монастыря были разрушены во времена арабского владычества. Согласно надписи на северной нынешней церкви, переехавшие сюда из монастыря Амрас два епископа братья Тюр Саргис и Тэр врданес, на основаниях древних древних зданий построили соборную церковь Гтчаванка. Строительство было начато в 1241 г. и завершено спустя семь лет в 1248 году.
Там же надпись рассказывает и о страшных политических событиях этого времени. Церковь была построена «…в горестное и трудное время, когда племя стрелков (монголо-татары)», превратив в руины всю страну, разрушило и Амарас. Упомянутые выше два брата собрали здесь остатки амарасской братии. В надписи указаны не только подробности строительства церкви и восстановления всего комплекса, но и довольно четко описаны границы монастырских владений, включающие принесенные потомками Дизакского царя Гагика и частными лицами в дар монастырю.
Комплекс Гтчаванка в архитектурном плане является одним из интересных памятников многовековой армянской культуры. «По оформлению интерьера и экстерьера, – писал Лео, – архитектура Гтчаванкка в общих чртах носит отпечаток багратидского стиля».
Главаня церковь, бесспорно, украшение всего комплекса. Это небольшое, прямоугольное снаружи и центральнокупольное изнутри сооружение представляет весьма распространенный в центральных областях Армении тип купольной залы с парными пристенными пилонами и двухэтажными приделами по обеим сторонам полукруглой апсиды-бемы.
Церковь построена из тесаных блоков желтоватого камня. Стены храма изнутри и снаружи убраны довольно скромно и не перегружены декорматиыными рельефами, что, пожалуй, является одной из основных характерных черт армянской архитектуры. Церковь, несмотря на перестройки и разрушительную силу времени, в частности, землетрясение 1868 года, сохранила свой прежний вид.
Церковь Казанчецоц
/in Առանց խորագրի /by armeniangeographicГордостью Шуши является церковь Сурб Аменапркич Казанчецоц, представляющая собой образец гармонического слияния памятника с окружающей средой.
Церковь Казанчецоц – монументальное сооружение. Фасадные части ее облицованы отесанными плитами из местного известняка светло-кремового оттенка. Величавый купол храма опирается на четыре огромных пилона. Внешние формы в архитектурном отношении эффектны, убраны многочисленными декоративными поясами. В частности, выделяется орнаментальное убранство порталов и обрамление оконных проемов.
Церковь представляет собой центрокупольную залу с многогранными апсидами пн каждом фасаде. Купол, опирающийся на пилоны, помещен в самом центре сооружения. Церковь имеет три одинаковых входа: с запада, юга и севера. Перед ними построенные красивые трехарочные полукруглые в плане портики. Над серединными арками портиков открывается по одному крестообразному окну с окаймлением из отесанных блоков. Парадные входы завершаются круглыми вставками-монолитами, покрытыми рельефами.
Расположенная в самом центре города, церковь, возвышаясь на фоне зеленых холмов, властвует не только над всем плато, но и над обширной долиной Каркар.
Особенно эффектное впечатление оставляет купол, довольно высокий барабан которого не только не подавляет основной объем храма, а наоборот, придает всему сооружению величественность, изящность и одухотворенность.
Ձմեռային Լաստիվեր
/in Մեր արշավները /by armeniangeographicՏեսանյութը պատրաստեց՝ Գագիկ Սարգսյանը
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Չախալաբերդ
Վիշապի կիրճ
Գեղամասարի ջրվեժներ
Անձավաջրի կիրճ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Թաքնված կիրճ
Մթնաձորի կիրճ
Վարդագույն կիրճ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Իլկասար լեռ
Լեջան լեռ
Մթնալիճ
Բարդող լեռ
Պատարայի ջրվեժներ
Խաթաբալա լեռ
Բերդավանք
Ոսկեպարի հուշարձանները
Гандзасар
/in Առանց խորագրի /by armeniangeographicЕсть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаза таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Гандзасар
/in Առանց խորագրի /by armeniangeographicЕсть памятники, которые как бы концентрируя в себе все созданное народом творцом в течение многих десятилетий и столетий, превращаются для грядущих поколений в символы, олицетворяющие народную мудрость и образность его мышления. Для Карабаха таким памятником является его величайшее чудо – Гандзасар, гордо восседающий на высоком холме левого берега реки Хачен.
