Արշավները տարեց տարի ավելի լայն տարածում են ստանում, ավելի շատ մարդիկ բարձրանում են լեռներ՝ նախընտրելով ակտիվ հանգիստն ու ժամանցը։ Այդպիսով, մեզնից յուրաքանչյուրն ունենում է գոնե մեկ արշավական ընկեր: Եվ ինչ-որ պահի կանգնում ենք մի խնդրի առջև, այն է՝ ինչպես ընտրել նվեր արշավականին։ Արշավականին նվեր ընտրելիս պետք է պատրաստ լինել փոքրիկ արկածների։
Արշավական ընկերոջդ համար նվեր ընտրելիս շատ կարևոր է նվերի օգտակարությունը։ Քանի որ մենք սիրում ենք շատ ժամանակ անցկացնել բնության գրկում, լեռներում, մեզ համար անփոխարինելի են օգտակար նվերները։ Արշավականին նվեր ընտրելն այնքան էլ բարդ չէ, ավելին՝ զվարճալի է, իսկ այդ ընթացքում շատ հավանական է՝ դուք էլ որոշեք գնել արշավային կոշիկներ ու նրա հետ միանալ հաջորդ արշավին։
Ներկայացնում ենք 10 նվերներ, որոնց համար արշավական ընկերդ միանշանակ շնորհակալ կլինի։
Արշավային հարմարավետություն
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ արշավականները սիրում են կյանքը բարդացնել՝ թողնելով այն հարմարությունները, որոնք ունենք տանը կամ քաղաքային միջավայրում։ Իհարկե, դա այդպես չէ։ Սիրելով կտրվել քաղաքից և օրն ացնկացնել լեռներում կամ բնության գրկում, արշավականներին անհրաժեշտ է իրենց շուրջը ստեղծել որոշակի հարմարավետ միջավայր և պայմաններ։ Եվ այդ հարցում արշավական ընկերոջդ կարող ես օգնել՝ նվիրելով ներքոնշյալ իրերից մեկը։
Ձեռնափայտեր
Չնայած կան մարդիկ, ովքեր նախըտրում են քայլել առանց ձեռնափայտերի, ամեն դեպքում դրանք մեծապես օգնում են ճիշտ պահել կեցվածքը, նվազեցնում են ծնկների, մեջքի ծանրաբեռնվածությունը։ Ձեռնափայտերի շնորհիվ ունենում ենք երրորդ հենման կետ, և ավելի լավ պահում մարմնի հավասարակշռությունը։

Արշավական ըկերոջդ համար ձեռնափայտերը կլինեն ամենա-ամենա նվերը, որն իրեն կուղեկցի հատկապես բարձր լեռներում։
Լեռնային ակնոց
Վերոնշյալ ամենա-ամենա նվերներից մեկն է նաև լեռնային ակնոցը։ Քանի դեռ արշավներն ունեն ընդամենը ժամանցի կարևորություն, կարելի է նվիրել ոչ պրոֆեսիոնալ, քաղաքային ակնոցներ։ Իսկ եթե ընկերդ պատրաստվում է բարձրանալ բարձր լեռներ, ապա անշուշտ պետք է ընտրել հատուկ լեռնային ակնոցներ։ Սկզբում կարելի է ընտրել մինչև 4000 մ բարձրության համար նախատեսված ակնոցներ։

Լեռնային ակնոց
Լեռնային ակնոցը կարող է լինել ամենալավ նվերներից, քանի որ այն պարտադիր է կրել ոչ միայն ամռանը, այլ նաև ձմռանը՝ աչքերը արևի և ձյան համադրությունից պաշտպանելու համար՝ խուսափելով ձնային կուրությունից։
Լապտեր
Չնայած, որ լապտերները լինում են ձեռքի, ճակատային և ճամբարային, առավել նախընտրելի են ճակատային լապտերները, քանի որ ձեռքերը մնում են ազատ, իսկ լույսը միշտ ուղղված է լինում անմիջապես քայլողի դիմաց:

Լապտերն այն պարտադիր իրերից է, որ պետք է մշտապես լինի արշավականի ուսապարկում։
Արշավային սպասք
Այստեղ ընտրությունը բավականին հեշտ է ու բազմատեսակ, դու ազատ ես ընտրել ցանկացած սպասք՝ կլինի դա թերմոս, դանակ, թե բաժակ։
Որպես նվեր կարելի է ընտրել բազմաֆունկցիոնալ դանակ, ամառվա շոգից կամ ձմեռվա ցրտից փրկելու համար՝ թերմոս։
Նոր բացահայտումներին ընդառաջ
Ի՞նչ են արշավականները փնտրում լեռներում։ Հստակ պատասխանել այս հարցին չենք կարող, քանի որ պատասխանները բազմաթիվ են և առանձնահատուկ։ Սակայն միանշանակ է այն, որ բոլոր արշավակններին միավորում են նոր բացահայտումներն ու արկածները։ Մենք անընդհատ փնտրում ենք նորն ու մեզ համար անծանոթը։
«Լեռնային կղզի»
Եվ իհարկե այդ բացահայտումներով լի ճամփորդությունն ավելի վառ կլինի, երբ ունենաս մի հանրագիտարան, որտեղ կգտնես այն բոլոր լեռները, որոնք երբևէ բարձրացել ես կամ պլանավորում ես բարձրանալ։

«Լեռնային կղզի» գիրք
«Լեռնային կղզի» գիրքը միակն է, որտեղ կարելի է գտնել Հայկական լեռնաշխարհի լեռների մասին ճշգրիտ՝ ArmGeo-ի 10-ամյա գործունեության ընթացքում հստակեցված, տեղեկություններ։ Երկլեզու գիրքն արտաքինից կրում է Արարատի պատկերը, իսկ բովանդակության մեջ ներառված են բազմաթիվ քարտեզներ, նաև լուսակարներ, որոնք արվել են բացառապես մեր արշավների ընթացքում։
ArmGeo նվեր քարտ
