Օր 2: Առավոտյան 5-6-ի կողմերն արթնացա կովի ձայնից: Տպավորությունն այնպիսին էր, որ գլուխը մտցրել է սենյակիս մեջ և գոռում է: Հետո պարզվեց, որ երեկոյան չէին կթել և դա կովին նեղություն էր պատճառում:

Առավոտյան հավաքվեցինք նախաճաշի: Այդ օրը համընկավ զատիկի հետ: Թարմ խոտի մեջ դասավորված ձվերը սեղանին տոնական տեսք էին հաղորդում:

Առաջին գյուղը Մուշկապատն էր

Առաջին գյուղը բարձրադիր սարահարթի վրա գտնվող Մուշկապատն էր: Դիրքի պատճառով այն հաճախակի մառախլապատ է լինում, մշուշով ծածկված` մշուշապատ: Հենց մշուշապատ բառն էլ ձևափոխվել ու դարձել է Մուշկապատ:

Կանգ առանք գյուղի եկեղեցու մոտ, որը կառուցվել է 18-րդ դարում: Մուշկապատը շատ մոտ է Հաղորտիին, բայց, ի տարբերություն նախորդի, այս գյուղն ավելի կոկիկ և խնամված տեսք ուներ: Շրջեցինք գյուղում, չնկատեցինք ոչ մի լքված տուն: Գյուղը փոքր էր, բայց մի տեսակ կյանք կար, աշխուժություն կար: Ճանապարհին հանդիպեցինք շատ ուրախ մարդկանց, որոնցից մի քանիսի հետ զրույցի բռնվեցինք:

Մուշկապատի առօրյան

Այստեղ բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի աճեցմամբ և խաղողագործությամբ: Գյուղի ցածրադիր հողատարածություններում կան ընդարձակ թթաստաններ: Այստեղի թութը քաղցր է ու անուշահամ: Գյուղն էլեկտրաֆիկացվել է 1961 թ.:

1906 թ. Մուշկապատում բացվել է երկսեռ դպրոց, որտեղ այդ տարի սովորել է 26 տղա և 6 աղջիկ:

19-րդ դարի 90-ական թվականների սկզբներին այստեղ կար 83 տուն, 827 բնակիչ: 1989 թ. Մուշկապատում կար 107 տուն, 372 բնակիչ: Այժմ կա 105 տուն 360 բնակիչ:

Գյուղում գործում են ակումբ, գրադարան, բուժկետ:

Այս գյուղում է ծնվել գրող, պատմական գիտությունների դոկտոր, Արցախի անկախության ջատագով Բագրատ Ուլուբաբյանը: Գյուղի շրջակայքում կան բազմաթիվ աղբյուրներ: Դրանցից են Ծվեն ճուրը, Ծրվա ճուրը, Յուղուբեն աղբյուրը, Շրշռանը, Շխրին աղբյուրը: Նշանավոր են Թաքուն բաղը, Բուստանա ծմակը, Մանգունց բաղը, Մրալանց բաղը, Տժեր ծորը և այլ վայրեր:

Զրույցի բռնվեցինք Մուշկապատի պատմության ուսուցչի` Նորենցի հետ: Նա այդ պահին ցակատը ձեռքին, մայրիկի հետ գործ էր անում հողամասում: Կարելի է ասել, որ ցակատն արցախյան ժողովրդական, ունիվերսալ գործիք է, որը գյուղացու ձեռքում ծառայում է որպես դանակ, կացին, սղոց և այլն:

Հաջորդը Գիշի գյուղն էր

Հաջորդն Արցախի ամենահնագույն պատմություն ունեցող բնակավայրերից է` Գիշին: Տեղադրված է Ճարտարի հյուսիսային մասը երիզող լեռնապարի հակադիր թեք լանջին: Ինչպես Արցախի մյուս գյուղերը՝ Գիշին նույնպես թիկունքով հենված է երեք կողմից շրջափակված բարձրադիր լեռներին և միայն հարավային ուղղությամբ ելք ունի դեպի Խոնաշեն գետի հովիտը:

Գյուղի դիրքը գեղատեսիլ է: Դեռ շատ հնուց տները կառուցվել են գյուղը երիզող սարի հարավահայաց, քարքարոտ, ավազոտ լանջին` բերրի հողատարածությունները այգեգործության համար օգտագործելու նպատակով: Հարակից և դիմացի լանջերն անտառածածկ են: Կլիմայական պայմանները մեղմ են. լավ են աճում խաղողը, թութը, խնձորը, տանձը, սալորը, մոշը: Որպես բնորոշ առանձնահատկություն՝ ամռան սկզբներին հաճախակի են կարկտահարությունն ու սելավները:

Գիշիի հին բնակատեղիների հետքերը

Գյուղում և նրա շրջակայքում կան պատմական նշանակություն ունեցող վայրեր, հուշարձաններ: Գիշի և Ճարտար գյուղերի միջև գտնվող բարձունքի վրա այժմ էլ պահպանվում են հին բնակատեղիների հետքեր, պարիսպների մնացորդներ: Դրանցից մեկի` Ղլեն խութ կոչվող բնակատեղիից հայտնաբերված կարասները, կճուճները, ափսեները, հուլունքներն ու շատ այլ իրեր պահվում են Գիշու դպրոցի թանգարանում: Պատմական այդ փաստերը և պահպանվող քարակիր, ամրակուռ պարսպի մնացորդներն ապացուցում են, որ Ղլեն խութը երկար ժամանակ եղել էլ բնակավայր-ամրոց:

Անցած շուրջ հարյուր տարվա ընթացքում Գիշիի տների թիվը բավականին ավելացել է, սակայն արտագաղթի պատճառով բնակչության թիվը չի աճել: 1888 թ. Գիշի գյուղում հիմնվել է ծխական դպրոց (որտեղ սովորում էին նաև Մուշկապատ և Հաղորտի գյուղերի աշակերտները), որը փակվել է, հետո նորից վերաբացվել է 1907 թ., որպես երկսեռ դպրոց: Գիշու ներկայիս միջնակարգ դպրոցը գործում է 1932 թվականից:

Գիշին ամենից երկարը մեզ պահեց իր գրկում, շնորհիվ մի հյուրասեր տատիկի, որը բոլորիս հրավիրեց թեյ խմելու: Հայկական գյուղերում ընդունված է անծանոթին հրավիրել տուն, հյուրասիրել և ինչքան ես նկատել եմ, որքան գյուղը փոքր է և կացությունը ծանր, այդքան բնակիչներն ավելի ջերմ ու հյուրասեր են լինում:

Եղանակը լավն էր, արևը հաճելի տաքացնում էր և որոշեցինք դրսում նստել: Տնից արագ հանեցինք սեղանն ու աթոռները և նստեցինք թեյի սեղանի շուրջ: Մեզ միացավ տատիկի հարևանը` Գիշիի ռուսերենի ուսուցչուհին: Տատիկները մեզ համար արտասանեցին, երգեցին, պատմեցին գյուղի մասին: Հրաժեշտի ժամանակ թողեցի հեռախոսահամարս և մեր կայքի հասցեն (պետք եկավ արդյոք հասցեն թե ոչ՝ կիմանաք, եթե նյութը կարդաք մինչև վերջ):

Դեպի Խնուշինակ

Անձրև սկսվեց: Ուղևորվում ենք Խնուշինակ:

Գյուղը տեղադրված է թույլ թեքություն ունեցող անտառազուրկ Սրբախութ լեռան արևելյան լանջի գոգավորությունում, Մարտունուց 12 կմ հարավ-արևմուտք: Դիրքը հարավահայաց է: Գյուղում պահպանվում է Ս.Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1855 թ.:

Խնուշինակում 1873 թ. բացվել է ծխական դպրոց` 14 աշակերտով, իսկ 1905 թ.` երկսեռ դպրոց` 56 աշակերտով: Ներկայիս դպրոցը միանգամից աչքի է ընկնում իր բարեկարգ տեսքով, որը վերանորոգվել է վերջերս:

Բարձրացանք մի բլրակի վրա, որտեղից լավ երևում էր գյուղը և շրջակա տարածքը: Մոտակա տներից մի կին մոտեցավ մեզ, որպեսզի հետաքրքրվի որտեղից ենք եկել: Հրավիրեց իրենց տուն, սակայն մեր ժամանակը սուղ էր և ստպիված էինք մերժել հրավերը: Կնոջ հետ ճակատագիրը դաժան խաղ էր խաղացել: Նա 2006-ին կորցրել էր որդուն, որը բանակի սպա էր և դիրքերում մահացել էր հակառակորդի դիպուկահարի գնդակից: Կինը հիշեց պատերազմի տարիները, մեզ ցույց տվեց բլուրի տակով անցնող նախկին խրամատի հետքերը: Հակառակորդը համարյա հասել է գյուղի մատույցներին, բայց հաջողվել է հետ շպրտել:

Խանութի պատի տակ նստած էր մի ծերունի Յախշիբեկյանների ցեղից: Նա պատմեց, որ իր նախնիները եկել են Սպահանից և Ջուղայից: Գյուղը կոչվել է Սպահանջուղ (Սպահան-Ջուղա) և հետագայում վերանվանվել Խնուշինակ (ենթադրում եմ, որ ինչ-որ ժամանակարշջան այստեղ խան է բնակվել և գյուղը կոչվել է Խանի շեն, Խնուշեն, Խնուշինակ):

Ճարտար գյուղը

Ճարտարը ոչ միայն Մարտունու շրջանի, այլև ամբողջ Արցախի ամենամեծ գյուղն է:  Անվանումն առաջացել է բնակիչների հմտության, ձեռներեցության, ճարտարախոսության առանձնահատկություններով պայմանավորված:

Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ այժմյան Ճարտարը գոյություն է ունեցել 4-րդ դարից դեռևս շատ առաջ: Ներկայիս Ճարտար գյուղը բաղկացած է չորս խոշոր թաղամասերից, որոնցից  յուրաքանչյուրը փաստորեն առանձին գյուղ է: Այսպիսով՝ Ճարտար գյուղը բաղկացած է Գյունե Ճարտար, Գյունե Կալեր, Ղուզե Ճարտար և Ղուզե Կալեր  բնակավայրերից:

Ճարտարում նույնպես հյուրընկալվեցինք բարեհամբույր արցախցիների մոտ: Գյուղում մեզ դիմավորեց Սիրանույշի ընկերուհու` Լարայի հայրը: Բակում դրված սեղանն աննկարագրելի համ ու հոտ էր տրամադրում այդ գյուղական միջավայրին` զատկի ձվեր, ժենգյալով հաց, թխվածք ու տնական գինի: Լարայի հայրը` Ռուբիկը, մեզ ցույց տվեց իր օղի քաշելու սարքն ու մի քանի մանրամասներ այդ պրոցեսից: Այդ ընթացքում մեր աղջիկներն արդեն շուրջպար էին բռնել բակում:

Վերադարձ Հաղորտի

Երեկոյան վերադարձանք Հաղորտի: Հոգնած էինք, բայց ոչ ոք չէր ուզում ժամանակը ծախսել հանգստանալու վրա: Դեռ նախորդ օրը գյուղացիներից լսել էինք, որ գյուղում ինչ-որ ջրաղացի քար կա և որոշեցինք գնալ տեսնել: Քարը ջրաղացի չէր, բայց աղացի էր, հավանաբար անասունների օգնությամբ էին այն բանեցնում: Ափսոսանքով պետք է նշեմ, որ այն շպրտած էր այգու անկյունում` կիսով չափ հողի մեջ և նույնիսկ ոչ ոք չգիտեր գետնի տակ եղած հատվածը ամբողջական էր, թե կոտրված:

Ժամերով նստել ու հիանալ արցախյան լեռնաշխարհով

Բարձրացանք գյուղից քիչ վերև գտնվող բարձունքը: Տարածքը հիշեցնում էր Շուշվա Կատարոտը, թեև նման չէր, բայց ինչ-որ բան նմանեցրեցի: Այստեղ կարելի էր ժամերով նստել ու հիանալ արցախյան լեռնաշխարհով: Հեռվում` կարծես կախված մի քանի մեծ ու փոքր գյուղերի վրա, երևում էր Մեծ Քիրս լեռնագագաթը: Այդ պահին նստած մտածում էի, որ երջանիկ են հաղորտեցիները, ամեն օր հնարավորություն ունեն վայելելու այս բնությունը:

Տանն արդեն տարածվել էր անուշաբույր ժենգյալով հացի հոտը: Ցանկացողները կարող էին անմիջական մասնակցություն ունենալ պատրաստմանը: Գայանեն ու մայրը` Ռիման, այնպիսի հմտությամբ էին փաթաթում կանաչին խմորի մեջ, որ միայն նայելն արդեն հաճելի էր:

Հուշեր պատերազմի տարիներից

Սկսեցի հարցուփորձ անել Սիրանույշի հորաքրոջը` Ռիմային, գյուղի անցյալից, պատերազմի տարիներից և այլն:

Ռիմայի ամուսինը գյուղի առաջին զոհն էր: 1991 թվականի հուլիսի 17-ին, ժամը 12-իղ 13-ի սահմաններում սպանվեց հաղորտու միջնակարգ դպրոցի զինղեկ, 33-ամյա Վալերիկ Կարապետյանը: Ճակատագրական այդ օրը նա իր երկու ընկերների հետ ձմռան համար վառելափայտ էր հավաքում Հաղորտու Ափունց բաղի տարածքում:  Այն պահին երբ գործընկերները խորացել էին անտառում, Վալերիկ Կարապետյանը ենթարկվում է ավազակային հարձակման: Սպառազեն մարդասպանները, դրսևորելով առանձնակի դաժանություն վայրենաբար խոշտանգում են անմեղ ու անպաշտպան զոհին: Շարունակելով իրենց սադիստական գործողությունները, մարդասպանները հրկիզում են դիակը: Շատ չանցած դեպքի վայրում էին իրավապահ մարմինները: Հարուցվեց քրեական գործ, որը, սակայն անարդյունք վերջաբան ունեցավ: Բոլորը համոզված էին, որ մարդասպանները Ղարադաղլու գյուղից էին: Դեպքի վայրից մինչև Ղարադաղլու 3 կմ է:

Վալերիկ Կարապետյանը ամուսնացած էր, ուներ 3 զավակներ: Չորրորդը` Վալերան ծնվել է հոր մահից 6 ամիս անց: Վալերան չտեսավ սև մորուքով, գանգուր մազերով հորը:

Դեպքի վայրից Վալերիկի դին գյուղ են բերել պատգարակով: Կարելի էր ավտոմեքենայով, Ննգիջանով մոտենալով Ննգի Մարտունի մայրուղուն, սակայն Ղարադաղլուն շրջափակ էր պահում այն: Վրեժխնդրությամբ էին լցված հավաքվածները թուրքերի նկատմամբ: Շատ չուշացավ Ղարադաղլուի կրակակետի վնասազերծումը: Վալերիկի առանձնակի դաժանությամբ սպանությունը ցնցել էր արցախահայությանը: Այն ազդականչ էր համայն հայությանը լինել զգոն, զգաստ, զգույշ, միասնաբար դիմակայելու ազերական դաժան մարտահրավերներին:

Ռիման պատմում է, որ նախքան այս իրադարձությունները ազատամարտիկներ էին եկել գյուղ (Երևանից և այլ տեղերից), որոնք հավաքել էին գյուղացիներին և փորձել են համոզել, որ զենք վերցնեն քանի որ պատերազմն անխուսափելի է, թուրքը հային հենց այնպես չի զիջի հողը: Այդ ժամանակ գյուղը դեռ պատրաստ չէր մարտի: Սակայն այս դաժան սպանությունից հետո թուրքն ինքն իր փոսը փորեց:

Հիմա, Հաղորտի տանող ճանապարհի աջ կողմում երևում են նախկին Ղարադաղլու գյուղի ավերակները, քանդված, վառված այդ երբեմնի թուրքաբնակ գյուղը, որ լինելով ավելի բարենպաստ աշխարհագրական դիրքում ահաբեկում էր հայկական գյուղերը, բայց 20-րդ դարի վերջի հայը դարասկզբի հայը չէր, որին քշեցին սեփական հողից ու կտրեցին բնօրրանից:

Կարդալ նախորդը՝ օր 1

Կարդալ հաջորդը՝ օր 3

Լուսանկարները՝ Բաբկեն Արզումանյանի, Հռիփսիմե Աբրահամյանի և Տիգրան Շահբազյանի

Կարդացեք նաև՝

Հեծանվարշավ դեպի Գառնի

Փետրվարի 12-ին` ձմեռային սովորական մի օր, որոշեցինք սկսել 2014-ի հեծանվաարշավները և իրակացնել հեծանվարշավ Ազատի կիրճում: Չորեքշաբթի էր, ինչն ավելի հաճելի էր դարձնում արշավը: Հանգստյան օրերին Գառնու ձորում շատ են հանդիպում քեֆչիները, որոնք հիմնականում ուտել-խմել-ջարդել-թափել սկզբունքով են գտնվում բնության գրկում: Աշխատանքային օրերին գոնե զերծ ես մնում նման տեսարաններից:

Դուրս եկանք Երևանից դեպի Գառնի, նախ ասեմ, որ ճանապարհի ամենադժվար հատվածը Երևանի մեջ էր: Դավթաշենից մինչև հասա Ջրվեժ ահագին էներգիա էի կորցրել և դեռ ամենը առջևում էր:

Ջրվեժի գազալցակայանի մոտ սպասում էր Ահարոնը: Շնչակտուր վերջին դիքը քաշեցի, բարևեցի ու Ահարոնը կիսած խնձորը դեմ տվեց: Իսկը տեղին էր: Կերա դզվեցի, շունչս էլ տեղն եկավ: Դե ինչ՝ գնացինք իրականացնելու իսկական հեծանվարշավ: Տեսնենք էսօր ինչ է գալու գլխներիս…

Հասանք Գառնի, սննդի հարցը լուծեցինք ու իջանք ձորը: Ամենավտանգավորը գյուղից դեպի Քարերի սիմֆոնիա տանող հատվածն էր: Թեքությունը մեծ է և անկախ քեզնից արագություն ես ուզում (ով տեսել է այդ հատվածի քարերը՝ կհասկանա), հեծանիվի ղեկը պահելը դժվար է դառնում, երբեմն նույնիսկ անկառավարելի: Հանդիպում են քարեր, որոնք իրենց ձևով կարծես հեծանիվի համար են ստեղծված և այնպես հարմար են սկսում ակի հետ պտտվել, որ մինչև չկանգնես կամ չդանդաղեցնես ընթացքը՝ չես պրծնի դրանցից: Այդ ընթացքում մի քանի քար հասցրեցին ոտքս կապտեցնել:

Քարերի սիմֆոնիա կամ բազալտե երգեհոն

Ամեն անգամ նայելիս հիանում եմ այս բնության հրաշքի գեղեցկությամբ: Զբոսաշրջիկներին դժվար է համոզել, որ սա բնական է և մարդն այստեղ կապ չունի: Մեր` հայերիս համար սովորական բան է` քթներիս տակ, աչքներիս առաջ, երևի դրա համար էլ չենք գնահատում արժեքը, դա ապացուցում է վերջերս մեծ աղմուկ բարձրացված հարցը: Քարերի սիմֆոնիա բնության հուշարձանի քարերը ջարդվում և տարվում էին մեծահարուստների առանձնատները կառուցելու համար: Բնության այս հրաշքից օգտվում են ոչ միայն մեծահարուստները: Գառնիում զբոսնելիս հաճախ կհանդիպեք շարքային գառնեցիների տան պատերը, ցանկապատերը կամ դռան շեմը սալիկապատված այս քարերով:

Սլացանք Ազատի հոսանքն ի վար: Գետը վարար էր, ինչպես գարնանը, գույնը՝ նման կակաոյի: Դա վկայում է այն մասին, որ եղանակը տաքանում է, և ձնհալք է սկսվել:

Հասանք մի կանաչ բացատ: Մի կողմից վարար գետ, մյուս կողմից դեռ պահպանված ձյուն ու արանքում չոր բացատ, որտեղ կանաչ խոտն արդեն ծլել էր: Որոշեցինք հենց այստեղ էլ մի քիչ հանգստանալ և հաց ուտել: Երևի չկա ավելի հաճելի պահ, քան հաց ուտելուց հետո պառկել գետի ափին ու լսել վարար գետի շառաչը:

Շարունակեցինք ճանապարհը դեպի Բանավան` նախկին ֆիզիկոսների ավան: Ճանապարհին հանդիպող ջրափոսերի կողքով անտարբեր անցնելն անհնար էր: Հույսներս դնելով հեծանիվի ամրությանը` առանց նախապես ստուգելու ջրի խորությունը, մտնում էինք մեջը: Մի այդպիսի ջրափոսի մեջ մտնելիս էլ՝ ուժերս սխալ հաշվարկելու արդյունքում ամբողջ օրն անցկացրեցի թաց ոտքերով:

Ազատի կիրճ

Ի սկզբանե նպատակ ունեինք Գառնի-Արտաշատ ավտոճանապարհով դուրս գալ, բայց Երանոսի լեռնաշղթայի տեսարաններով ոգևորված մտանք Ազատի ջրամբարի տարածք: Տարվա այս սեզոնին ջրամբարը լիքը չի և շանսեր կային մեքենայի ճանապարհով անցնելու մինչև Լանջազատ գյուղ: Սկզբում ամեն ինչ իր հունով էր ընթանում, ոգևորված քշում էինք, առջևում արդեն բացվեց սառած ջրամբարի տեսարանը: Նման տեսարան Հայաստանում ոչ մի տեղ չկա, շատ յուրօրինակ գույներ են ստացվում Ազատի կիրճում: Ճանապարհը գնում էր ու մտնում ջուրը: Գետը վարար էր, արդեն սկսել են ջուրն ամբարել չոր սեզոնին օգտագործելու համար և մենք ստիպված էինք շրջանցել: Նման հողի վրա երբեք հեծանիվ չէինք քշել, այնքան փափուկ էր, որ հածանվի անվադողը խրվում էր հողի մեջ: Տեղ-տեղ անհնար էր լինում քշել և հեծանիվը գրկած էինք անցնում:

Հասանք Ազատի ջրամբարի պատնեշի մոտ: Սա այն տեղն է, որտեղից բացվում է ջրամբարի և Երանոսի լեռների մի հրաշալի տեսարան: Երեկոյան` մայրամուտի ժամանակ, սարն ամբողջովին կարմրում է, դրա համար էլ տեղացիներն այն Կարմիր սար են անվանում:

Վերջ, այսքանով ավարտվեց մեր արշավի բացահայտումներով ու սպասումներով լի հատվածը: Ֆոտոխցիկս պահեցի, մի քիչ կանգնեցինք, ջուր խմեցինք, դզվեցինք ու ճանապարհ ընկանք: Մնացածի մասին չեմ գրի, թե ինչպես թուրքերին հիշելով բարձրացանք Նուբարաշենի դքերը, առավել ևս ցանկություն չկա գրելու անցնող մեքենաների մեջից նայող զարմացած հայացքների, ազդանշանների, Նուբարաշենի աղբանոցի, գերեզմանոցի և այլնի մասին:

Այդ օրը հեծանվարշավ Ազատի կիրճում նախաձեռնության արդյունքում իմ հաշվարկներով քշեցինք մոտ 80 կմ (հաշվի առնելով նաև Երևանի մեջ ընկած հատվածը` 30 կմ):

Տիգրան Շահբազյան

Արշավական բլոգ

Քոլատակ գյուղը գտնվում է Արցախի Մարտակերտի շրջանում` Մարտակերտ շրջկենտրոնից 54 կմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 42 կմ հեռավորության վրա։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։  Քոլատակ համայնքի սահմանային գոտով հոսում է նույնանուն՝ Քոլատակ գետը։

 

Հուշարձաններ

Գյուղում և շրջակայքում կան 9-18-րդ դարերի պատմամշակութային հուշարձաններ՝ Կոշիկ Անապատ եկեղեցի (12-13-րդ դարեր), Սբ. Հակոբավանքը (7-17-րդ դարեր), Ձիթհանք (19-րդ դար), Հավապտուկ վանքը, Կաչաղակաբերդը, Հնձանի եկեղեցին, Մատուռի եկեղեցին, Զառունց տափեն եկեղեցին, կիսավեր մատուռ, բազմաթիվ խաչքարեր, հին գերեզմանոց՝ վիմափոր արձանագրություններով, ամրոց Բերդաքար (միջնադար), քարանձավ և այլն։

Կաչաղակաբերդ

Քոլատակ գյուղից բացվում է հիանալի տեսարան դեպի Կաչաղակաբերդ: 

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում՝