Строительство сборной церкви монастыря было начато в 1216 году и завершено в 1238 году. В 1266 году было закончено строительство притвора. Строительная надпись храма гласит: «Именем Святой Троицы, Отца и Сына иСвятого духа надпись свою опвелел выбить и слуга Божий Джалал Дола Асан, сын Вахтанга, внук великого Асана, бнакавор властитель высокого и великого края Арцахского, царь Хозанаберда с обширными наангами. Отец мой перед смертью своей (перед) безвозвратным уходом из мира сего завещал мне и матери моей Хориша, дочери великого князя князей Саргиса построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, (строительство) которой начали мы в 765 году армянского летоисчисления (1216) с помощью Дарителя благ (Бога) и, когда возвели восточную стену выше окна, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев влясяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат храма Воскресения, почила во Христе в день Пасхи. И там же была предана земле. Мы же, помня о многих напастях, подстерегающих (нас) в жизни, поспешили завершить постройку и закончили милостью и благословением Всемилосердного Бога в 1238 г.».
Гандзасарский монастырский комплекс является самым великолепным из сокровищ богатого архитектурного наследия армянского народа. Прекрасный знаток армянской архитектуры А.Л.Якобсон назвал его «жемчужиной армянской архитектуры». По мнению ученого этот комплекс не только «своеобразен и самостоятелен в своем совершенстве, но и исключителен: мы не можем указать другой такой памятник на земле Армении».
Знаменитый византолог профессор Парижского университета Сорбонны Шарль Диль считал Гандзасар третьим из пяти армянских памятников, вошедших в сокровищницу мировой культуры».
Гандзасарский монастырский комплекс, состоящий в основном из церкви и притвора, представляет собой такое композиционное единство, как будто все составные части были возведены одновременно и по единому замыслу.
Кроме храма и притвора, Гандзасар, подобно другим армянским монастырям, обведен монастырской оградой и включает ряд жилых и хозяйственных помещений. Во дворе комплекса, с северной стороны, к монастырской ограде примыкают восемь келий и две большие комнаты. В восточной части комплекса сохранилось двухэтажное здание, которое в своем время служило школой, а затем и жилым помещением для монастырской братии.
На сооружениях и мемориальных стенах монастыря высечено около двухсот надписей, которые являются незаменимым источником изучения средневековой истории не только этого края, но и всей Армении. Большая часть этих надписей является, созданная опытными писцами, является подлинными произведениями средневекового искусства письма.
Десятки других памятников, расположенных вокруг монастыря Гандзасар, как неутомимые стражи оцепили и хранят это прекрасное создание армянской архитектуры, «жемчужину» Арцаха.
Ողջաբերդի քարայրները
/in Մեր արշավները /by armeniangeographicԴարեր առաջ այս քարայրներում մարդիկ են ապրել: Ողջաբերդի բնակատեղիի հիմնական համալիրները վերաբերում են 12-14-րդ դարերին: Այս քարայրների մասին հատուկ հետազոտություն հայտնի չէ:
Ընդհանրապես Ազատի միջին հովտում նման բնակատեղիներ շատ կան, առաջացման հիմնական պատճառները դեռ պարզ չեն: Հավանական է, որ դրանք ավելի ինտենսիվ զարգացում են ունեցել 14-րդ դարից սկսած, երբ մոնղոլական իշխանությունը սկեց քայքայվել և քաղաքական վիճակն ապակայունանալ: Ուշագրավ է, որ այս նույն ժամանակ սկսում են լայն տարածում գտնել նաև ժայռափոր եկեղեցական և դամբարանային կառույցները, ժայռերի խաչքարայնացումը:
Լուսանկարները` Կարապետ Սահակյանի և Տիգրան Շահբազյանի
Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում
Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ
Հավուց Թառ և Աղջոց վանք
Վերելք Դիմաց լեռ
Վերելք Կալասար լեռ
Հին Խոտ․ Արշավ լքված գյուղերով
Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին
Մեղրի / Լիճքի ջրվեժներ
Արամազդ լեռ
Վերելք Խուստուփ լեռ
Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց