Հայ ժողովրդի բանահյուսությունն ու պատմությունը վկայում են, որ հայերն արարող և ստեղծող են: Իզուր չէ հայերի մասին ասվում՝ «Քարից հաց քամող»: Հնուց ի վեր հայերը, որտեղ ոտք են դրել, այնտեղ պատ են շարել, տուն կառուցել: Նույնիսկ բարձր լեռներն ու ժայռերը չեն խանգարել հայերին ամուր բերդեր և ամրոցներ կառուցել:  Չնայած որ քարն ինքնին չի կարող համարվել ազգային արժեք, բայց այնուամենայնիվ քարի որոշ տեսակներ կարող են համարվել ազգային՝ շնորհիվ իրենց ծագումնաբանության և Հայկական լեռնաշխարհում առկայության ծավալների: Հայկական մշակույթում այդպիսին է հայկական տուֆ քարատեսակը: Հայկական տուֆն այն քարն էր, որով կառուցվում էին բացառապես ամեն բան՝ գյուղատնտեսական շինություններից մինչև հոգևոր շինություններ և ամրոցներ:

Հայկական տուֆի առանձնահատկությունները

Դարեր առաջ արդեն հայերը համոզել էին, որ տուֆն ավելի ամուր քարատեսակ է, քան աղյուսը: Ավելի ուշ արդեն պարզ դարձավ, որ այս քարատեսակը նաև միատարր է և նրանից հնարավոր է հարթ և հավասար ուղղանկյուն կտորներ ստանալ:

Տուֆն առաջանում է հրաբխային ժայթքման արդյունքում գոյացած մոխիրի և պեմզային թրծման արդյունքում: Հենց դրանով էլ պայմանավորված է տուֆի գլխավոր առավելությունը՝ թեթև քաշը, փխրությունն ու բազմաթիվ գունային երանգները: Սա հնարավորություն էր տալիս ապահովելու շենքերի գեղեցիկ և քանդակազարդ արտաքին տեսքը:

Տուֆը կտրելու համար անհրաժեշտ չէին մեքենաներ և ժամանակակից սարքավորումներ: Միայն կացինը և սղոցը բավարար էին, որպեսզի ստանային հավասար քարի կտորներ:

Տուֆն ունի նաև շնչելու հատկություն: Քարի ծակոտիները հնարավորություն են տալիս ձմռանը շենքի ներսում պահպանել 0-ից բարձր ջերմաստիճան, իսկ ամռանը խուսափել դրսի շոգից: Եվ այսպիսով, տուֆից պատրաստված շենքերը ապահովված են լինում բնական օդափոխությամբ:

Հնում մարդիկ կարծում էին, որ տուֆն այդքան էլ ամուր քարատեսակ չէ: Եվ որպեսզի ավելի ամրացնեին տուֆից պատրաստված շինությունները, դրանք օծել են յուղով, իսկ այնուհետև ներկել որդան կարմիրով: Եվ միգուցե հենց այս ամենի շնորհիվ է, որ մի շարք շինություններ մինչ օրս կանգուն են մնացել:

Տուֆի տեսակները

Հայկական լեռնաշխարհը հանդիսանում է տուֆի մի ամբողջ հանքավայր: Այն աչքի է ընկնում ոչ միայն տուֆի առատությամբ, այլ նաև գունային բազմազանությամբ: Կարելի է հանդիպել վարդագույնից մինչև մուգ հրաբխագույնի երանգները: Տուֆի 28 երանգներից Հայաստանում տարածված են մանուշակագույնը, կարմիրը, նարնջագույնը, շագանակագույնը, վարդագույնը և սևը:

Հայկական տուֆը բաժանվում է 5 հիմնական տեսակների՝

• Անիի – դեղին և նարնջագույն
• Արթիկի – վարդագույն և մանուշակագույն
• Երևանի – սև և կարմիր
• Բյուրականի – վարդագույն՝ սև բծերով, մուգ մոխրագույն՝ սև բծերով
• Ֆելզիտային – նախշավոր

Գիտնականների պնդմամբ տուֆի գույների տարբերությունները կապված են լավայի հոսքի արագության, դրա ավարտի վայրի և օքսիդացման հետ: Վարդագույն տուֆը՝ այսպես կոչված զոդված տուֆն է, որն առաջանում է պիրոկլատիկ հոսքերի վերին շերտերից, որոնք և տարածված են Հայաստանի տարածքում: Վարդագույնը հենց տուֆի իսկական օքսիդացման գույնն է, որը ձևավորվում է անմիջապես պրիոկլատիկ հոսքերի սառեցումից հետո:

Հայաստանում տուֆի ամենամեծ հանքավայրերից մեկը գտնվում է Արթիկ քաղաքում: Հենց այստեղ էլ մշակվում է բոլորին հայտնի վարդագույն տուֆը: Արթիկից տուֆը արտահանվում է բազմաթիվ երկրներ:

Վարդագույն տուֆի քաղաքը

Երևանի ճարտարապետության գլխավոր առանձնահատկությունը տուֆն է: Հենց իր վարդագույն համայնապատկերի համար էլ Երևանը կոչվել է վարդագույն քաղաք: Քաղաքն իր ամենավառ գունավորումը ստանում է արևածագի և արևամուտի ժամերին և օրվա ընթացքում փոխում է իր գույնը՝ կախված թե որտեղ է գտնվում արևը: Սա էլ հենց Թամանյանի երազանքն էր՝ կառուցել արևի քաղաք:

Դեռ դարեր առաջ Արգիշտի արքան հրամայել էր Էրեբունի մայրաքաղաքը կառուցել սև տուֆից, քանի որ սև տուֆի հանքը գտնվում էր հենց կառուցվող քաղաքում: Էրեբունի մայրաքաղաքից մինչև Երևան տուֆը չի փոփոխվել և չի կորցրել իր արժեքը: Եվ դարեր անց Թամանյանը, հետևելով հայկական ճարտարապետության ավանդույթներին, որոշեց, որ Հայաստանի նոր մայրաքաղաքը պետք է կառուցվի վարդագույն և սև տուֆից:

Սև տուֆի քաղաքը 

Այնպես ինչպես Երևանը կոչվում է վարդագույն քաղաք, վարդագույն տուֆից կառուցված լինելու պատճառով, այնպես էլ Գյումրին կոչվում է «Սև տուֆի քաղաք»: Գյումրու քաղաքաշինության մեջ մեծապես օգտագործվել է սև տուֆը: Քաղաքի ճարտարապետության մեջ օգտագործված է մի յուրահատուկ մեթոդ, որը կոչվում է ադամանդի էֆեկտ: Այն ստեղծվում է պատերի վրա կարմիր և սև տուֆի համադրումից: 1860-80 թվականներին քաղաքաշինության մեջ օգտագործում էին հիմնականում կարմիր և սև տուֆի տեսակները, որն այդ ժամանկ կոչվում էր «Ալեքսանդրապոլյան ոճ»: Իսկ արդեն 1880 թվականից սկսած սև տուֆը դարձավ գերակշռողը քաղաքի ճարտարապետության մեջ:

Գյումրիում սև տուֆից կառուցված նշանակալի կառույցներից է Սև Բերդը, որն իր անվանումը ստացել է հենց սև տուֆից պատրաստված լինելու պատճառով: Սև բերդն ի սկզբանե եղել է Ալեքսանդրապոլի պաշտպանական կառույց և ծառայել, որպես զինվորների բանտ:

Այժմ բերդը հանդիսանում է Գյումրու կարևոր ճարտարապետական արժեք ներկայացնող կառույց:

Տուֆից պատրաստված զարդեր 

Ընդունված է, որ ոսկին և արծաթը զարդի են վերածվում թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի համադրությամբ: Սակայն վերջին տարիներին սկսել են պատրաստվել զարդեր արծաթի և Հայկական լեռնաշխարհում ամենատարածված քարի՝ տուֆի համադրությամբ: Բայց սրանից զարդերի արժեքը չի նվազում, քանի որ տուֆից զարդեր պատրաստելը բավականին բարդ և աշխատատար գործընթաց է: Վարպետից մեծ ջանքեր են պահանջվում մեծ տուֆի կտորներից փոքրիկ և հավասար քարակտորներ ստանալու համար: Եվ այս երկար աշխատանքի արդյունքում էլ ստացվում են այդքան յուրօրինակ զարդերը, որոնցում օգտագործվում է Հայաստանի, կարելի է ասել, ամենաազգային քարը՝ տուֆը:

Տուֆից պատրաստված զարդերը կարելի է ձեռք բերել «Զնդան»-ից:

Տուֆը և խաչքարերը 

Հայերի կյանքում տուֆը չի օգտագործվել միայն քաղաքաշինության մեջ: Այն մեծ քանակությամբ օգտագործվել է նաև եկեղեցաշինության մեջ: Հայաստանի վանքերն ու վանական համալիրները մեծամասամբ կառուցված են տուֆից: Տուֆը նաև ամենահարմար հումքն է ծառայում հայկական խաչքարերի կերտման համար, քանի որ տուֆը շատ հարմար էր տարբեր տեսակի քանդակների և զարդանախշերի համար: Քարի փխրունությունն ու թեթևությունը հեշտացնում է քարի վրա բազմաթիվ մանր զարդանախշեր փորագրելու գործընթացը: Ինչպես նաև, հայկական տուֆի օգտագործումը խաչքարերի պատրաստման մեջ՝ ավելի է կարևորում դրանք ազգային արժեքների համատեքստում։

Գուցե դարեր առաջ, տուֆի օգտագործումը քաղաքաշինության և այլ շինարարական նպատակներով պայմանավորված էր տարածաշրջանում դրա առատության, թեթևության և պրակտիկության հետ: Սակայն այժմ հայկական մշակույթում տուֆը շատ ավելին է, քան պարզապես հարմար և պրակտիկ քարատեսակ: Տուֆն այժմ համարվում է ազգային յուրահատուկ արժեք, որից միշտ կարելի է զգալ հարազատ ու ջերմ քաղաքի բույրը:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Հայաստանի լճերը աչքի են ընկնում գենետիկական բազմազանությամբ, ինչը պայմանավորված է տարածքի երկրաբանական զարգացմամբ: Հայաստանի տարածքում կա մոտ 100 լիճ ու լճակ՝ բոլորը քաղցրահամ: Հայաստանի լճերը ունեն հրաբխային (Ակնա լիճ), սառցադաշտային (Քարի, Լեսինգի), սողանքափլվածքային (Պարզ լիճ), հնահունային (Մեծամոր) ծագում։ Հայկական լեռնաշխարհում կա լճերի մի տեսակ, որ Մերձավոր արևելքում ոչ մի տեղ այլևս չկա՝ խառնարանային տիպը։ Մեր լեռնաշխարհում կան հրաբխային գագաթներ, որոնց խառնարանը լցված է ջրով և շուրջ տարի այդ լճերը պահպանվում են։ «Հայաստանի լճերը» ցանկում ներառել ենք միայն այն լճերը, որոնք բնական են կամ ունեն բնական ծագում, բայց հետագայում վերածվել են ջրամբարների։

Հայաստանի լճերը գերում են իրենց գեղեցկությամբ ու ջրի պարզությամբ, սակայն որոշ լճերի հատակը պատված է տիղմով և անվտանգ չէ լողալու համար։ Օրինակ Գոշի լճում կամ Արմաղանի խառնարանային լճում լողալ խորհուրդ չենք տալիս։ Նրանց հատակը պատված է տիղմի հաստ շերտով, որն առաջին հայացքից չի երևում։

Հիշեք, որ լողալ կարելի է միայն բնական լճերում, ջրամբարի վերածված լճերում լողալն արգելված է։

Հիշեք նաև, որ Աժդահակի խառնարանային լճում Չլողալն արգելվում է։)

Աժդահակի խառնարանային լիճ 

Աժդահակի լիճն առաջացել է Աժդահակ հանգած հրաբխի խառնարանում։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 3515 մետր բարձրության վրա։ Այն հանդիսանում է Հայաստանի ամենաբարձր լեռնային լիճը։

Թառի լիճ

Թառի լիճը գտնվում է համանուն լեռան խառնարանում, Աժդահակ լեռնագագաթից 1,3 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 3442 մետր բարձրության վրա։ Թառը լեռան ոչ պաշտոնական անունն է, գագաթն անուն չունի։ Ոմանք այն անվանում են Կարմիրսար։

Մթնալիճ

Արագածը լինելով Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը՝ 4090 մ, իր շուրջն ունի բազմաթիվ բարձրլեռնային լճեր։ Դրանցից հատկապես յուրահատուկ է Մթնալիճ անունը կրող լիճը, որը գտնվում է 3 500 մ բարձրության վրա։ Այն տեղակայված է Արագածի հյուսիսային լանջին՝ Մեծ Մանթաշ գյուղից 15,2 կմ հարավ-արևելք։

Մթնալճի յուրահատկությունն իր տեղադիրքն է Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի տակ և կապույտ հայելին, որը չի կարող անտարբեր թողնել բնության սիրահարներին։

Ռապի լիճ

Ռապի լիճը Արագածի բազմաթիվ բարձրալեռնային լճերից մեկն է։ Գտնվում է Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսային մասում, Դաշտակիջուր գետի ձախ ափին, Գեղաձոր գյուղից 9 կմ հեռավորության վրա։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 3001 մետր է, մակերեսը՝ 1,2 հա։

Քարի լիճ

Քարի լիճը գտնվում է Արագածոտնի մարզում, Արագած լեռան վրա, ծովի մակերևույթից 3200 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 0,3 ք․կմ է:

Պարզ լիճ

Պարզ լիճը գտնվում է Տավուշի մարզում, Արեգունի լեռների հյուսիսարևմտյան՝ անտառապատ լանջերին, ծովի մակարդակից 1334 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` շուրջ 0,03 ք․կմ, միջին խորությունը` 7 մ:

Կակաչ լիճ

Կակաչ լիճը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում, Արեգունի լեռնահամակարգում, Ծովագյուղից 1,7 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից` 2300 մ, մակերեսը` 1 հա: Լիճն անվանում են նաև Ծովագյուղի լիճ։

Ծովեր լիճ

Ծովեր լճակը գտնվում է Լոռու մարզում՝ Դսեղ գյուղից 3 կմ հարավ-արևելք, Սևորդյաց լեռների հյուսիսային լանջի աղեղնաձև գոգավորությունում, ծովի մակերևույթից 1390 մետր բարձրության վրա։

Սևանա լիճ

Հայաստանի ամենախոշոր լիճը Սևանն է, որն ունի տեկտոնահրաբխային ծագում: Աշխարհում կան բազմաթիվ լճեր, որոնք Սևանից մեծ են և ավելի բարձր են տեղադրված, բայց չեն վայելում այնպիսի ժողովրդականություն ինչպես Սևանը: Սևանը պատմական շրջանում տարբեր անուններ է կրել՝ Գեղարքունի, Գեղամա ծով և այլն: Լիճը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում,  ծովի մակարդակից  շուրջ 1900 մ բարձրության վրա:

Սևանա լիճը ձգված է հյուսիս արևմուտքից հարավ-արևելք 75 կմ երկարությամբ: Սևանի գոգավորությունը տեկտոնական ծագում ունի, բոլոր կողմերից շրջապատված է լեռներով՝ Արեգունի, Սևանի, Արևելյան Սևանի, Գեղամա և Վարդենիսի: Արտանիշ և Նորատուս թերակղզիներով անցնող պայմանական գծով լիճը բաժանվում է երկու մասի` Մեծ և Փոքր Սևանի: Ընդհանուր մակերեսը` 1416 ք․կմ է, միջին խորությունը` 41 մ, առավելագույնը` 82 մ:

Փոքր Սևանը երիտասարդ է, լճային նստվածքները սակավազոր են, փաստորեն ներկայացնում է խորը գրաբեն (տեկտոնական իջվածք)։ Առավելագույն խորությունն ակստեղ հասնում էր 99 մ-ի (մինչև մակարդակի իջեցումը)։ Լիճը փաստորեն առաջացել է Փոքր Սևանի արևմտյան մասում վերին չորրորդական լավաների արտավիժումից։ Մինչև արտավիժումը Հրազդան գետը Մեծ Սևանի հարթ հատակին գալարներ առաջացնելով մտնում էր Շորժայի թմբի մեջ ստեղծված հովիտը, դուրս գալիս Փոքր Սևանի գոգավորություն և այնտեղից հոսում հարավ։ Սակայն լավային արտավիժումների հետևանքով գետի հունը Լճաշեն գյուղից արևմուտք փակվել, և սկսվել է Սևանի լճացումը․ սկզբում Փոքր Սևանում, ապա՝ Մեծ Սևանում։

Սևանա լճի գոգավորությունը բնության հրաշալիքներից մեկն է նաև իր մաքուր օդով, վճիտ ջրով, զովությամբ, պատմական ու բնական հազվագյուտ հուշարձաններով, հանքային ջրերով։

Արտավանի լիճ

Արտավանի լիճը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում, Արտավան գյուղից 2,5 կմ հյուսիս-արևելք: Ծովի մակարդակից 2240 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 6 հա է: Լճի կադաստրային անունը Ալլիճ է, սակայն լիճն ավելի հայտնի է Արտավանի լիճ անվամբ: Արտաքին տեսքը յուրահատուկ է։ Վերևից նայելիս լիճը նման է աշխարհի քարտեզին:

Թարփի լիճ

Թարփի լիճը գտնվում է Ողջաբերդի լեռներում՝ Գեղարդ գյուղից 5,5 կմ հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 2170 մետր բարձրության վրա։

Ակնա լիճ

Լիճը գտնվում է Գեղարքունիքի և Կոտայքի մարզերի սահմանագլխին՝ Գեղամա լեռների կենտրոնական կատարային մասում, ծովի մակերևույթից 3032 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 0,8 ք․կմ է , խորությունը` 15 մ: Լիճը սնվում է ձնհալքի և աղբյուրների ջրերով։ Այն շրջապատված է երիտասարդ հրաբխային կոներով և ալպյան հրաշագեղ մարգագետիններով։ Նրա ջուրը պարզ է, անուշահամ։ Լճի հայելում արտացոլվում են շրջակա լեռները և երկնքի կապույտը։

Արփի լիճ

Արփի լիճը գտնվում է ՀՀ Շիրակի մարզում, Աշոցքի սարահարթում։ Նախկինում բնական լիճ էր։ 1950 թ.-ից վերածվել է ջրամբարի: Մինչև ջրամբար դառնալը մակերեսը եղել է 20,6 քկմ , խորությունը` 1,6 մ, ծավալը` 3 մլն խմ: Ամբարտակի կառուցումից հետո, Արփի լիճը դարձավ Հայաստանի երկրորդ ջրային ավազանը Սեւանից հետո: Արփի լճից սկիզբ է առնում Ախուրյան գետը, որը թափվում է Հայաստանը Թուրքիայից բաժանող Ախուրյանի ջրամբարը: Արփի լճին ամենամոտ տեղակայված Պաղակն գյուղակում է գրանցվել Հայաստանի ամենացածր՝ -46 աստիճանը:

2009 թ․-ին ատեղծվել է «Արփի լիճ» ազգային պարկը։ Ազգային պարկի տարածքում գրանցված են 225 տեսակի ողնաշարավոր կենդանիներ։

Վիշապալիճ (Վանքի լիճ)

Լճակը գտնվում է Արարատի մարզում, Գողթ գետի վերնագավառում, Թառնիստ  սարավանդի արևմտյան մասում, Գեղարդ գյուղից 9 կմ արևելք: Ծովի մակարդակից 2620 մ բարձրության վրա, մակերեսը` 30 հա:

Կապույտք կամ Գոմքի լիճ

Կապույտք լիճը առաջացել է համանուն գետի վրա՝ գետի հունի արգելափակման հետևանքով։ Գտնվում է Կապույտ գյուղից 3,2 կմ հարավ-երևելք, ծովի մակերևույթից 2055 մետր բարձրության վրա։ Լիճն անվանում են նաև Գոմքի լիճ, քանի որ մոտ է գտնվում Գոմք գյուղին։ Պաշտոնական անուն չունի։

Գոշի լիճ

Լճակը գտնվում է Տավուշի  մարզում, Արեգունի լեռների հյուսիսային լանջերին, Խաչարձան գետի ձախափնյակում, Ճերմակավան գյուղից 1 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1398 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 1,2 հա:

Լեսինգի լիճ

Լիճը գտնվում է Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսարևելյան լանջին, ծովի մակարդակից 3200 մ բարձրության վրա, Ծաղկաշեն գյուղից 8 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Մակերեսը` 1,6 հա, առավելագույն խորությունը` 2,5 մ: Կոչվել է ի պատիվ ակադեմիկոս Ֆրանց Յուլի Լեվինսոն Լեսինգի, որը 1927-1929 թվականներին ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ արշավախմբերի աշխատանքները Արագածում և Սևանա լճի ավազանում։

Ծակքարի լիճ

Ծակքարի լիճը գտնվում  է Սյունիքի մարզում, Զանգեզուրի լեռների կատարային հատվածում, Քաջարան քաղաքից 8 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից 3270 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 3 հա:

Կապուտան լիճ

Լիճը գտնվում է Զանգեզուրի լեռնահամակարգի կատարային մասում, Քաջարանց գյուղից 8,3 կմ հվ-արմ.: Բարձրությունը ծովի մակարդակից` 3202 մ է, մակերեսը` 10 հա, ծավալը` 1,5 մլն.խմ է, առավելագույն խորությունը` 22 մ:

Կապտաչ կամ Սրտներ լիճ

Լիճը գտնվում է Սյունիքի մարզում, Մեղրու լեռների հարավային լանջին, Լիճք գյուղից 8 կմ արևմուտք։ Մակերեսը` 2,5 հա, միջին խորությունը` 6 մ: Տեղացիները լճին «սրտներ» են ասում, քանի որ վերևից նայելիս սրտի տեսք ունի:

Գազանալիճ

Գտնվում է Կապուտջուղ լեռնագագաթից հյուսիս՝ Քաջարանց գյուղից 11 կմ հյուսիս-արևմուտք: Բարձրությունը ծովի մակարդակից` 3112 մ, մակերեսը` 1,8 հա, խորությունը` մինչև 10 մ:

Ինչպե՞ս պատրաստվել Արարատի վերելքին

Ակնալիճ (Այղր)

Ակնալիճը գտնվում է Ակնալիճ գյուղում, ծովի մակերևույթից 850 մետր բարձրության վրա։

Մարգալիճ

Լճակը գտնվում է Վայոց Ձորի մարզում, Վայքի լեռների հյուսիսային լանջերին, Մարտիրոս գյուղից 0,5 կմ արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից` 1996 մ է, մակերեսը` 1 հա:

Վարդավառի լիճ

Վարդավառի լիճը գտնվում է Երևանում։ Կառուցվել է մ․թ․ա․ 8-րդ դարում Արգիշտի Ա-ի կողմից և կոչվել է Արգիշտի ծով։ Այն կառուցել է Էրեբունի բերդաքաղաքը Հրազդան գետից հոսող և այստեղ կուտակվող ջրով ապահովելու համար: Ջուրը լճից տուֆակերտ խողովակներով հասցվել է դեպի Էրեբունի ամրոցի ստորոտը։ Շուրջ երեքհազարամյա պատմություն ունեցող այս լիճը չի փոխվել իր չափսերով և գրեթե նույնությամբ պահպանվել է մինչ օրս։

Ծաղկունյաց լիճ

Ծաղկունյաց լիճը գտնվում է Ծաղկունյաց լեռների լանջերին, Աղվերանից 3,6 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակերևույթից 2427 մետր բարձրության վրա։

Նազելի լիճ 

Լիճը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում՝ Գեղամա լեռներում։ Գտնվում է Աժդահակ և Սպիտակասար գագաթների մեջտեղում՝ Նազելի լեռնագագաթից 1,7 կմ արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից 3100 մետր է։ Նազելի լիճն անվանում են նաև Բադի լիճ։

Աթանի լիճ

Աթանի լիճը գտնվում է Լոռու մարզում, Աթան գյուղից 1 կմ արևելք, ծովի մակարդակից 1792 մ բարձրության վրա։

Սև լիճ 

Սև լիճը գտնվում է ՀՀ Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի սահմանագլխին, Սյունիքի բարձրավանդակում, Մեծ Իշխանասարի հյուսիսարևելյան լանջին, ծովի մակարդակից 2660 մետր բարձրության վրա: Մակերեսը` 1,6 ք․կմ:

Սև լճի մեծ մասը՝ հարավային հատվածը, գտնվում է ՀՀ տարածքում։ Հյուսիսային հատվածը գտնվում է Ադրբեջանում։

Ծղուկի կամ Ուխտասարի լիճ

Լիճը (Ուխտալիճ, Ուխտասարի լիճ, Ծղուկի լիճ) գտնվում է Ծղուկ լեռնագագաթից 2,3 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ ծովի մակարդակից 3300 մետր բարձրության վրա: Լճի ափին են գտնվում բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Դեռ հազարամյակներ առաջ, դարեր շարունակ, այստեղ եկել են ուխտի, ծիսակատարություններ են արել, միգուցե զոհեր մատուցել։

Երկնաքարի լիճ

Իրականում այս լճակն անանուն է, բայց ասում են իբր առաջացել են երկնաքարի հարվածի տեղում։ Չնայած փոքր մակերեսին, խորությունը մոտ 5-6 մետր է։ Լճակը գտնվում է Սյունիքի բարձրավանդակում և շատ պարզ երևում է Ուղտասարի վերելքի ընթացքում։

Այլակ լիճ

Այլակ լիճը գտնվում է Սյունիքի բարձրավանդակում, Թրասար լեռնագագաթից 6 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակերևույթից 2985 մետր բարձրության վրա։

ՀՀ-Ադրբեջան սահմանային գիծն անցնում է լճի մեջտեղով։

Վարդենիքի լիճ

Վարդենիքի լիճը գտնվում է Վայոց Ձորի մարզում, Ելփին գյուղից 3,5 կմ հյուսիս-արևելք, Շրեշտասարի լանջին, ծովի մակերևույթից 1753 մետր բարձրության վրա։ Լճակը սնվում է ստորգետնյա ջրերով։

Ումրոյի լիճ

Ումրոյի լիճը գտնվում է Արագածոտնի  մարզում, Արագածի արևելյան լանջին, Ծաղկաշեն գյուղից 8 կմ հս-արմ., ծովի մակարդակից 3050 մ բարձրության վրա: Մակերեսը` 20 հա:

ՎԵՐԵԼՔ ԱՐԱՐԱՏ ԼԵՌ

Երբ կյանքդ փոխվում է 5165-ով

Եղնալիճ

Եղնալիճը գտնվում է Արագածի հյուսիսարևելյան լանջին, Կուրաղբյուր լճից 230 մետր հեռավորության վրա։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 3016 մետր։

Ջոջ լիճ

Ջոջ լիճը գտնվում է Արագածոտնի մարզում, Ծաղկունյաց լեռներում, Լուսագյուղից 1,2 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 2286 մ է։ մակերեսը՝ 0,05 հա։

Յոթ լիճ

Աստղոնք լեռան հարավային լանջերին են գտնվում մի քանի փոքրիկ լճակներ, որոնց ընդհանուր անունով կոչում են «Յոթ լիճ»։ Գտնվում են ծովի մակերևույթից մոտ 3000-3300 մետր բարձրության վրա։

Ուրասարի կամ Ջրաշուշանների լիճ

Ջրաշուշանների լիճը գտնվում է Ուրասար գյուղից 1․2 կմ հյուսիս-արևելք։ Ջրաշուշանը Հայկական լեռնաշխարհի ամենագեղեցիկ բույսերից է։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում:

Որոտանի լիճ

Որոտանի լիճն առաջացել է Որոտան գետի վրա՝ փլվածքի հետևանքով։ Գտնվում է Հարժիս գյուղից 1,6 կմ հարավ՝ Որոտանի կիրճում։ Ծովի մակերևույթից 1195 մետր բարձրության վրա։ Լիճը կարելի է տեսնել Հարժիսից Տաթև տանող արշավային երթուղին անցնելիս։

Սևակն լիճ

Սևակն լիճը գտնվում է Արարատի մարզում, Գենուտի լեռներում, Զանգակատուն գյուղից 1 կմ հարավ-արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից 1740 մետր է, մակերեսը՝ 0,6 հա։

Ջղին լճեր

Ջղին բնական լճակները գտնվում են Խոսրովի արգելոցում, Ուրցաձոր գյուղից 16 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակերևույթից 1850 մետր բարձրության վրա։

Ամառանոց լիճ

Ամառանոց լիճը գտնվում է Շարայի լեռան հյուսիսային լանջին, Լեռնապար գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակարդակից 2324 մետր բարձրության վրա։

Արմաղանի լիճ

Արմաղանի լիճը գտնվում է Արմաղան լեռան խառնարանում, Մադինա գյուղից 3,4 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի  մակերևույթից 2793 մետր բարձրության վրա։ լճակի մակերեսը կազմում է մոտ 2 հա, խորությունը՝ 2,5 մետր։

Աչքասարի լիճ

Աչքասարի լիճը գտնվում է Ջավախքի լեռնավահանում, Աչքասար լեռնագագաթից 930 մետր արևելք, ծովի մակերևույթից 2932 մետր բարձրության վրա։

Հորսի լիճ 

«Հորսի լիճ» ջրամբարը գտնվում է Վայոց Ձորի մարզում, Հորս գյուղից 2 կմ հարավ-արևմուտք, Քարկատարի լեռներում, ծովի մակերևույթից 2090 մ բարձրության վրա։

Այստեղ ներկայացրել էինք միայն Հայաստանի տարածքում գտնվող լճերը, իսկ ողջ Հայկական լեռնաշխարհի լճերին կարող եք ծանոթանալ Հայկական լեռնաշխարհի լճերը հոդվածում։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում

Բնական պայմանների և երկրաբանական կառուցվածքի մեծ բազմազանությունից ելնելով՝ Հայաստանի տարածքում առանձնացվում են 4 լեռնագրական մարզեր: Այս հոդվածում ներկայացնում ենք 3 լեռնագրական մարզերը։ Միջլեռնային գոգավորություններն ու դաշտերը չենք ընդգրկել մեր ուսումնասիրության նյութի մեջ: Անդրադարձել ենք Հայաստանի ամենաերկար լեռնաշղթաներին և նրանց ամենաբարձր գագաթներին, որոնց բարձրությունը 2000 մետրից բարձր է և հետաքրքրություն է ներկայացնում զբոսաշրջային տեսանկյունից։ Ստորև նշված բոլոր լեռները բարձրացել ենք «Մերն է» նախագծի շրջանակներում։ Ցանկացած լեռան մասին կարող եք կարդալ սեղմելով ամենաբարձր գագաթի վրա և անցնել հղումով, որտեղ ներկայացրել ենք ավելի մանրամասն նկարագրություն և լուսանկարներ մեր արշավներից։ Այս տեղեկությունները ներկայացված են նաև Հայկական աշխարհագրական նախագծի ղեկավար Տիգրան Վարագի «Լեռնային կղզի» գրքում։

Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռների մարզ

Մարզը զբաղեցնում է Հայաստանի հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան մասը։ Այս գոտու մեջ մտնող լեռները բաժանվում են արտաքին շարի` Վիրահայոց, Գուգարաց, Միափորի և ներքին շարի՝ Բազումի, Շիրակի, Բովաքարի, Իջևանի, Պապաքարի, Փամբակի, Ծաղկունյաց, Թեղենյաց, Արեգունու, Սևանի և մի քանի այլ լեռնաշղթաներ: Միջլեռնային գոգավորություններից մարզում առանձնացնում են Լոռվա, Շիրակի դաշտերը, Սևանի գոգավորությունը և Փամբակի, Դեբեդի, Աղստևի հովիտները:

Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռների մարզ / Հայաստանի լեռները

Վիրահայոց լեռներ

Երկարությունը՝ 86 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Լալվար լեռ (2552 մ)

Շիրակի լեռներ

Երկարությունը՝ 47 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ցուլասար լեռ (2556 մ)

Ցողասարի լեռներ

Երկարությունը՝ 26 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Շաղզարդ լեռ (2712 մ)

Բազումի լեռներ 

Երկարությունը՝ 66 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ուրասար լեռ (2992 մ)

Քարհանքի լեռներ

Երկարությունը՝ 14 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Շիկալիճ լեռ (2402 մ)

Վահագնի լեռներ

Երկարությունը՝ 16 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Քարհատ լեռ (2230 մ)

Տափերի լեռներ

Երկարությունը՝ 12 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Վարդուտ լեռ (2353 մ)

Կամատուրի լեռներ

Երկարությունը՝ 3,5 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Գլուտ լեռ (2101 մ)

Գուգարաց լեռներ

Երկարությունը՝ 80 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Դժարսար (2244 մ)

Իջևանի լեռներ

Երկարությունը՝ 32 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Սառցապատ լեռ (2532 մ)

Կենաց լեռներ

 Երկարությունը՝ 50 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կենացսար լեռ (2139 մ)

Տավուշի լեռներ

Երկարությունը՝ 47 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Մեծլանջ լեռ (2052 մ)

Փամբակի լեռներ

Երկարությունը՝ 106 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Թեժ լեռ (3101 մ)

Արջանոցի լեռներ

Երկարությունը՝ 28 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ձոր լեռ (2628 մ)

Արջուտի Թամքոց լեռներ

Երկարությունը՝ 16 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Նժույգ լեռ (2470 մ)

Թեղենյաց լեռներ

Երկարությունը՝ 22 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Թեղենիս լեռ (2851 մ)

Կարմիր Թևի լեռներ

Երկարությունը՝ 4,7 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կարմիր Թև լեռ (2582 մ)

Բովաքարի լեռներ

Երկարությունը՝ 36 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Բովաքար լեռ (3016 մ)

Արեգունու լեռներ

Երկարությունը՝ 65 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կարկտասար լեռ (2750 մ)

Կենացբլրի լեռներ

Երկարությունը՝ 8 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կենացբլուր լեռ (2428 մ)

Միափորի լեռներ

Երկարությունը՝ 63կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Միափոր (2993 մ)

Պայտապարի լեռներ

Երկարությունը՝ 16,5 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Պայտապար լեռ (2071 մ)

Ծաղկոտ լեռներ

Երկարությունը՝ 7 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Մակաղաքար (2170 մ)

Արջաքարի լեռներ

 Երկարությունը՝ 9,5 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Արտանիշ լեռ (2461 մ)

Արևելյան Սևանի լեռներ

Երկարությունը՝ 48 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ծարասար լեռ (3427 մ)

 

Հրաբխային լեռնազանգվածների և սարավանդների մարզ

Այս մարզը ձգվում է ՀՀ տարածքի առանցքային մասով՝ հյուսիս – արևմուտքից հարավ-արևելք և բաժանում միմյանցից հյուսիսային և հարավային ծալքաբեկորավոր լեռների մարզերը: Այս մարզը զբաղեցնում է ՀՀ տարածքի մոտ 45 %-ը: Սկսվում է հյուսիս-արևմուտքից՝ Եղնախաղի և Ջավախքի լեռներով, ձգվում հարավ , ապա հարավ –արևելք՝ ընդգրկելով Արագած և Արայի լեռնազանգվածները, Գեղամա լեռնավահանը, Վարդենիսի լեռները և Սյունիքի բարձրավանդակը:

Մարզը բնութագրվում է լավային սարավանդներով, բազմաթիվ հրաբխային կոներով և թույլ մակերևութային հոսքով: Հրաբխային ռելիեֆի կարևոր ձևերից են արտաժայթուք կոները՝ առանց խառնարանի հրաբուխները։ Թթվային լավան դուրս մղվելով կուտակվել է երկրի մակերևույթին՝ առաջացնելով զառիթափ լանջերով կոներ կամ լեռնազանգվածներ։ Այն լավ արտահայտված է Սպիտակասար, Վարդենիս և Մեծ Իշխանասար լեռնագագաթներում:

Մարզը բաժանվում է 2 ենթամարզերի՝ Ջավախք-Աշոցքի և Արագած-Սյունիքի:

Հրաբխային լեռնազանգվածների և սարավանդների մարզ

Ջավախքի լեռներ

Երկարությունը՝ 65 կմ, ՀՀ-ում՝ 20 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Աչքասար լեռ (3196 մ)

Եղնախաղի լեռներ

Երկարությունը՝ 60 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Մեծ Եղնախաղ (3042 մ)

Արագած Լեռնավահան Արայի լեռնազանգված

Ամենաբարձր կետը՝ Հյուսիսային գագաթ (4090 մ)

Արայի լեռնազանգված

Ամենաբարձր գագաթը՝ Արայի լեռ (2606 մ)

Գեղամա լեռներ

Երկարությունը՝ 72 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Աժդահակ լեռ (3597մ)

Վարդենիսի լեռնավահան

Երկարությունը՝ 78 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Վարդենիս լեռ (3522մ)

Սյունիքի բարձրավանդակ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Թրասար (3594 մ)

Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռների մարզ

Մարզը տարածվում է Ազատ գետի հովտից մինչև Արաքսի հովիտ: Բաժանվում է 2 ենթամարզի՝ Ուրծ-Վայքի և Զանգեզուրի: Այս մարզն ունի խիստ մասնատված մակերևույթ, խոր հովիտներ ու կիրճեր, սրակատար լեռնագագաթներ: Ամենախոշոր լեռնագրական միավորը Զանգեզուրի լեռնային համակարգն է՝ Վայքի, Բարգուշատի, Մեղրու լեռներով և նրանց բազմաթիվ լեռնաճյուղերով, առանձին միավոր է Խուստուփ-Կատարի աղեղնաձև լեռնաշղթան:

 

Ողջաբերդի լեռներ

Երկարությունը՝ 28 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ողջաբերդ լեռ (2220 մ)

Երանոսի լեռներ

Երկարությունը՝ 41 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Հանդասար լեռ (2293 մ)

Կոտուցի լեռներ

Երկարությունը՝ 13 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կոտուց լեռ (2061 մ)

Տասանորդի լեռներ

 Երկարությունը՝ 14 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Տասանորդ լեռ (2535 մ)

Ուրծի լեռներ

Երկարությունը՝  27 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Ուրծ լեռ (2446  մ)

Քարկատարի լեռներ

Երկարությունը՝ 25 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Քարկատար լեռ (2961 մ)

Գնդասարի լեռներ

Երկարությունը՝ 28 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Մկնասար լեռ (2947 մ)

Վայքի լեռներ

Երկարությունը՝ 72 կմ, ՀՀ-ում 55 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Գոգի լեռ (3120 մ)

Թեքսարի լեռներ

Երկարությունը՝ 45 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Սեմասար լեռ (3385 մ)

Զանգեզուրի լեռներ

Երկարությունը՝ 160 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Կապուտջուղ լեռ (3906 մ)

Բարգուշատի լեռներ

Երկարությունը՝ 86 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Արամազդ լեռ (3399մ)

Խուստուփ – Կատարի լեռներ

Երկարությունը՝ 44 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Խուստուփ լեռ (3201 մ)

Մեղրու լեռներ

Երկարությունը՝ 64 կմ

Ամենաբարձր գագաթը՝ Բաղացսար լեռ (3249մ)

 

Հեղինակ՝ Տիգրան Վարագ

Օգտագործված գրականություն՝ «ՀՀ լեռնագրական օբյեկտների անվանումների համառոտ տեղեկատու-բառարան», Գեոդեզիա և քարտեզագրություն ՊՈԱԿ, գլխ. խմբագիր Յու. Վարյան, Երևան 2015

Քարտեզը՝ Անուշավան Բարսեղյանի

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Երկարատև քայլարշավներից մեր մարմինը ինչ-որ առումով «մաշվում» է: Սա կարող է մի շարք տհաճ զգացողությունների հանգեցնել, որոնցից մեկն էլ այն է, որ դուք կարող եք ունենալ ծնկի ցավ արշավների ընթացքում: Փորձենք հասկանալ՝ ի՞նչ ենք կարող անել, որպեսզի խուսափենք ծնկների ցավից:

Ինչո՞ւ են մեր ծնկները ցավում քայլելիս

Շատ մարդիկ են ունենում ծնկի ցավ արշավների ընթացքում: Քայլարշավի ընթացքում ծնկներն ավելի շատ են ծանրաբեռնվում, քան սովորական քաղաքային քայլքի ժամանակ: Դա պայմանավորված է խորդուբորդ ռելիեֆով ու թեք լանջերով քայլելու, ծանր ուսապարկի և կոշիկների որակի հետ: Պարբերաբար նույն սխալները թույլ տալով դուք կարող եք լրջորեն վնասել ձեր ծնկները՝ շարունակական ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության հետևանքով: Հաշվի առեք, որ ծնկների, հոդերի վնասվածքների բուժումը շատ դժվար, երկարատև ու թանկարժեք գործընթաց է, իսկ գրագետ մոտեցմամբ կանխելը՝ ոչ այդքան բարդ և ավելի մատչելի:

Իջնելիս, երբ ամեն անգամ ոտքը գետնին եք դնում, ծունկն ուժեղ հարված է ստանում, իսկ բարձրանալիս, երբ ոտքով ձեզ դեպի վեր եք հրում՝ կրկին ծանրաբեռնում եք ծնկի հոդերը: Բնականաբար, լեռան լանջի թեքությունից խուսափել չենք կարող, բայց կարող ենք հետևել մի քանի կանոնի՝ ոտքերի ծանրաբեռնվածությունը թեթևացնելու համար:

*Օգտագործեք ճիշտ գույք և հանդերձանք

• Օգտագործեք արշավային ձեռնափայտեր: Ձեռնափայտերը ձեզ տալիս են հենման լրացուցիչ երկու կետ և մոտ 25%-ով նվազեցնում ոտքերի վրա ընկնող քաշը: Արդյունքում ծնկներն ավելի քիչ են ծանրաբեռնվում:
• Կրեք ճիշտ արշավային կոշիկներ: Կախված երթուղու երկարությունից, ռելիեֆի բարդությունից և ուսապարկի քաշից՝ ձեզ պետք են գալու համապատասխան տեսակի արշավային կոշիկներ: Եթե դուք երկարատև, դժվար երթուղով եք քայլեու, ապա ձեզ անհրաժեշտ են ավելի պինդ՝ արշավային կոշիկներ: Որոնք ունեն հաստ, ամուր տակացու, հատուկ ներբան՝ հարվածի ուժը թեթևացնելու համար, և ամուր ֆիքսում են կրունկն ու կոճերը:

• Հաճախակի արշավների, վազքի և առհասարակ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ հոդերի մեջ մնացորդային հոգնածություն է կուտակվում, որը տարիքի հետ կարող է բարդույթուններ առաջացնել: Դրանից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում ծնկներին ձգափոկեր կրել: Հատկպապես, եթե նախկինում վնասվածք եք ունեցել, կամ նկատել եք, որ ձեր ծնկները հաճախ են ցավում:

*Լանջն ի վար իջնելիս ուշադիր եղեք

• Օգտագործեք արշավային ձեռնափայտեր:
• Խուսափեք այնպիսի արշավային կոշիկներից, որոնք չեն ֆիքսում կրունկն ու կոճերը:
• Քայլեք ոչ շատ արագ, ոչ շատ դանդաղ, որպեսզի ճիշտ ծանրաբեռնեք ծնկի հոդերը: Թույլ տվեք ձգողականության ուժին թելադրել քայլքի տեմպը:

• Քայլեք զիգզագաձև, որպեսզի կոտրեք լանջի թեքությունը և հեշտացնեք քայլքը:
• Թեթևակի ետ թեքեք մարմինը՝ հավասարակշռությունը պահելու համար:
• Իջեք կողքի թեքված և փոքր ինչ կքանստած: Սա նույնպես կայունություն կհաղորդի ձեր մարմնին, և դուք ավելի լավ կկարողանաք կառավարել ձեր ոտքերը:

*Լանջն ի վեր բարձրացնալիս ուշադիր եղեք

• Փոքր քայլերով բարձրացեք, որպեսզի ստիպված չլինեք հետո ամբողջ մարմնով հենվել մեկ ոտքի վրա՝ ձեզ առաջ մղելու համար: Ծնկները միշտ պետք է ուղղահայաց դիրքով լինեն:
• Մարմինը ծնկների համեմատ ճիշտ դիրքով պահեք: Անհրաժեշտ է մի փոքր առաջ կռանալ, այնպես, որ մարմինը ծնկներից մի փոքր առաջ լինի: Սակայն շատ թեքվել էլ չի կարելի:

• Քայլքը սկսելուց առաջ նախավարժանք կատարեք: Տաքացրեք մկանները, ձգեք ջիղերը: Սա շատ կարևոր է, որպեսզի մկաներն ու ջիղերն ամբողջովին բացվեն և վերականգնեն իրենց էլաստիկությունը: Նախավարժանքի շնորհիվ նաև ակտիվանում է արյան շրջանառությունը մկաններում: Նախավարժանք արժի անել նաև քայլարշավից հետո, որպեսզի ծանրաբեռնվածությունից հետո լարված մկանները թուլանան և հանգստանան:

Հնարավորինս պակասեցրեք ուսապարկի քաշը: Մի վերցրեք ավելորդ իրեր, որոնք չեք օգտագործելու: Նաև ճիշտ դասավորեք ուսապարկը, որպեսզի ծանրության կենտրոնը ճիշտ բաշխվի:

Մի վազեք գագաթից իջնելիս: Ծանոթ իրավիճակ է: Իջնելիս դուք ոգևորված եք հաջող վերելքից, ձեզ մոտ ուժերի երկրոդ ալիքն է վրա հասել և շտապում եք շուտ հասնել ճամբար: Բայց վազելն ամենասխալ բանն է, որ կարող եք անել վայրընթաց արահետի վրա: Նախ դուք կարող եք ընկնել, ստանալ, օրինակ՝ ուղեղի ցնցում կամ կոտրվածքներ: Եվ հետո դա չափազանց խոցելի է դարձնում ծնկները՝ հասցնելով ծանր վնասվածքներ: Ազատվեք ավելորդ քաշից: Մարմնի ավելորդ քաշը լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն է մեր կմախքի համար:

Մի մոռացեք ջուր խմել: Մեր հոդերի արանքում կա ամորտիզացիոն հեղուկ, որը մեղմում է ծնկոսկրերին ուղղված հարվածները քայլելու ընթացքում: Ջրազրկվելիս այդ հատվածները նույնպես չորանում են և, կոպիտ ասած, ոսկորները սկսում են իրար հպվել, ինչն էլ ժամանակի ընթացքում հանգեցնում է ջիղերի և հոդերի վնասվածքների:

Հետևեք սննդակարգին: Շատ մրգեր, բանջարեղեն, ընդեղեն, յուղոտ ձուկ ,դառը շոկոլադ, սունկ կերեք: Ծնկներում հաճախ կարող են բորբոքային պրոցեսներ սկսվել: Վերոնշյալ սննդամթերքներն ունեն հակաբորբոքային ազդեցություն, նաև հարուստ են վիտամիններով և առողջ կալորիաներով, որն, առհասարակ, անհրաժեշտ է ակտիվ կենսակերպ վարող մարդուն:

Ինչպե՞ս վերացնել ծնկների ցավն արշավից հետո

• Ոտքերը հանգիստ դիրքի բերեք և հանեք կոշիկները:
• Կատարեք հյուսվածքները ձգող վարժություններ:
• Սառը բան դրեք ծնկներին՝ դա կթեթևացնի լարվածությունը մկաններում:
• Մերսեք ոտնաթաթերը, ազդրերը և սրունքները, որպեսզի թուլացնեք մկանների լարվածությունը:
• Երկարատև և ինտենսիվ մարզումներից, մրցումներից կամ բարդ վերելքներից հետո մի քանի օր հանգիստ տվեք ձեր ծնկներին, որպեսզի դրանք վերականգնվելու ժամանակ ունենան։

Այս պարզ կանոններին հետևելով կարող եք նվազեցնել տհաճ զգացողությունները հոդերում: Սակայն եթե զգում եք, որ միևնույն է ունենում եք ծնկի ցավ արշավների ընթացքում ՝ դիմեք բժշկի: Ծնկները մեր մարմնի ամենանուրբ մասերից են, և դրանց խնամքին պետք է զգուշությամբ մոտենալ:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Օգտակար է իմանալ