Նոր բացահայտումներ և արկածներ սկսելու համար պետք է մասնակցել արշավների: Եթե ժամանակ չունեք երկար փնտրելու, ArmGeo նվեր քարտերը լավագույն լուծումը կարող են լինել։ Նվեր քարտերը կարող են լինել ձեր նախընտրած գումարի չափով, և պատրաստվում են շատ կարճ ժամանկահատվածում։ Ընդամենը պետք է անել փոխանցում, նշել ընկերոջ անուն-ազգանունը, էլեկտրոնային հասցեն և 10 ր անց նվերը պատրաստ է։ Արագ, հեշտ, ու ավելի քան թեմայի մեջ։

Նվեր քարտի օրինակ
Արշավային հանդերձանք
Երբեք չխաբվեք՝ մտածելով, թե Ձեր արշավական ընկերն ունի արշավային հանդերձանքի յուրաքանչյուր բաղկացուցիչ մաս։ Սակայն եթե նույնիսկ այդպես է, ապա, նախ՝ միշտ կարելի է գնել ավելի որակյալը, ավելի հարմարավետն ու գեղեցիկը, և հետո՝ ով ասեց, որ արշավային հագուստը չի կարող լինել շատ ու ավելի համապատասխան և ոճային։ Գուցե ընկերոջդ արշավային տաբատի հետ ավելի համադրելի ու գեղեցիկ կլիներ մեկ այլ ֆլիս կամ թերմոներքնազգեստ։
Բաֆ
Արշավային հագուստի հարմարավետությունը շատ դեպքերում փոքր դետալներում է։ Բաֆն ամռանը լավագույն պաշտպանությունն է փոշուց, արևից, իսկ ձմռանը՝ սառը քամիներից։ Ամառային՝ ավելի բարակ բաֆերը, բազմաֆունկցիոնալ են և ունեն մի շարք այլ կիրառություններ, իսկ ձմռանը բաֆը լավագույնս պաշտպանում է դեմքն ու վիզը սառը, ուժգին քամիներից։
Նվիրիր արշավական ընկերոջդ բաֆ և համոզված եղիր, որ այն կդառան իր արշավային հանդերձանքի անբաժան մասը։
«Սարի գլխին մի բան կա»
Չնայած արշավական ընկերդ կուրախանա նաև նոր ֆլիսից կամ շապիկից, բայց մենք ունենք նվերի ավելի լավ տարբերակ։ Շատ քիչ դեպքերում կարելի է արշավային հագուստը կրել նաև քաղաքային միջավայրում, բայց «Հայկական լեռնաշխարհ» ու «Սարի գլխին մի բան կա» գրվածքով հուդիները բացառություն են։ Դրանք միաժամանակ արշավային թեմայով են, և կարելի է կրել նաև քաղաքում։
Հուդին ձեռք բերելու համար կարող եք գրել մեր ֆեյսբուքյան էջին։
Գլխարկ
Արշավային հանդերձանքի կարևոր բաղկացուցիչներից են նաև գլխարկն ու ձեռնոցները։ Այն գլխարկերնն ու ձեռնոցները, որոնք հաճախ կրում ենք քաղաքային պայմաններում, այնքան էլ կարող են օգտակար չլինել լեռներում։ Այստեղ պետք է հիշել, որ ֆլիսե հանդերձանքը լավագույն ընտրությունը կարող է լինել, այդ թվում նաև գլխարկի և ձեռնոցի դեպքում։
Ֆլիսե գլխարկն ու հատկապես ձեռնոցները միակն են, որ կարող են լիովին պաշտպանել ցրտից ու սառը քամիներից։
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Արշավային կարգապահություն
՝
Բեխի Անապատ
Բեխի Անապատ կամ Տանձափարախի՝ գտնվում է Սյունիքի մարզի Բեխ գյուղից 4 կմ հարավարևելք: Տեղակայված է ամայի տեղում, շրջապատված է սաղարթախիտ անտառներով։ Անապատի նախնական հուշարձանը կառուցված է եղել 7-րդ դարից ոչ ուշ, վերակառուցվել է 17-րդ դարի 20-ական թվականներին։
Բեխ գյուղ
Բեխը Սյունիքի հինավուրց գյուղերից է։ Գյուղի անունը, որպես Տաթև վանքի սեփականություն հիշատակվում է Ստ․ Օրբելյանի օգտագործած աղբյուրների մեջ։ Բեխում իշխել են երկու նշանավոր մելիքական տներ՝ Մելիք Փարսադանյանի և Թորոս իշխանի։ Վերջիններս առաջիններից էին, որ Կապանում սկսեցին պղնձի արդյունահանումն ու ձուլումը՝ դառնալով մրցակից հույների համար: Մելիք Փարսադանյաններին է պատկանել նաև Հալիձորի բերդն իր շրջակայքով:
Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի
Գյուղի կենտրոնում է գտնվում միանավ թաղակապ եկեղեցին: Տարբեր ժամանակների նախշազարդված, վիմագրերով հարուստ տապանաքարեր են ագուցված եկեղեցու պատերին: Գյուղը մինչ օրս անփոփոխ պահպանել է իր անունը։
Ճարտարապետություն
Բեխի անապատը կազմված է եկեղեցուց, որը թաղածածկ դահլիճի հորինվածք ունի, իսկ հյուսիսային կողմում կանգուն է ուղղանկյուն, թաղածածկ սեղանատունը։ Մյուս օժանդակ շինություններից` պարիսպներից, միաբամության բնակելի սենյակներից միայն հետքերն են պահպանվել։ Քանդված է եկեղեցուն արևմտյան ճակատին կից եռակամար գավիթ-նախասրահը։ Անապատից` մոտավորապես 50 մ դեպի արևելք, գտնվում է մի մատուռ։
Բեխի անապատն ունի մի շարք հետաքրքիր առանձնահատկություններ, որոնք արժեքավոր են ուշ միջնադարի Սյունիքի ճարտարապետության համար։ Նախ հետաքրքիր է սեղանատան տեղադրությունը։ Եթե մյուս համալիրներում առանձնացված է եկեղեցուց, ապա այստեղ այն այն կից է եկեղեցուն։ Հետաքրքիր է նաև եկեղեցու և սեղանատան պատերի շարվածքում օգտագործված ավելի հին կառուցվածքի բեկորներների առկայությունը, ինչը լույս է սփռում Բեխի անապատի իրական անվան և Սյունիքի հնագույն վանքերից մեկի տեղադրությունը ճշտելու հարցի վրա։
Տաթևի Մեծ Անապատ
Պատմություն
Անապատի սեղանատունն ու եկեղեցին կառուցված են կիսամշակ բազալտից և որձաքարից, 17-րդ դարին բնորոշ շինարարական տեխնիկայով, իսկ շարվածքում օգտագործված բեկորները բոլորովին ուրիշ քարից են` դեղնակարմրավուն տուֆաքարից։ Բեկորներում հանդիպում են ատամնավոր քիվի, քանդակազարդ զարդագոտու հատվածներ։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատին արտաքուստ ագուցված քարի վրա պահպանվել է ուռուցիկ գրված արձանագրության մի կտոր։ Փորագրության ձևը հատուկ է 12-ից 14-րդ դարերին։ Ակնհայտ է, որ Անապատի տեղում եղել է` ավելի հին հուշարձան, որը ամբողջովին քանդվել է և քարերը մասամբ օգտագործվել են նորը կառուցելու ժամանակ։
Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի
Քանդակազարդ բեկորների և արձանագրության ոճական առանձնահատկություններից պետք է ենթադրել, որ Անապատի նախնական հուշարձանը կառուցված է եղել 7-րդ դարից ոչ ուշ և կանգուն է եղել մոտավորապես մինչև 14-րդ դարը, որից հետո քանդվել է կամ երկրաշարժից, կամ թշնամիների կողմից։
Անապատի պատմության վերաբերյալ կարևոր տեղեկություն է հաղորդում Ստ. Օրբելյանը և հենց նրա մոտ ենք գտնում հուշարձանի հին անունը։ Ստ. Օրբելյանը գրում է, որ Սիսիական տոհմի Ձագիկ մեծ իշխանի որդի Վահանը մինչև իր անունը կրող Վահանավանքի հիմնադրումը (911 թ.) երկար ժամանակ անցկացրել է այդ նշանավոր մենաստանում։
Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի
Սյունիքի 17-րդ դարի բոլոր անապատներն հասել են մինչև մեր օրերը և հայտնի են նրանց տեղերը։ Տանձափարախ կոչված վայրում կանգուն է միայն մեկը վերոհիշյալ Բեխի անապատը։ Այս փաստը ոչ մի կասկած չի թողնում, որ նշված համալիրը պատկանում է Սյունիքի հինավուրց անապատներից մեկին` Տանձափարախին, որը հիմնովին վերակառուցվել է Արիստակեսի կողմից 17-րդ դարում։ Եվ պատահական չէ, որ Բեխ գյուղի բնակիչները մինչև վերջերս այն կոչել են Արիստակեսի անապատ։
Բեխի Անապատ / Լուսանկարը՝ Հայկ Բարսեղյանի
Տանձափարախի անապատը միջնադարում եղել է նաև հայտնի մշակութային կենտրոն։ Այստեղ գրվել են ձեռագրեր, աշխատել է Գրիգոր Տաթևացու աշակերտ Մաթևոս վարդապետը։ Տանձափարախի անապատը 17-րդ դարում վերականգնվելով, գործել է հավանաբար մինչև 18-րդ դարի վերջերը` եկեղեցում գտնվող մի խաչքարի վրա կա 1751 թ. արձանագրություն։ Սակայն հետո այն լքվում է և նրա անունը չի հիշատակվում ոչ մի տեղ։
Ավանդազրույց
Այս յուրահատուկ սրբավայր-ամրոցի մասին գրել է Րաֆֆին «Դավիթ Բեկ» վեպում:
Րաֆֆին գրում է. «Քաջազնական հոգին, միանալով կրոնական զգացմունքների հետ, հրաշքներ էր գործում: Պաշարվածները ընտրել էին մահը, քան թէ անձնատուր լինել. «Արևը մոտենում էր իր մուտքին: Սույն միջոցին Մխիթար սպարապետը Տեր-Ավետիքի հետ, թողնելով Դավթին փոքրաթիվ պահապանների հետ բերդի մէջ, իրանք ամրոցի գաղտնի դռնով դուրս են գալիս՝ իրանց հետ ունենալով մի քանի հարյուր սպառազեն տղամարդիկ: Նրանք անակնկալ կերպով հարձակվում են թշնամու գլխավոր բաժնի վրա: Որովհետև մութը պատած էր այն ժամուն, թշնամին շփոթվում է. նրանք կարծում են, թէ պաշարվածներին դրսից օգնություն հասավ: Ամբողջ բանակի մէջ տիրում է խռովություն և իրարանցում: Սկսվում է կոտորածը: Նույն միջոցին թշնամու խառնիճաղանճ բազմությունը թողնում է բերդը: Նրանք սկսում են ցրվել: Նույն ժամին բերդից դուրս է գալիս և Դավիթ- Բեկը, միանում է իր ընկերների հետ: Թշնամին փախչում է: Դրանք հետամուտ էին լինում: Նրանցից ընկնում են մի քանի հազար հոգի, խլում են հարյուրից ավելի դրոշակներ եւ հարուստ պատերազմական մթերք:
Սյունյաց նահանգը մաքրվեց օսմանցիներից: Այդ եղավ 1727 թվին»:
Դեպի Բեխի Անապատ իրականացրած արշավի ժամանակ քայլեցինք նաև դեպի Կավարտի հունական եկեղեցի։
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Վանքեր և եկեղեցիներ
Տեղերի վանք
Սբ․ Սիոն վանք
Գնդեվանք
Ցաղաց քար
Սևանավանք
Որոտնավանք
Հայրավանք
Զորաց եկեղեցի
Հաղարծին վանական համալիր
Կավարտի հունական եկեղեցի
Կավարտի հունական եկեղեցի կամ Սբ. Կատարինե (Կատերինա), Խարալամբոս եկեղեցին գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Կապան քաղաքի Կավարտ թաղամասից 4 կմ հեռավորության վրա՝ Կռկոռա լեռան լանջին: Ներկայումս եկեղեցին չի գործում, գտնվում է վթարային վիճակում։ Եկեղեցին իր փայտագմբեթ հորինվածքով յուրահատուկ է հայաստանյան եկեղեցաշինության մեջ։
Ճարտարապետություն
Շինարարական արձանագրության համաձայն՝ 1865 թ. եկեղեցին կառուցել են ազգությամբ հույն Կոնդուրով եղբայրները: Եկեղեցին գմբեթավոր շինություն է, կառուցված է մուգ դարչնագույն տուֆաքարի և բազալտի համադրումով։ Ենթադրվում է, որ քարը ուղտերով այստեղ է տեղափոխվել Շուշիի մոտակայքի քարհանքերից։ Հետաքրքիր գույնային երանգ է հաղորդում եկեղեցուն՝ քիվերի, պատուհանների շրջանակների և զարդագոտիների կառուցման ժամանակ օգտագորժված սպիտակադեղնավուն կրաքարը։ Զանգակատունը եկեղեցուն կից է արևմտյան կողմից։
Կավարտի հունական եկեղեցի
Եկեղեցին այսօր գտնվում է խիստ վթարային վիճակում, քանի որ 1960-ական թվականներին եկեղեցու շրջակայքում պարբերաբար իրականացվել են պայթեցումներ հանքերի շահագործման համար։
Դեպի Կավարտի հունական եկեղեցի իրականացրած արշավի ժամանակ քայլեցինք նաև դեպի Բեխի Անապատ։
Կավարտի հունական գյուղ
Կավարտը եղել է Սյունիք աշխարհի հին գյուղերից, և հիշատակված է եղել Տաթևի վանքի հարկացուցակում։ Նույն անվամբ ընդգրկված է եղել նաև Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառի կազմում։ Հարուստ է պղնձի պաշարներով, որոնք շահագործվել են դեռևս 1850-ական թվականներից։ Ներկայումս գյուղի տարածքը ընդգրկված է Կապան քաղաքի մեջ, որպես թաղամաս։
Հույները
1850 թվականի ամառային մի օր երկու անծանոթ են մոտենում Կավարտ գյուղի դիմացի անտառներով և ջրերով հարուստ Մարգ կոչվող բարձունքին։ Նրանք Կապան ոտք դրած առաջին հույներն են եղել։ Ալավերդիից այստեղ եկած հույները հետագայում մի փոքրիկ հողակտոր են ձեռք բերում և սկսում հանք շահագործել։
1853 թվականին ազգությամբ հույն Խարլամպի Կոնդուրովը կառուցում է Կավարտի պղնձաձուլարանը: Տեսնելով հանքի հզորությունն ու գումարներ բերելու հնարավորությունը, հարյուրից ավելի հույն բանվորներ են գալիս, որոնք այստեղ հաստատվում և իրենց համար առանձին բնակավայր են հիմնում: Գյուղը կառուցվեց Մարգի բարձունքում՝ Կռկոռա լեռան լանջին: Բարձունքում լինելու պատճառով սկսեցին այն անվանել Բաշքենդ (թուրք․ գլուխ և քաղաք բառերից) անունով:
1865 թվականին Կոնդուրովները կառուցեցին հունական Սբ․ Կատարինե եկեղեցին, որին տեղացիներն անվանում էին «Բերձենների եկեղեցի», որ կնշանակի հույների եկեղեցի («բերձեն» – «հույն» էթնանունը վրացերենով)։
Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո հանքերի շահագործումը հույների կողմից դադարեցվեց։ 70-տարուց ավելի այդ տարածքում բնակվելուց և հանքերը շահագործելուց հետո հույների հիմնական մասը հեռացան Բաշքենդից, Կավարտից ու Կապանից։
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Վանքեր և եկեղեցիներ
Տեղերի վանք
Սբ․ Սիոն վանք
Գնդեվանք
Ցաղաց քար
Սևանավանք
Որոտնավանք
Հայրավանք
Զորաց եկեղեցի
Հաղարծին վանական համալիր
Անձավաջրի կիրճ
Անձավաջրի կիրճը գտնվում է Վայոց Ձորում՝ Ելփին գյուղի մոտակայքում։ Կիրճն առանձնահատուկ է իր անանցանելի թվացող նեղ ժայռերով և դեղնակարմրավուն երանգներով։
Դեպի Անձավաջրի կիրճ արշավը հիմնականում ուղեկցվում է Խարանալեռի (1897 մ) արշավի հետ, որի գագաթից բացվում է տեսարան դեպի Գենուտ, Շրեշտասար, Քարկատար, Ձիասար և Ծակքար լեռնագագաթները։
Լեռնագրություն
Սիս լեռ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Ամպասար
Գոմբակ լեռ
Կայեն լեռ
Արտանիշ լեռ
Ոսկեսար լեռ
Չքնաղ լեռ / Չքնաղի լեռներ
Արտանիշ լեռ
Արտանիշ լեռ / 2461 մ
Արտանիշ լեռ ՝ ձմեռային լեռնագնացության համար շատ հարմար տարբերակ, քանի որ բարձրությունը մեծ չէ, իսկ բացվող տեսարանը հիասքանչ: Լեռան գագաթը միակ վայրն է որտեղից լավ երևում է Մեծ և Փոքր Սևանների հատման հատվածը:
Վերելքը սկսում ենք Շորժայի մոտակայքից` ծովի մակերևույթից 1920 մ բարձրությունից, բարձրանում ենք մոտ 540 մետր:
Գագաթից բացվող տեսարանները վայելելուց և փոքր ինչ հանգստանալուց հետո իջնում ենք դեպի Արտանիշ թերակղզի և շարունակում արշավը Սևանա լճի ափով՝ հանդիսանալով Սևան ազգային պարկի ամենահայտնի երթուղիներից մեկը:
Արտանիշ թերակղզի
Գտնվում է Սևանա լճի հյուսիսային ափին՝ Արտանիշի և Շորժայի ծոցերի միջև:
Սևանի լեռնաշղթայից բաժանված է ջրաբերուկային հարթությամբ: Ափերին կան լճային դարավանդների հետքեր: Կլիման չափավոր ցուրտ և խոնավ է, լանդշաֆտը՝ լեռնատափաստանային, մասամբ՝ անտառաթփուտային:
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Առաջիկա արշավներ
Վերելք Արայի լեռ / Հյուսիսային երթուղով
Գոշավանքից Խաչարձան
Երեք բազեների արահետ
Վերելք Վիթասար
Վերելք Գոմբակ լեռ
Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց
Ոսկեսար լեռ
Ոսկեսար լեռը (2173 մ) գտնվում է Լոռու մարզում՝ Ֆիոլետովո գյուղից 5 կմ հյուսիս-արևելք։ Դեպի Ոսկեսար իրականացվող արշավի ժամանակ անցում ենք կատարում Լոռիից Տավուշ։ Քայլում ենք Մարգավետի լեռների կատարային հատվածով։ Ճանապարհն անցնում է Ոսկեսար և Կաղնուտ գագաթների արանքով։ Ոսկեսարի արշավի ժամանակ քայլում ենք նաև դեպի Մաթոսավանք (13-րդ դար)։
Մեր արշավները
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Թաքնված կիրճ
2022 թվականին Կարեն Սարգսյանն ու Սիփան Գրիգը Ազատի ջրամբարում սապելու ընթացքում բացահայտեցին մի կիրճ, որը անվանեցինք Թաքնված կիրճը։ Այն գտնվում է Երանոսի լեռների լանջերին։
Սապբորդինգը Հայաստանում
Սապբորդինգ Ազատի ջրամբարում
Թաքնված կիրճի արշավի ընթացքում կարելի է հիանալ Ազատի ջրամբարի, Երանոսի ու Գեղամա լեռների, Արարատի տեսարաններով։
Լուսանկարները՝ Սիփան Գրիգի
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Մեր արշավները
Սիս լեռ
Թեժառույք լեռ
Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն
Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա
Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց
Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»
Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ
Անդոկ լեռ
Կապուտան (Գոգի) լիճ
Դալար Չահարմահալի
Դալար Չահարմահալի ՝ արշավական, ով IT ոլորտում աշխատում է որպես վաճառքի մասնագետ։ Դալարն ArmGeo-ում է 2021 թ․-ի Երախի գագաթից մինչ օրս։
ArmGeo-ի ինստագրամյան էջին վաղուց էի հետևում, բայց այդ ժամանակ ապրում էի Իրանում ու միայն նկարներով ու իրենց պատմածով էի պատկերացնում, թե ինչպիսին է արշավական ու լեռնային կյանքը։ 2020 թ․-ին տեղափոխվեցի Հայաստան ու շտապեցի մասնակցել ArmGeo-ի արշավին դեպի Երախ լեռ։
Դալար Չահարմահալի
Արշավին մասնակցում էի գործընկերոջս հետ, ով արդեն տարիներ շարունակ արշավում էր միայն ArmGeo-ի հետ։ Նրանից բազմիցս լսել էի խմբում տիրող ջերմ մթնոլորտի մասին։ Երախի արշավը մի բառով կնկարագրեի՝ թույնագույն ։) Իսկ գագաթ հասնելուց հետո հասկացա, որ այդ ամենն իմ մասին է, իսկ լեռներն ու նորանոր գագաթներն ինձ են սպասում։
Լեռնային ընտանիք
Արշավների շնորհիվ սկսել եմ ավելի ամուր մնալ կյանքի դժվար պայմաններում, դարձել եմ ավելի ինքնավստահ։ Իսկ ապրումներս ու զգացողություններս կդժվարանամ խոսքերով արտահայտել, շատ դժվար է բառերով փոխանցել։ Բայց մի բան հաստատ է՝ արշավների ամենակարևոր ու թանկ ձեռքբերումն իմ արշավական ընկերներն են՝ իմ լեռնային ընտանիքը։
Յուրաքանչյուր արշավի ու լեռան հետ միասին, ասես, ամեն անգամ յուրովի եմ բացահայտում ինքս ինձ, և հետո նվաճում ևս մի գագաթ։ Երևի կարելի է ասել, որ լեռներում ես ինձ եմ փնտրում։
Դեմավենդի վերելքը
Չնայած առջևում դեռ շատ լեռներ կան, որ անպայման պիտի բարձրանամ, բայց շատ տպավորիչ վերելքներից էր Դեմավենդի վերելքը։
Դեմավենդի գագաթին
Վերելքը բարդ էր և կարելի է ասել, որ արմջեոականների մեծ մասն այնտեղ էր, ինչը նույնպես նպաստեց, որ վերելքը հիշարժան լինի։ Վերելքը շատ է տպավորվել՝ 25 մասնակից և բոլորս Դեմավենդի գագաթին։
Արշավականները ․․․
Մենք ամենասովորական մարդիկ ենք ու սիրում ենք ապրել բնությանը մոտ։
Ամեն ինչ սկսվեց Նազելի լճի մոտից
ArmGeo-ում իմ պատմությունը սկսվեց մի թույն գիշերակացով արշավից՝ Նազելի լճի ափին:
Դալար Չահարմահալի
Գիշերակացով արշավների ժամանակ է, որ կարողանում ես շփվել բոլորի հետ։ Ու հենց այդ օրն էլ հասկացա, որ ինձ հարազատ եմ զգում արմջեոցիների հետ։
Հիմա՝ երկու տարի անց, հասկանում եմ, թե ինչ է նշանակում, երբ արմջեոականներն ասում են, որ կարևոր չէ՝ ուր, կարևոր է՝ ում հետ։
Ուղղակի սկսեք արշավել ու կսիրահարվեք լեռներին։
Մեր ակումբի անդամները
Դալար Չահարմահալի
Գևորգ Մովսիսյան
Աստղիկ Բաբալարյան
Թագուհի Մանուկյան
Նարե Մանուկյան
Լիլիթ Տոնոյան
Մարիամ Ղազարյան
Մերի Անտոնյան
Ռուբեն Զաքոյան
Ինչ նվիրել արշավական ընկերոջը
Արշավները տարեց տարի ավելի լայն տարածում են ստանում, ավելի շատ մարդիկ բարձրանում են լեռներ՝ նախընտրելով ակտիվ հանգիստն ու ժամանցը։ Այդպիսով, մեզնից յուրաքանչյուրն ունենում է գոնե մեկ արշավական ընկեր: Եվ ինչ-որ պահի կանգնում ենք մի խնդրի առջև, այն է՝ ինչպես ընտրել նվեր արշավականին։ Արշավականին նվեր ընտրելիս պետք է պատրաստ լինել փոքրիկ արկածների։
Արշավների ազդեցությունը մարդու կյանքում
Արշավական ընկերոջդ համար նվեր ընտրելիս շատ կարևոր է նվերի օգտակարությունը։ Քանի որ մենք սիրում ենք շատ ժամանակ անցկացնել բնության գրկում, լեռներում, մեզ համար անփոխարինելի են օգտակար նվերները։ Արշավականին նվեր ընտրելն այնքան էլ բարդ չէ, ավելին՝ զվարճալի է, իսկ այդ ընթացքում շատ հավանական է՝ դուք էլ որոշեք գնել արշավային կոշիկներ ու նրա հետ միանալ հաջորդ արշավին։
Ներկայացնում ենք 10 նվերներ, որոնց համար արշավական ընկերդ միանշանակ շնորհակալ կլինի։
Արշավային հարմարավետություն
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ արշավականները սիրում են կյանքը բարդացնել՝ թողնելով այն հարմարությունները, որոնք ունենք տանը կամ քաղաքային միջավայրում։ Իհարկե, դա այդպես չէ։ Սիրելով կտրվել քաղաքից և օրն ացնկացնել լեռներում կամ բնության գրկում, արշավականներին անհրաժեշտ է իրենց շուրջը ստեղծել որոշակի հարմարավետ միջավայր և պայմաններ։ Եվ այդ հարցում արշավական ընկերոջդ կարող ես օգնել՝ նվիրելով ներքոնշյալ իրերից մեկը։
Ձեռնափայտեր
Չնայած կան մարդիկ, ովքեր նախըտրում են քայլել առանց ձեռնափայտերի, ամեն դեպքում դրանք մեծապես օգնում են ճիշտ պահել կեցվածքը, նվազեցնում են ծնկների, մեջքի ծանրաբեռնվածությունը։ Ձեռնափայտերի շնորհիվ ունենում ենք երրորդ հենման կետ, և ավելի լավ պահում մարմնի հավասարակշռությունը։
Արշավական ըկերոջդ համար ձեռնափայտերը կլինեն ամենա-ամենա նվերը, որն իրեն կուղեկցի հատկապես բարձր լեռներում։
Լեռնային ակնոց
Վերոնշյալ ամենա-ամենա նվերներից մեկն է նաև լեռնային ակնոցը։ Քանի դեռ արշավներն ունեն ընդամենը ժամանցի կարևորություն, կարելի է նվիրել ոչ պրոֆեսիոնալ, քաղաքային ակնոցներ։ Իսկ եթե ընկերդ պատրաստվում է բարձրանալ բարձր լեռներ, ապա անշուշտ պետք է ընտրել հատուկ լեռնային ակնոցներ։ Սկզբում կարելի է ընտրել մինչև 4000 մ բարձրության համար նախատեսված ակնոցներ։
Լեռնային ակնոց
Լեռնային ակնոցը կարող է լինել ամենալավ նվերներից, քանի որ այն պարտադիր է կրել ոչ միայն ամռանը, այլ նաև ձմռանը՝ աչքերը արևի և ձյան համադրությունից պաշտպանելու համար՝ խուսափելով ձնային կուրությունից։
Լապտեր
Չնայած, որ լապտերները լինում են ձեռքի, ճակատային և ճամբարային, առավել նախընտրելի են ճակատային լապտերները, քանի որ ձեռքերը մնում են ազատ, իսկ լույսը միշտ ուղղված է լինում անմիջապես քայլողի դիմաց:
Լապտերն այն պարտադիր իրերից է, որ պետք է մշտապես լինի արշավականի ուսապարկում։
Արշավային սպասք
Այստեղ ընտրությունը բավականին հեշտ է ու բազմատեսակ, դու ազատ ես ընտրել ցանկացած սպասք՝ կլինի դա թերմոս, դանակ, թե բաժակ։
Որպես նվեր կարելի է ընտրել բազմաֆունկցիոնալ դանակ, ամառվա շոգից կամ ձմեռվա ցրտից փրկելու համար՝ թերմոս։
Նոր բացահայտումներին ընդառաջ
Ի՞նչ են արշավականները փնտրում լեռներում։ Հստակ պատասխանել այս հարցին չենք կարող, քանի որ պատասխանները բազմաթիվ են և առանձնահատուկ։ Սակայն միանշանակ է այն, որ բոլոր արշավակններին միավորում են նոր բացահայտումներն ու արկածները։ Մենք անընդհատ փնտրում ենք նորն ու մեզ համար անծանոթը։
«Լեռնային կղզի»
Եվ իհարկե այդ բացահայտումներով լի ճամփորդությունն ավելի վառ կլինի, երբ ունենաս մի հանրագիտարան, որտեղ կգտնես այն բոլոր լեռները, որոնք երբևէ բարձրացել ես կամ պլանավորում ես բարձրանալ։
«Լեռնային կղզի» գիրք
«Լեռնային կղզի» գիրքը միակն է, որտեղ կարելի է գտնել Հայկական լեռնաշխարհի լեռների մասին ճշգրիտ՝ ArmGeo-ի 10-ամյա գործունեության ընթացքում հստակեցված, տեղեկություններ։ Երկլեզու գիրքն արտաքինից կրում է Արարատի պատկերը, իսկ բովանդակության մեջ ներառված են բազմաթիվ քարտեզներ, նաև լուսակարներ, որոնք արվել են բացառապես մեր արշավների ընթացքում։
ArmGeo նվեր քարտ
Նոր բացահայտումներ և արկածներ սկսելու համար պետք է մասնակցել արշավների: Եթե ժամանակ չունեք երկար փնտրելու, ArmGeo նվեր քարտերը լավագույն լուծումը կարող են լինել։ Նվեր քարտերը կարող են լինել ձեր նախընտրած գումարի չափով, և պատրաստվում են շատ կարճ ժամանկահատվածում։ Ընդամենը պետք է անել փոխանցում, նշել ընկերոջ անուն-ազգանունը, էլեկտրոնային հասցեն և 10 ր անց նվերը պատրաստ է։ Արագ, հեշտ, ու ավելի քան թեմայի մեջ։
Նվեր քարտի օրինակ
Արշավային հանդերձանք
Երբեք չխաբվեք՝ մտածելով, թե Ձեր արշավական ընկերն ունի արշավային հանդերձանքի յուրաքանչյուր բաղկացուցիչ մաս։ Սակայն եթե նույնիսկ այդպես է, ապա, նախ՝ միշտ կարելի է գնել ավելի որակյալը, ավելի հարմարավետն ու գեղեցիկը, և հետո՝ ով ասեց, որ արշավային հագուստը չի կարող լինել շատ ու ավելի համապատասխան և ոճային։ Գուցե ընկերոջդ արշավային տաբատի հետ ավելի համադրելի ու գեղեցիկ կլիներ մեկ այլ ֆլիս կամ թերմոներքնազգեստ։
Բաֆ
Արշավային հագուստի հարմարավետությունը շատ դեպքերում փոքր դետալներում է։ Բաֆն ամռանը լավագույն պաշտպանությունն է փոշուց, արևից, իսկ ձմռանը՝ սառը քամիներից։ Ամառային՝ ավելի բարակ բաֆերը, բազմաֆունկցիոնալ են և ունեն մի շարք այլ կիրառություններ, իսկ ձմռանը բաֆը լավագույնս պաշտպանում է դեմքն ու վիզը սառը, ուժգին քամիներից։
Նվիրիր արշավական ընկերոջդ բաֆ և համոզված եղիր, որ այն կդառան իր արշավային հանդերձանքի անբաժան մասը։
«Սարի գլխին մի բան կա»
Չնայած արշավական ընկերդ կուրախանա նաև նոր ֆլիսից կամ շապիկից, բայց մենք ունենք նվերի ավելի լավ տարբերակ։ Շատ քիչ դեպքերում կարելի է արշավային հագուստը կրել նաև քաղաքային միջավայրում, բայց «Հայկական լեռնաշխարհ» ու «Սարի գլխին մի բան կա» գրվածքով հուդիները բացառություն են։ Դրանք միաժամանակ արշավային թեմայով են, և կարելի է կրել նաև քաղաքում։
Հուդին ձեռք բերելու համար կարող եք գրել մեր ֆեյսբուքյան էջին։
Գլխարկ
Արշավային հանդերձանքի կարևոր բաղկացուցիչներից են նաև գլխարկն ու ձեռնոցները։ Այն գլխարկերնն ու ձեռնոցները, որոնք հաճախ կրում ենք քաղաքային պայմաններում, այնքան էլ կարող են օգտակար չլինել լեռներում։ Այստեղ պետք է հիշել, որ ֆլիսե հանդերձանքը լավագույն ընտրությունը կարող է լինել, այդ թվում նաև գլխարկի և ձեռնոցի դեպքում։
Ֆլիսե գլխարկն ու հատկապես ձեռնոցները միակն են, որ կարող են լիովին պաշտպանել ցրտից ու սառը քամիներից։
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Արշավային կարգապահություն
Բժշկական հակացուցումներ արշավների ժամանակ
Աշնանային արշավներ / Ինչպես պատրաստվել
Ինչպես պատրաստվել ձմեռային արշավներին
Պաշտպանություն թունավոր օձերից
Ջրի աղբյուրները լեռներում
Լեռնային հիվանդություն
Կլիմայավարժեցումը լեռներում
Ինչպե՞ս գիշերել վրանում և չմրսել
Ինչպե՞ս իրերը ճիշտ դասավորել ուսապարկում
Ռաճա․ լեռնային դրախտ
Արդեն մի քանի տարի է, ինչ արշավներ ենք կազմակերպում նաև Վրաստանում, իսկ 2022 թվականին ուղևորվել ենք Ռաճա և Չաուխ։ Մեր ճամփորդությունների ժամանակ բացահայտել ենք հարևան երկրի բնությունը, պատմությունն ու արշավային երթուղիները։
Ճամփորդություն Սվանեթում
Ռաճա
Գտնվում է Վրաստանի հյուսիս-արևմտյան հատվածում, և հայտնի է որպես Կովկասյան լեռների լանջերին գտնվող լեռնային դրախտ։
Ռաճա
Ռաճան աննկարագրելի գեղեցիկ լեռների, խորը կիրճերի, անտառների և ալպիական լճերի ու ջրվեժների անիրական համադրություն է։ Բացի այդ, Ռաճայում կարելի է հիանալ ոչ միայն բնությամբ, այլև պատմական և մշակութային, կոլորիտային կառույցներով։
Չաուխ. ճամփորդություն Կովկասյան լեռներում
Ռաճան, ըստ բարձրության, բաժանվում է երեք մասի՝ Ստորին, Վերին և Լեռնային Ռաճա։ Այն հյուսիսից սահմանակցում է Սվանեթի և Հվ․ Օսեթիայի հետ։ Ռաճան, լեռնային դրախտ անվանումը, ստացել է նաև իր եղանակային պայմանների շնորհիվ, քանի որ վրացիների համար մշտապես եղել է նախընտրելի ամառանոց, որտեղ կտրողացել են կտրվել ամառվա տապից։ Եվ չնայած դրան, տարվա մյուս ամիսներին այստեղ շատ քիչ տեղացիների և օտարերկրացիների կարելի է հանդիպել։
Սացալիկ լեռ
Սացալիկ լեռան (1996 մ) վերելքը, հատկապես գագաթնամերձ հատվածը մեզ հիշեցրեց Իջանի լեռների պատն ու Դիմաց գագաթը։ Սացալիկ լեռան երթուղու մեծ մասը կարելի է բարձրանալ մենքենայով և քայլել միայն վերջին՝ դեպի գագաթ տանող հատվածը։
Սացալիկ լեռ
Սակայն եթե ունեք բավականաչափ ժամանակ, ապա միանշանակ, երթուղին պետք է քայլել ամբողջությամբ ու վայելել բնությունը։ Գագաթից կարելի է հիանալ դեպի Իմերեթի բացվող գեղեցիկ տեսարանով, ինչը տեղացիների պնդմամբ, եզակի դիտակետ է դեպի Իմերեթի։
Մեր վերելքն անցնում էր սաղարթախիտ, երբեմն նույնիսկ դժվարանցանելի հատվածներով։
Բուբա
Բուբայի (2534 մ) արշավն աննկարագրելի գեղեցիկ էր՝ ողջ ընթացքում մեզ ուղեկցում էին Կովկասյան լեռների տեսարանները։ Բուբայի գագաթն այնքան տպավորիչ չէ, որքան երթուղին ու հատկապես շրջապատող լեռները։
Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:
Մեր առաջիկա արշավները
Վերելք Արայի լեռ / Հյուսիսային երթուղով
Գոշավանքից Խաչարձան
Երեք բազեների արահետ
Վերելք Վիթասար
Վերելք Գոմբակ լեռ
Արշավային ուղեկցորդների պատրաստման դասընթաց
Վերելք Արտավազ լեռ
Իրականացնելու ենք վերելք Արտավազ լեռ, որը Փամբակի լեռնաշղթայի բարձր գագաթներից է: Բարձրությունը՝ 2929 մ:
Լեռան տարածքը հայտարարված է բնության կենսաբանական հուշարձան՝ որպես «Արտավազ լեռան մնացուկային տարածք»։
Վերելք Արտավազ լեռ
Վերելքը սկսելու ենք Արտավազ գյուղից և ավարտելու՝ Մեղրաձորում:
Երթուղու երկարությունը՝ 15 կմ
Հարաբերական բարձրությունը՝ 1100 մ
Հանդիպման վայրը` Սարյանի պուրակ (Մարտիրոս Սարյանի արձանի մոտ)
Հանդիպման ժամը` 7։30
Մասնակցության արժեքը` 8 500 դրամ
Արժեքի մեջ ներառված է՝
Տրանսպորտ
Ուղեկցորդների ծառայություն
Ուսապարկ (պարտադիր)
Ձեռնափայտեր (պարտադիր չէ)
Մեկօրյա սնունդ
Ջուր (առնվազն 1 լիտր)
Դեղատուփ
Արևային ակնոց
Գլխարկ (արևապաշտպան և ձմեռային)
Տաք հագուստ
Լապտեր
Անձրևապաշտպան թիկնոց
Զանգապաններ
Մեր արշավներին կարող են մասնակցել միայն 18-55 տարեկան միջին ֆիզիկական տվյալներ ունեցող անձինք, ովքեր չունեն առողջական խնդիրներ։
Ինչպե՞ս գրանցվել՝
Քայլ 1։ Զանգահարել 043 00 5165 (Viva cell) հեռախոսահամարով, Երևանի ժամանկով ժամը՝ 10։00-ից մինչև ժամը՝ 18։30 ընկած ժամանակահատվածում։
Կամ կարող եք գրել Armenian Geographic ֆեյսբուքյան էջին և մենք կպատասխանենք աշխատանքային ժամերի ընթացքում (10։00-ից մինչև ժամը՝ 18։30):
Քայլ 2։ Մեր հետ առաջին անգամ արշավի մասնակցելու դեպքում պետք է անցնել հետևյալ հղումով և լրացնել տեղեկացված համաձայնությունը
Քայլ 3։ Կատարել փոխանցում
Ստացող՝
ԱՐՄՋԵՈ ՍՊԸ (InecoBank)
Բանկային հաշիվ 2052 0222 1888 1001
Փոխանցումը կատարելիս անպայման նշեք Ձեր անուն-ազգանունը կամ հեռախոսահամարը և արշավի ուղղությունը։
Քայլ 4։ Վճարումը կատարելուց հետո անդորրագիրն ուղարկեք մեր էջին։ Գրանցումը համարվում է հաստատված վճարման անդորրագիրը մեր ֆեյսբուքյան էջին ուղարկելուց հետո։
Գրանցվելուց հետո կարող եք հրաժարվել մինչև արշավի նախորդ օրվա առավոտյան 12:00: Այնուհետև հրաժարվողի գումարը վերադարձի ենթակա չէ։
ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ
Խնդրում ենք առնվազն 10 րոպե շուտ լինել հանդիպման վայրում։
Ուշանալու և դրա պատճառով արշավը բաց թողնելու դեպքում գումարը ետ չի վերադարձվում։
Վերելք Արայի լեռ / Հյուսիսային երթուղով
Գոշավանքից Խաչարձան
Երեք բազեների արահետ
Վերելք Վիթասար