Այն զբոսաշրջիկներն, ովքեր թեկուզ մեկ անգամ այցելել են Հայաստան և բախտ ունեցել ճաշակել հայկական ծիրանը, դժվար թե կարողանան մոռանալ կամ շփոթել դրա համն այլ տեղ աճող ծիրանների հետ: Սփյուռքում ապրող հայերի համար այն ասոցացվում է հայրենիքի կարոտի հետ: Ծիրանը համարվում է Հայաստանի ամենահայտնի խորհրդանիշներից մեկը՝ զիջելով միայն Արարատին և նռանը: Անգամ ծիրանի լատինական (prunus Armeniaca) անվանումն է հուշում, թե ինչքան հայկական է այս միրգը:

Հայկական ծիրանի պատմությունը

Ծիրանը Հայաստանում հայտնի է եղել դեռևս հնագույն ժամանակներից: Այն այստեղ աճեցվել է այնքան վաղուց, որ անգամ կարծիք կա, թե այն առաջացել է հենց Հայաստանում: Հնէաբանական պեղումների արդյունքում Գառնիում հայտնաբերվել են ծիրանի կորիզներ: Շատ գիտնականներ նաև պնդում են, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին ծիրանը Հայասատանից տարել է Հունաստան՝ ներկայացնելով այն Միջերկրածովյան տարածաշրջանին:

Սակայն այլ տեսություններ ժխտում են Հայաստանի՝ ծիրանի հայրենիք լինելու փաստը՝ որպես դրա ծագումնաբանական կենտրոններ նշելով Հնդկաստանն ու Չինաստանը: Չնայած ծագման հետ կապված բոլոր տարաձայնությունների, այն փաստը, որ ծիրանը, որն աճում է Հայաստանի տարծքում, միանգամայն տարբերվում է մյուս երկրներում աճող ծիրանի տեսակներից՝ անժխտելի փաստ է: Եվ դժվար կլինի գտնել իրական հայկական ծիրան, որն աճում է Հայաստանի սահմաններից դուրս:

Ըստ մի լեգենդի ծիրանի ծառն այն միակ ծառն էր, որը Նոյն իր հետ իջեցրեց տապանից և տնկեց հենց այն հողի վրա, որտեղ պետք է բնակվեին մարդիկ: Ջրհեղեղը բազմաթիվ ծառատեսակներ ոչնչացրեց, բայց ծիրանի ծառը պահպանվեց:

Հայկական ծիրանի յուրահատկությունը

Հայկական ծիրանը, ոչ միայն համով է տարբերվում այլ ծիրաններից, այլ նաև իր յուրահատուկ գույնով: Այս  յուրահատուկ մրգի գույնը ո՛չ դեղին է, ո՛չ նարնջագույն: Այն ունի հենց ծիրանագույն երանգ: Գույնի անունը  ծագել է հենց ծիրանի անվանումից: Ծիրանի է կոչվել նաև այն տոնական հագուստը, որը կրել են հայ թագավորներն ու թագուհիները, քանի որ այն նույնպես ուներ ծիրանագույն երանգ:

Հայկական ծիրան

Ի տարբերություն այլ մրգերի՝ ծիրանի կորիզն ուտելի է: Այն սիրում են բոլորը, և հաճախ ծիրանն ուտելուց հետո դրա կորիզն ուտելը պարզապես պարտադիր պայման է: Եվ կարևոր չէ, թե ձեռքի տակ ինչ միջոց կա այն կոտրելու համար, որպես վերջին տարբերակ կարող է ծառայել նաև սովորական քարը:

Երեխաները նաև սիրում են ծիրանի կորիզներից սուլիչներ պատրաստել: Սուլիչ պատրաստլու համար ընդամենը պետք է գտնել որևէ անհարթ մակերևույթ՝ լավագույն տարբերակը կարող է լինել որևէ քար կամ պարզապես ասֆալտ: Այնուհետև պետք է այնքան տանել և բերել կորիզը մակերևույթի վրայով, մինչև կորիզի վրա ծակ առաջանա: Հետո ասեղի օգնությամբ դատարկում եք կորիզի միջուկը և վերջ, դուք արդեն ունեք ձեր անձնական սուլիչը:

Դուդուկ

Պատահական չէ, որ հայկական ամենահայտնի երաժշտական գործիքը կոչվում է ծիրանափող՝ այսինքն ծիրանից պատրաստված փող: Հայկական դուդուկը պատրաստվում է բացառապես ծիրանի ծառի փայտից: Հայկական դուդուկի արմատները հասնում են մինչև Տիգրան Մեծի ժամանակաշրջան: Այս գործիքը պատկերված է նաև մի շարք միջադարյան մանրանկարչություններում:

Հայկական դուդուկը տարբերվում է իր յուրահատուկ հնչողությամբ, այն գրեթե միշտ ուղեկցում է հայկական պարերի և երգերի մեղեդիները: Դուդուկի երաժշտության ներքո են անցկացվում նաև հայկական հարսանիքներն ու թաղումները:

Հայտնի է դուդուկի չորս հիմնական ձև, որոնք տարբերվում են իրենց երկարությամբ՝ 28-ից մինչև 40 սմ, և ըստ ձայնի՝ առաջինից մինչև չորորդ օկտավաներ: Կախված մեղեդու ռիթմից՝ դուդուկը կարող է արտահայտել տարբեր տրամադրություններ:

Ինչպես օրինակ 40 սանտիմետրանոց դուդուկն ամենահարմարն է սիրային երգերի կատարման համար, մինչդեռ փոքր դուդուկն օգտագործվում է ավելի ռիթմիկ երգերի և պարային մեղեդիների ժամանակ:

Այժմ էլ դուդուկ պատրաստող վարպետները շարունակում են պատրաստել տարբեր չափերի և տեսակների դուդուկներ: Շատ վարպետներ փորձել են դուդուկ պատրաստել այլ ծառի փայտից, սակայն այդ դուդուկները չեն ունեցել այն ինքնատիպ հնչողությունը, որն ունեն ծիրանի ծառից պատրաստվածները:

Հայկական դուդուկը և իր երաժշտությունը 2007 թվականին ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական ժառանգության ցանկում:

Ոսկե Ծիրան Միջազգային Փառատոն

Ոսկե Ծիրանն ամենամյա փառատոն է, որն անց է կացվում Երևանում: Փառատոնը հիմնադրվել է 2004 թվականին «Ոսկե Ծիրան» հիմնադրամի, Հայաստանի ֆիլմերի քննադատների և Կինոլրագրողների համագործակցությամբ: Փառատոնի անվանումը կապված է Հայաստանի սիմվոլ հանդիսացող ծիրանի հետ:

Փառատոնը նվիրված է մշակույթների և քաղաքակրթությունների խաչմերուկի թեմային: Փառատոնին մասնակցում են ֆիլմեր, որոնք ներկայացնում են տարբեր մշակույթներ և կրոններ՝ ցույց տալով մարդկային քաղաքակրթության հարստությունը:

Ոսկե ծիրան փառատոնը տարբերվում այլ փառատոններից, քանի որ այն իր ծավալով փոքր է, բայց միևնույն ժամանակ արժանանում է միջազգային հանրության մեծ ուշադրությանը:

Ոսկե Ծիրան կինոփառատոն

Ֆիլմերը սովորաբար ներկայացվում են երկու միջազգային մրցակցային բաժիններում՝ վավերագրական և գեղարվեստական ֆիլմեր: Եվ յուրաքանչյուր բաժնի համար խաղարկվում են «Ոսկե Ծիրան» գլխավոր և «Արծաթե Ծիրան» հատուկ մրցանակները: «Հայկական Համայնապատկեր» անվանակարգը սահմանված է այն ֆիլմերի համար, որոնք նկարահանված են հայկական ծագում ունեցող ռեժիսորների կողմից:

Փառատոնի բացումը մշտապես նշանավորվում է ավանդական ծիրանօրհներգով՝ հենց այն մրգի օրհնությամբ, որի հետ ասոցացվում է փառատոնի անվանումն ու Հայաստանը:

Ծիրանը Հայաստանի ինքնատիպ այցեքարտն է, որը զգալիորեն բարձրացնում է Հայաստանի գրավչությունը, ինչպես զբոսաշրջիկների, այնպես էլ սփյուռքի շրջանում: Եվ, հետևաբար, պատահական չէ, որ «Ոսկե Ծիրան» կինոփառատոնի և հայկական դուդուկի անվանումները նույնպես սերտորեն կապված են ծիրանի՝ հետևաբար, նաև Հայաստանի հետ:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»

5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը

Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները

Այս հոդվածն օգտակար կլինի բոլոր նրանց համար, ովքեր պատրաստվում են իրականացնել վերելք Կազբեկ կամ այլ 5000 և ավելի բարձրություն ունեցող լեռ: Կազբեկը Կովկասի ամենահայտնի լեռներից մեկն է, որտեղ ամենաշատ վերելքներն են իրականացվում։ Հավանաբար այս հարցում այն զիջում է միայն Էլբրուսին: Եվ չնայած Կազբեկի դասական երթուղին՝ հարավից, չունի բարդ տեխնիկական տարրեր, ինչպիսիք են սառցամագլցումը կամ պարանային կայանների ստեղծումը, այնուամենայնիվ, այն արդեն լիարժեք ալպինիզմ է համարվում և դրան պետք է պատրաստվել ողջ պատասխանատվությամբ:

Տեխնիկական նկարագիր

Նախ հասկանանք, թե ինչ տեխնիկական յուրահատկություններ ունի Կազբեկն, ի տարբերություն, ոչ ալպինիստական լեռների: Քանի որ երթուղին անցնում է սառցադաշտով, որի վրա կան խորը ճեղքվածքներ, առաջանում են սառույցի վրա սայթաքելու, լանջով ներքև սահելու և անգամ ճեղքն ընկնելու ռիսկեր: Այդ ամենից խուսափելու համար Կազբեկի վերելեքի համար մեզ հարկավոր են կատվիկներ՝ սառույցի, ֆիռնի վրա քայլելու համար, սառցահատ և պարան:

Վերելք Կազբեկ

Մասնակիցները պարանով կապվում են մեկը մյուսին՝ կազմելով կապ (связка): Այս դեպքում կապի մեջ գտնվող մարդիկ իրար ապահովում են, և եթե նրանցից մեկը ճեղքն է ընկնում, մյուսները նրան պահում են: Պետք է հստակ գիտակցել այս գործիքների դերը և կիրառության ձևն ալպինիզմում: Շատ կարևոր է ճիշտ քայլել կապի մեջ: Սկզբում դա կարող է դժվար և նյարդայնացնող թվալ, քանի որ դուք ստիպված եք ձեր քայլքի ռիթմը համապատասխանեցնել ձեր պարանակցի ռիթմի հետ: Չեք կարող ուզած պահին կանգնել և ջուր խմել, նկարվել, կամ «ծաղիկ հավաքել»: Պետք է սովորել համաչափ քայլել: Ժամանակի հետ կզգաք, որ այսպես ավելի հեշտ է և արագ է:

Ռիթմի մեջ դանդաղ, միապաղաղ քայլքն ավելի քիչ ուժ է խլում ձեզանից և այլևս կարիք չի առաջանում հաճախակի կանգառներ անելու:

Վերելք Կազբեկ լեռ

Կազբեկի բացարձակ բարձությունը կազմում է 5047 մետր: Ինչը նշանակում է, որ մենք պետք է պատրաստենք մեր օրգանիզմն այդ բարձր լեռնային պայմաններին: 5000 մետրը զգալիորեն տարբերվում է այն բարձրություններից, որի վրա մենք սովոր ենք ապրել՝ օրինակ 800 – 1200 մետր: Մթնոլորտային ճնշումն այնտեղ ցածր է, հետևաբար օդը լիցքաթափված, թթվածինը՝ քիչ: Այսպիսի պայմաններում գոյատևելու համար, պետք է մեր օրգանիզմին սովորեցնենք աշխատել խնայողական ռեժիմով և առավել արդյունավետ կլանել թթվածնի մոլեկուլները: Բայց ֆիզիկական լավ տվյալները դեռ գործի կեսն են: Առավել կարևոր է հոգեպես պատրաստ լինել այդ պայմաններին: Պետք է սովորեցնեք ձեզ դուրս գալ ձեր հարմարավետության գոտուց ու գնալ շատ ավելի հեռու, քան հանգստյան օրերի քայլարշավներն են:

Վերելք Կազբեկ

Անգամ ոչ սպորտային մարդու օրգանիզմը հսկայական ռեսուրս ունի մինչև վերջնականապես ուժասպառ լինելը, իսկ հոգեբանական դիմացկունությունը շատ ավելի դժվար է չափել և գնահատել: Այդ իսկ պատճառով դուք կարող եք շատ անսպասելի փաստի առաջ կանգնել վերելքի ընթացքում: Վերելքից առաջ անհրաժեշտ է մարզել ինչպես մարմինն, այնպես էլ կամային հատկանիշները: Նախ և առաջ պետք է սկսել կարդիո մարզումներից՝ վազք, լող, հեծանիվ, քայլարշավներ՝ մի խոսքով ցիկլային սպորտաձևեր, որոնց ժամանակ մարզվում են սիրտն ու թոքերը:

Կարդիո մարզումներ

Կարդիո մարզումներից սրտի և թոքերի ծավալը մեծանում է, արդյունքում օրգանիզմն ավելի արդյունավետ է մատակարարում թթվածնով հարուստ արյունը մարմնով մեկ, քանի որ մեկ շնչով դուք ավելի շատ օդ եք կարողանում կլանել, իսկ սիրտը մեկ կծկումով ավելի շատ արյուն է մղում անոթներով: Լեռներում վատ մարզավիճակով մարդիկ արագ են ուժասպառ լինում հենց այս պատճառով: Քանի որ սիրտը սկսում է արագ աշխատել՝ րոպեում 140-160 կծկում, շնչառությունը դառնում է արագ և մակերեսային, ինչի պատճառով դուք ավելի շատ էներգիա եք ծախսում և արագ սպառում դրա պաշարը: Բացի դրանից պետք է մարզել նաև մկանները: Մասնավորապես շատ կարևոր է մարզել ոտքերի, մեջքի, գոտկատեղի և փորի մկանները: Ոտքերը, պարզ է, քայլելու համար, բայց քայլքի ընթացքում մենք օգտագործում ենք նաև փորի, տազի, գոտկատեղի և մեջքի ստորին հատվածի մկանները:

Վերելք Կազբեկ

Չենք մոռանում նաև ծանր ուսապարկի մասին: Դրա համար անհրաժեշտ է մարզել թիկունքի և ուսերի մկանները: Եթե դուք ունեք ժամանակ և միջոցներ, ապա լավ կլինի մի քանի ամսով գրանցվել մարզասրահ և մարզիչի հետ միասին կազմել ձեր մարզումների ծրագիրը համապատասխան ձեր նպատակի: Սակայն կան ավելի մատչելի տարբերակներ: Նախ մարզումների ծրագիրը կարող եք կազմել նաև ինքներդ, համացանցը լի է համապատասխան նյութերով և ֆորումներով, որտեղ դուք կգտնեք բոլոր անհրաժեշտ տեղեկությունները: Սակայն կա ավելի պարզ տարբերակ: Լավագույն մարզումը վազքն է և պտտաձողի վրա ձգումները:

Մասնակցեք արշավների

Նաև հիանալի տարբերակ է պարզապես կանոնավոր արշավների գնալը՝ ցանկալի է լեռնային արշավների, որի ընթացքում որևէ գագաթ եք բարձրանում: Սա ձեր մեջ կդաստիարակի լեռնագնացի հոգեբանություն, համբերություն և կամքի ուժ գագաթ հասնելու համար: Դուք կշփվեք ձեզ նման մտածող մարդկանց հետ, որի ընթացքում կկատարեք փորձի փոխանակում, և միգուցե մի կարևոր բան սովորեք: Քայլարշավի ժամանակ բնականից զարգանում են հենց այն մկանախմբերը, որոնք անհրաժեշտ են Կազբեկ բարձրանալու համար: Մի խոսքով մարզումների իդեալական ծրագիրը ունի մոտավորապես այս տեսքը:

Շաբաթվա աշխատանքային օրերից երկու օր տրամադրել ուժային մարզումներին՝ մեկ օր ոտքերին, մեկ որ թիկունքին և մեջքին, երրորդ օրը դուրս գալ վազքի և հանգստյան օրերին գնալ քայլարշավի: Եթե քայլարշավը այդ շաբաթ չի ստացվում, այն պետք է փոխարինել քաղաքային մարզումներով:

Ինչպես պատրաստվել Կազբեկի վերելքին

Եթե դուք ավելորդ քաշ ունեք, հեշտ քաշ եք հավաքում և հասցնում եք օրվա ընթացքում բավարար սնվել, ապա կարող եք վազքն ու ուժային մարզումները համատեղել: Մի օր մարզել թիկունքն ու ուսերը և առնվազն 5 կմ վազել, մյուս օրը փորի և գոտկատեղի մկանների վրա աշխատել և վազել: Ոտքերի ուժային մարզումների օրը կարելի է վազքը բաց թողնել որպեսզի չափից շատ չծանրաբեռնվեք:

Ճիշտ սննդակարգ

Մարզումների ժամանակ կարևոր է սննդակարգին հետևել: Պետք է սնվել օրական առնվազն չորս անգամ՝ փոքր բաժիններով: Ընդունել մեծ քանակությամբ սպիտակուց և ածխաջրեր: Հավի կրծքամիս, տավարի անյուղ միս, ձուկ, անյուղ կաթնաշոռ, վարսակի փաթիլներ, հնդկաձավար, բրինձ, ձու, բանան, սրանք այն սննդամթերքներն են, որոնք առավել օգտակար են առավելագույն արդյունքի հասնելու համար: Սակայն պետք չէ մոռանալ նաև բանջարեղենների և վիտամինների մասին: Առավելություն կլինի, եթե մարզումներին զուգահեռ ընդունեք մուլտիվիտամիններ և Օմեգա 6 ճարպաթթուներ (նույն ինքը ձկան յուղ), վերջինս վաճառվում է դեղապատիճների տեսքով: Սա օգնում է օրգանիզմի նյութափոխանակությանը, դիմադրողականության բարձրացմանը և մի շարք այլ դրական ազդեցություններ է թողնում օրգանիզմի վրա: Որպեսզի չշեղվենք նյութի բուն թեմայից, կարող եք ինքներդ համացանցում համապատասխան նյութեր որոնել:

Բարձրացնել կամային հատկանիշները

Ինչ վերաբերում է կամքի ուժին և հարմարավետության գոտուն, ապա դա ինքնաբերաբար կզարգանա կանոնավոր մարզումների հետ մեկտեղ, քանի որ կանոնավոր մարզումների պլանին հետևելու համար անհրաժեշտ է չծուլանալ և կարգապահություն պահպանել: Բացի դրանից գնացեք քայլարշավների, շատ քայլարշավների: Տարվա մեջ մի քանի անգամ փորձեք լինել 3000 մետրից բարձր, քնել բնության գրկում՝ վրանի մեջ, ցանկալի է կրկին 3000 մետրից ավել բարձրությունների վրա:

Ձմեռային արշավներ

Օգտագործեք ձմեռային արշավների տարբերակը ձեր ցրտադիմացկունությունը մարզելու համար: Ձմռան ամիսներին քայլարշավներ գնալը հիանալի տարբերակ է, քանի որ դուք մոտավորապես զգում եք այն, ինչ ձեզ սպասվում է բարձրլեռնային պայմաններում ամռանը: Քանի որ բարդ է նստել և մեկ ամսում սովորել բոլոր դրույթներն ու անվտանգության կանոնները, դուք պետք է ողջ տարին ուսումնասիրեք ոլորտը, դուք պետք է «եփվեք» Կազբեկ բարձրանալու մտքով։ Շատ ժամանակ տրամադրեք համապտասխան ֆորումներ, բլոգներ և գրքեր կարդալուն, Յութուբում համապատասխան հոլովակներ դիտելուն՝ համացանցը լի է նման տեղեկատվություններով:

Կազբեկ, Արարատ, Էլբրուս և այլ բարձր լեռներ գնալուց առաջ, ծանոթացեք մեր մյուս նյութերին կապված գոյատևման հետ՝ ցրտահարություն, արևահարում, հիպոթերմիա և այլն: Այս բոլոր երևույթների դեմ պայքարելու ձևերն իմանալը չափազանց կարևոր է:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Արշավային գույք և հանդերձանք

Արարատի վերելքին անհրաժեշտ պարագաների ցանկ

Մեկօրյա արշավին անհրաժեշտ պարագաների ցանկ

Ինչպես պատրաստվել գիշերակացով արշավներին

Տեխնիկական վերելքին անհրաժեշտ պարագաների ցանկ

Ջրաման, թե՞ պլաստիկ շիշ

Ինչպես ընտրել արշավային գլխարկ

Ինչպես լիցքավորել գաջեթներն արշավների ժամանակ

Արշավային լապտեր

Արշավային գուլպաներ

Հայաստանի տարածքն աչքի է ընկնում կենդանական աշխարհի բազմազանությամբ: Հաշվվում են մոտ 12 հազար կենդանիներ, որոնցից 11 հազարը միջատներ ու անողնաշարավորներ, 75 տեսակ կաթնասուններ, 43 տեսակ սողուններ, 308 տեսակ թռչուններ: ՀՀ-ում շատ են նաև կենդանիների էնդեմիկ տեսակները՝ բեզոարյան այծը, մուֆլոնը, փասիանը, հայկական իժը, առաջավորասիական հովազը և այլն: Այս բոլոր կենդանատեսակները մեծ արժեք են ներկայացնում Հայաստանի բնաշխարհի և առհասարակ աշխարհի էկոլոգիայի պահպանման մեջ: Գաղտնիք չէ, որ նրանցից շատերը վտանգված են և գրանցված են միջազգային և հայկական կարմիր գրքերում: Այդ կենդանատեսակների պահպանության գործում պատասխանատու ենք բոլորս, և պետք է իրազեկ ու գիտակից վարք դրսևորենք բնության հետ շփման ժամանակ: Մենք առանձնացրել ենք ամենախոցելի կենդանատեսակներին, որոնք մեծ նշանակություն ունեն կենսոլորտի համար: Որոշեցինք ներկայացնել Հայաստանի կենդանական աշխարհը ՝ դրանց հակիրճ բնութագիրը, պահպանումը և ձեռնարկվող քայլերն այդ հարցում:

Ազնվացեղ եղջերու

Ազնվացեղ եղջերուն տարածված է Եվրոպայի և Ռուսաստանի մեծ մասում, Հայկական լեռնաշխարհում, Կովկասյան լեռներում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Ադրբեջանում, մասամբ Փոքր և Կենտրոնական Ասիայում: Հազվադեպ հանդիպում է նաև Ատլասի լեռներում: Սա միակ եղջերուն է, որը հանդիպում է Աֆրիկայում:

Սննդակարգը շատ բազմազան է: Հիմնականում սնվում է խոտային բուսականությամբ, լոբազգիներով և հացահատիկով: Գարնանը՝ ձմռան սովից հետո ուժերը վերականգնելու համար, հիմնականում սնվում է սպիտակուց պարունակող բուսականությամբ: Ձմռանը եղջերուն փորում է ձյան շերտը, որպեսզի սնվի աշնանը թափված տերևներով: Ձմռանը սնվում է նաև արմատներով, բարակ շիվերով, մամուռով և քարաքոսերով, փշատերև ծառերի փշերով և սերմերով՝ գիհի, կենի: Ձյան տակից հանում են ընկույզներ, կաղին, շագանակ: Անհրաժեշտության դեպքում սնվում են անգամ սնկերով: Հանքանյութերի պակասը օրգանիզմում լրացնելու համար եղջերուները փնտրում են հանքային ջրով հարուստ աղբյուրներ, լիզում են նստվածքային ապարները, փորում և կրծում են հողը:

Ազնվացեղ եղջերու

Եղջերուների զբաղեցրած տարածքը հիմնականում կախված է կերի առատությունից: Որքան շատ է կերը, այնքան քիչ տարածք են նրանք զբաղեցնում: Եղջերուներն ապրում են 3 – 6 առանձնյակից բաղկացած խմբերով՝ հոտերով: Հոտում ապրում է հասուն էգը նախորդ մի քանի տարիների ձագերի հետ: Արուները վարում են մենակյաց կյանք: Հասուն որձերը հոտի տարածքը նշում են մեզով, և օտար եղջերուն՝ առնելով դրա հոտը, չի խախտում օտար սահմանը: Իսկ խախտելու դեպքում էլ անմիջապես վռնդվում է հասուն արուի կողմից, որը հսկում է սահմանները: Բազմացման շրջանն աշնանն է: Այդ ժամանակ որձերն ու էգերը հավաքվում են մի վայրում: Որձերի միջև սկսվում է մրցակցություն՝ բազմացման իրավունքը վաստակելու համար: Նրանք փորձում են պոզերով տապալել մեկը մյուսին: Թույլ որձերը շուտ են լքում «մարտի դաշտը»: Սովորաբար այդ մարտերն ավարտվում են առանց լուրջ հետևանքների: Սակայն լինում են մահվան ելքով դեպքեր, երբ երկու եղջերուների պոզերն այնպես են խճճվում, որ չեն կարողանում ազատվել և արդյունքում երկուսն էլ սովամահ են լինում:

Ազնվացեղ եղջերուն միշտ եղել է Դիլիջանի արգելոցի (ներկայումս ազգային պարկ) բնիկը: 90-ականների սկզբին Դիլիջանի անտառներում դեռ կարելի էր եղջերու հանդիպել, սակայն որսագողերի ջանքերով դրանք վերացան վայրի բնությունից: Եղջերուները տարածված են եղել Հյուսիսային, Արևելյան և Հարավային Հայաստանի անտառներում: Դրանից հետո ազնվացեղ եղջերուները պարբերաբար այցելել են մեզ Ադրբեջանի, Վրաստանի և Իրանի տարածքից, սակայն մշտական բնակություն չեն հաստատել: 2005 թ-ին Մեղրու լեռնաշղթայի հարավային լանջին՝ Նռնաձոր գյուղից վերև, հայտնաբերվել են առնվազն 5–10 տարվա վաղեմության եղջյուրներ:

Ազնվացեղ եղջերու

2018-ին Դիլիջան ազգային պարկում Հայաստանի Բնապահպանության Նախարարությունը WWF-ի և CNF-ի հետ համատեղ ջանքերով, վերջապես, իրականացրեց երկար սպասված երազանքը՝ բացվեց «Ազնվացեղ եղջերուների բազմացման կենտրոնը»: Առաջին խմբաքանակը ներմուծվում է Իրանից՝ երկու էգ և մեկ որձ: Ամիսներ անց ծնվում է առաջին ձագը՝ արու: Հաջորդ տարի Իրանից բերվում է կենդանիների երկրորդ խմբաքանակը՝ 5 առանձնյակ՝ 2 արու և 3 էգ: 2019-ին ևս մեկ ձագ է ծնվում: Այժմ եղջերուներն ապրում են 1 հա տարածք ընդգրկող ազատավանդակում: Ապագա սերունդը բաց է թողնվելու 10 հա մակերեսով ազատավանդակներ, որտեղ նրանք կապրեն ինքնուրույն՝ առանց մարդու միջամտության, որպեսզի ընտելանան վայրի բնությանը և չսովորեն մարդկային խնամքին: Ներկա պահին բազմացման կենտրոնում ապրում են 10 եղջերու՝ 6 էգ և 4 արու: Տարածքը պաշտպանված է էլեկտրական ցանկապատերով, որպեսզի գիշատիչները չկարողանան ներս թափանցել: Հսկվում է տեսախցիկներով, որպեսզի ոչ ոք չկարողանա վնասել եղջերուներին: Իսկ ազատության մեջ բաց թողնվելուց եղջերուներին հագցնելու են փարոսիկով վզկապներ, որպեսզի կարողանան տեղորոշել նրանց վայրը և կանոնավոր մշտադիտարկում իրականացնել: Հուսանք, որ այս ծրագրի վերջնական նպատակն իրականություն կդառնա:

Հայկական մուֆլոն

Հայկական մուֆլոնը վայրի ոչխարի էնդեմիկ տեսակ է: Տարածված է Իրանի հյուսիսում՝ մինչև Ուրմիա լիճ, Նախիջևանում, Հայաստանի հարավում՝ Ուրծի (Արարատի մարզ), Վայոց ձորի (Աղավնաձոր, Խնձորուտ, Մարտիրոս, Բարձրունի), Բարգուշատի և Զանգեզուրի (Սյունիքի մարզի Դաստակերտ գյուղից դեպի հարավ) լեռնաշղթաներում, Խոսրովի արգելոցում: Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում (ver. 3.1) «Vulnerable A2cde» կարգավիճակով:

Հայկական մուֆլոն

ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով ենթատեսակը գնահատվում է, որպես «Վտանգված»` EN D: Մինչև XX դարի կեսերն Իրանի և Նախիջևանի պոպուլյացիաները փոխկապակցված էին միգրացիաների շնորհիվ: Սակայն հետագայում՝ սահմանների վրա պաշտպանական ենթակառուցվածքների ամրացումներից հետո, միգրացիան դարձավ անհնար:

Մուֆլոններն ապրում են գիհու, նշենու և այլ չորասեր բուսականության առկայությամբ լեռնային չոր տափաստաններում, (Ուրծի լեռնաշղթա), ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում (Վայոց Ձոր և Սյունիք): Գերադասում են կիրճերի, ժայռաբեկորների և նման այլ տեղամասերի հետ համակցված բաց բիոտոպերը ծ.մ. 1000–3000 մ բարձրություններում: Հայաստանի պոպուլիացիան չի քոչում, վարում է նստակյաց կյանք: Սակայն բազմացման շրջանում Նախիջևանի տարածքից նկատվում է արուների ներհոսք:

Հայկական մուֆլոն

Ունեն սլացիկ կազմվածք՝ ոչ շատ մեծ զանգված։ Արուների մարմնի երկարությունը 130-135 սմ է, մաքիներինը՝ 105-120 սմ, մնդավի բարձրությունը համապատասխանաբար՝ 85-90 և 70-80 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 50-60 և 35-45 կգ։ Արուներն ունենում են խոշոր եղջուրներ, մաքիները հիմնականում առանց եղջուրների են լինում: Մայրերն առաջին անգամ, որպես կանոն, ունենում են մեկ ձագ՝  հետագայում զույգ: Բազմացման շրջանը տևում է նոյեմբերից մինչև դեկտեմբերի սկիզբ: Ձագերը ծնվում են մայիսից հունիս ընկած ժամանակահատվածում: Մուֆլոնը զուգավորվում է նաև ընտանի ոչխարի հետ՝ տալով առողջ սերունդ տվող ձագեր:

Վերացման պատճառներն են՝ կենսատոպերի վերացումը, լեռնային արդյունաբերությունը, որսագողությունը:

Հավալուսն 

Հանդիպում է Ալբանիայում, Բուլղարիայում, Հունաստանում, Ռումինիայում, Ռուսաստանում, Բալկանյան երկրներում, Թուրքիայում, Ուկրաինայում, Ուզբեկստանում և Ղազախստանում, Սիրիայում և Իրաքում, Իրանում, Մոնղոլիայում և Չինաստանում: Հայաստանում հանդիպում են չուի ժամանակ Սևանա լճում, Արփի լճում, Արմաշի ձկնաբուծարանների լճակներում: Ձկնաբուծարաններ են այցելում կերակրման նպատակով: Բնակվում են ջրավազանների մոտ՝ նոսր բուսականությամբ տարածքներում: Իր տեսակի մեջ ամենամեծն է, մարմնի երկարությունը հասնում 130-180 սմ է, իսկ քաշը՝ 7-14 կգ։ Ունեն խոշոր մարմին, մեծ թևեր, կարճ ու հաստ ոտքեր, կարճ կլորացած պոչ, երկար վիզ: Կտուցի երկարությունը հասնում է մինչև 47 սմ։ Կտուցի ներքևի մասում շատ ձիգ պարկ ունի, որը ձուկ որսալու համար է։

Հավալուսն / Լուսանկարը՝ Armenian Society for the Protection of Birds -ի

Փետուրներն արագ են խոնավանում, այդ իսկ պատճառով հաճախ կարելի է տեսնել, թե ինչպես են նրանք կտուցով սեղմում քամում փետուրները։ Գույնը վառ սպիտակ է, բայց հիմնականում լինում է գորշագույն: Իսկ երիտասարդ հավալուսներն ունենում են կեղտոտ-դարչնագույն կամ գորշ գույն: Բնադրման ժամանակ թոնձերի ձայնը բութ բղավոցի է նման, սակայն մնացած ժամանակ նրանք այդքան էլ շատ ձայներ չեն հանում։

Հազվագյուտ տեսակ է: Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքերում: Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում: ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես «Վտանգված»: Հիմնական վտանգ է հանդիսանում ձկնաբուծարանների աշխատակիցների կողմից հետապնդումը, որսագողությունը, Սևանա լճում անկառավարելի ձկնորսությունը: Այս թռչունները վերացման եզրին են ամբողջ աշխարհում, ուստի նրանց պահպանությունը շատ կարևոր է:

Որդան կարմիրը բնության մեջ

Որդան կարմիրը, բացի կենդանական աշխարհի յուրահատուկ ներկայացուցիչ լինելը, նաև մեծ նշանակություն ունի մեր մշակույթի մեջ: Չէ որ հենց նրանից են ստացել հայտնի կարմիր թանաքը, որով գրվում էին մագաղաթներն ու թագավորական նամակները:

Սահմանափակ, կրճատվող արեալով և նվազող թվաքանակով հազվագյուտ էնդեմիկ տեսակ է: Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է, որպես «Կրիտիկական վիճակում գտնվող»` CR B1b(i,ii,iii)+2ab(i,ii,iii): Գրանցված էր ԽՍՍՀ Կարմիր գրքում:

Ապրում են աղուտներով՝ հողի տակ: Դուրս են գալիս երկրի մակերևույթ բազմացման նպատակով: Հողի տակից դուրս են գալիս նաև թրթուրները, բարձրանում բույսերի ցողունների վրա, կպչում և ողջ ամառ սնվում: Մնում են բույսից կպած մինչև մայիս, այնուհետև ետ են անցնում հողի տակ և ձևավորում ցիստեր: Ցիստերի մի մասից դուրս են գալիս արուներ, մյուսից՝ էգեր: Բնորոշ է խիստ արտահայտված սեռական երկձևություն։ Հասուն էգն անթև, ձվաձև, մուգ բալի գույն ունեցող, դանդաղաշարժ, փոքր միջատ է (մարմնի երկարությունը` 2–12 մմ է, քաշը` 2–100 մգ)։ Մարմինը հատվածավորված է, սակայն չունի հստակ բաժանում գլխի, կրծքի և փորիկի։

Որդան կարմիր

Ոտքերը կարճ են, թույլ զարգացած։ Աչքերը պարզ տիպի են, բեղիկները` 11–12 հատվածանի: Արուն չափերով շատ ավելի փոքր է էգից (մարմնի երկարությունը` 2–4,5 մմ, քաշը` 0,6–3,4 մգ), մարմինը հստակ բաժանված է գլխի, կրծքի և փորիկի, կուրծքն օժտված է մուգ կարմիր, առաջնային երիզ ունեցող մեկ զույգ թափանցիկ թևերով։ Ունեն բարդ ֆասետային խոշոր աչքեր, բեղիկները կազմված են 13 հատվածներից, ոտքերը երկար են, հարմարված համեմատաբար արագ տեղաշարժվելուն: Մարմինը մուգ կարմիր գույնի է, վերջին հատվածի մեջքային կողմից դուրս են գալիս մարմնի երկարությունը 2–2,5 անգամ գերազանցող արծաթագույն մոմային թելերից կազմված 2 փնջեր: Սնվում են բացառապես եղեգների և որդնախոտերի արմատներով:

Տարածման վայրերում թվաքանակը բարձր է, սակայն խնդիր է հանդիսանում բուն արեալների կրճատումը: Դա պայմանավորված է կլիմայի փոփոխությամբ, գյուղատնտեսական նպատակներով աղուտների յուրացմամբ, անասունների անկառավարելի գերարածեցմամբ:

Որդան կարմիրի պոպուլյացիան պահպանելու նպատակով 1987 թվականին կազմավորվել է «Որդան կարմիր» արգելավայրը, Արմավիրի մարզում, Արարատյան դաշտում՝ Արգավանդ, Արազափ և Ալաշկերտ գյուղերի միջև։ Այնտեղ մշակվել է միջատների բազմացման արհեստական մեթոդ:

Առաջավորասիական ընձառյուծ

Ընառյուծը երբեք մեծ քանակությամբ պոպուլյացիա չի ունեցել Հայաստանում: Սակայն վերջին տարիներին այն ընդհանրապես վերացած էր համարվում մեր տարածքում: Առաջին անգամ ընձառյուծը նկատվեց 2018 թվականին: Նրան ֆիքսել էին Խոսրովի արգելոցում WWF-ի կողմից տեղադրված ֆոտոթակարդները: Հիմա Խոսրովի արգելոցում ունենք մեկ մշտական բնակություն հաստատած ընձառյուծ, իսկ ընդհանուր առմամբ՝ 7-9 առանձնյակ, որոնք բնակվում են «Արևիք» ազգային պարկում, «Գնիշիկ» և «Դժոխաձոր» հատուկ պահպանվող տարածքներում, Շիկահողի արգելոցում:

Կովկասյան ընձառյուծ

Թեև այս վայրերում ընձառյուծների թվաքանակը կայուն չէ, քանի որ նրանք մեծ տարածքներ են զբաղեցնում և պարբերաբար հատում են պետական սահմանները, այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ նրանք վերջին տարիներին հայտնվում են մեզ մոտ, խոսում է նրա մասին, որ Հայաստանում ստեղծվել են բարենպաստ պայմաններ նրանց համար:

Առաջին հերթին դա Բեզոարյան այծերի պոպուլյացիայի աճի շնորհիվ է, քանի որ նրանք ընձառյուծի սիրելի որսն են: WWF-ի ֆինանսավորմամբ Շիկահողի արգելոցում ստեղծվել է հատուկ հակաորսորդական խումբը, որպեզի բացառվի ցանկացած ոտնձգություն ընձառյուծների հանդեպ: Բարեբախտաբար ընձառյուծն ինքը չափազանց զգուշավոր կենդանի է և խուսափում է մարդու հետ հանդիպումից: Այդ իսկ պատճառով վայրի բնության մեջ ընձառյուծին հանդիպելու հավանականությունն, անգամ եթե նրանք մեծ թվաքանակով լինեն, մոտ է զրոյի:

Կովկասյան ընձառյուծ

Հայաստանի հանրապետության կառավարությունը 2019 թվականը հռչակեց ընձառյուծի տարի: Անցկացվեցին մի շարք միջոցառումներ, հանդիպումներ և իրազեկման ակցիաներ, որպեսզի մարդիկ լինեն տեղեկացված և նրանց մեջ լինի ինքնագիտակցություն և պատասխանատվության զգացում բնության և, մասնավորապես, ընձառյուծների նկատմամբ: Շատ կարևոր է նաև որսագողության դեմ ուղղված պայքարը:

Ընձառյուծի որսի համար տույժը բարձրացվեց 3 միլլիոն դրամից մինչև 100 միլլիոնի, ինչը չի կարող չուրախացնել: Այժմ կա գերնպատակ Խոսրովի արգելոցում մշտական բնակություն հաստատած արուին այնտեղ պահելու և բազմացնելու ուղղությամբ: Մասնագետների խոսքով նա կարող է լքել այդ տարածքը էգի փնտրտուքներով և այլևս չվերադառնալ: Այդ իսկ պատճառով շատ կարևոր կլիներ, եթե հաջողվեր նրա համար ընկերուհի բերել Խոսրովի արգելոց: Հուսանք, որ մի օր սա իրականություն կդառնա:

Ընձառյուծի մասին մեր առանձին հոդվածը կարող եք կարդալ այստեղ:

Սև անգղ

Անգղերը ճուռակների ընտանիքին պատկանող գիշատիչ թռչուններ են: Հիմնականում լեշակեր են, սակայն որոշ տեսակներ որսում են նաև մանր ողնաշարավորների: Անգղերը բաժանվում են երկու խմբի՝ ամերիկյան և իսկական: Հայտնի է իսկական անգղերի 16 տեսակ, որնոցից չորսը հանդիպում են Հայաստանում: Դրանք են՝ Սպիտակագլուխ անգղը, գառնանգղը, սև անգղը և գիշանգղը: Ցանկանում ենք առավել մանրամասն խոսել սև անգղի մասին:

Բոլոր անգղերին միավորում է երկարավուն բարակ վիզը մի փոքր կլորավուն գլուխը և ամուր կտուցը: Երկար վզի և փոքր գլխի օգնությամբ մտնում են լեշի մեջ՝ հասնելով ներքին օրգաններին, ողերի արանքներում կպած մսի մնացորդներին, իսկ ամուր կտուցը անհրաժեշտ է ոսկորները փշրելու համար: Սև անգղը Հայաստանում բնադրում է Խոսրովի արգելոցում: Մարմնի երկարությունը 75-100 սմ է, թևերի երկարությունը՝ 72-85 սմ, թևերի բացվածքը՝ 250-295 սմ։ Հասուն թռչունն ունի մուգ շագանակագույն գունավորում, իսկ երիտասարդ թռչուններն ավելի սև են՝ կապտավուն փետրազուրկ կոկորդով։

Սև անգղ / Լուսանկարը՝ Armenian Society for the Protection of Birds -ի

Սև անգղը, ի տարբերություն մյուս երեքի, բույն է դնում ծառերի վրա՝ մասնավորապես գիհիների վրա: Ձվադրում է մեկ, հազվադեպ երկու ձու: Գիհուտների հրդեհները շատ մեծ բացասական ազդեցություն են թողնում նրանց պոպուլյացիայի պահպանման և մեծացման հարցում:

Թեպետ նրանց թիվը ներկայումս կայուն է և չի պակասում՝ 8 – 9 զույգ, սակայն դա շատ քիչ է՝ ժամանակին նրանց թիվն ավելի մեծ էր: Սրա հիմնական պատճառը կերի սակավությունն է՝ սմբակավոր խոտակերների թվաքանակի պակասը: Սև անգղերն ավելի պահանջկոտ են կերի հարցում: Նրանք սնվում են լեշի վրայի մսով, երբ մյուսները բավարարվում են ներքին օրգաններով և ոսկորներով:

Թռչնաբան Կարեն Աղաբաբյանի խոսքերով այս խնդիրը հնարավոր է լուծել ստեղծելով, այսպես կոչված, «անգղերի ռեստորաններ»: Պատրաստվում է հատուկ հարթակ, տուրիստական դիտակետից ոչ շատ հեռու, որտեղ լցվում են անգղերի համար մսի մնացորդներ: Անգղերը հավաքվում են հարթակի վրա ճաշկերույթի, իսկ դիտակետ այցելող զբոսաշրջիկներից ստացված եկամուտով ապահովվում է սննդի և մնացած այլ ծախսերը: Եվրոպայում և Ամերիկայում սա շատ տարածված զբոսաշրջային ատրակցիոն է:

Սև անգղ

Սա իրականացնելու խնդիրներից գլխավորն այն է, որ անգղերը շատ արագ են սովորում «մուրացկանության» և եթե ընտելանան ռեստորանին, ապա հետագայում դժվարանալու են սեփական ուժերով սնունդ հայթհայթել: Այդ պատճառով, եթե ստեղծվի ռեստորան, սննդի մատակարարումը պետք է լինի կանոնավոր, առանց ընդհատումների: Անգղերի դերը բնության, էկոլոգիայի մեջ շատ մեծ է: Իզուր չէ, որ նրանց անվանում են «բնության սանիտար»: Նրանք, ուտելով լեշերը, մաքրում էն բնությունը նեխող մնացորդներից, որոնք արտադրում են թունավոր նյութեր և հանդիսանում բազմաթիվ վարակների ինկուբատոր: Անգեղերի մարսողական համակարգն աշխարհում ամենաուժեղներից է: Դրա շնորհիվ նրանք չեն թունավորովում նեխած մսից: Անգղերի որոշ տեսակներ ընդհանրապես սնվում են կենդանիների ոսկորներով, օրինակ՝  գառնանգղները: Նրանց ուժեղ ստամոքսահյութն ամբողջությամբ մարսում է ոսկորները: Նրանք հզոր կտուցով պոկում են ոսկորը կմախքից, բարձրացնում վերև և օդից նետում ցած: Ոսկորը կոտրվում է փոքր մասերի և նա մաս-մաս կուլ է տալիս դրանք:

Բեզոարյան այծ

Վայրի այծի տեսակ է: Նախընտրում է նոսրանտառներով, թփուտներով ժայռոտ վայրեր ապրելու համար: Կտրտված ժայռոտ ռելիեֆը պարտադիր պայման է, որտեղ նրանք պաշտպանվում են վտանգներից և հանգստանում: Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում: Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում (ver. 3.1) «Vulnerable A2cd» կարգավիճակով: ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է, որպես «խոցելի»:

Բեզոարյան այծ

Անկախությունից հետո Հայաստանում բեզոարյան այծերի թվաքանակը շատ էր պակասել, հազիվ հասնելով 1000-ի, որոշ մասնագետների գնահատմամբ 800 – 900 առանձնյակ: Այժմ գրանցվում է գլխաքանակի կտրուկ աճ: Հայաստանի տարածքում ենթադրվում է 2000 – 3000 առնանձնյակի առկայություն: Սա շատ կարևոր է, քանի որ հիմնականում հենց սրա շնորհիվ է Հայաստան վերադարձել ընձառյուծը: Նաև դրական ազդեցություն կարող է ունենալ անգղների թվաքանակի աճին: Բեզոարյան այծը պահպանվում է Խոսրովի և Զանգեզուր կենսոլորտային համալիրում: Կատարվում է կանոնավար մշտադիտարկում՝ նշված տարածքներում տեղադրված տեսախցիկ թակարդների շնորհիվ:

Բեզոարյան այծերի մասին մեր առանձին հոդվածը կարող եք կարդալ այստեղ:

Լուսան

Լուսանը կատվազգիների ընտանիքում փոքր կատուների ենթաընտանիքին պատկանող գիշատիչ կենդանի է: Լուսանները բավականին տարածված կենդանիներ են: Հանդիպում են Եվրոպայում, Հյուսիսային, Միջին և մասամբ Առաջավոր Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Հայաստանում հանդիպող լուսանները բնակվում են Արարատի, Տավուշի, Լոռու, Կոտայքի, Սյունիքի, Գեղարքունիքի մարզերում։ Նրանց բնակության արեալ են հանդիսանում անտառային և լեռնանտառային տարածքները, նոսրանտառների ժայռոտ հատվածները: Լուսանը հրաշալի ծառ է բարձրանում, ունի ուժեղ լսողություն և թույլ հոտառություն: Թաղանթավոր թաթերը ձնամուճակի դեր են խաղում, դրանց շնորհիվ լուսանը չի խրվում փխրուն ձյան մեջ:

Լուսան

Լուսաններն ունենում են երկուսից երեք ձագ: Փոքր տարիքում նրանք նման են լինում կատուների, բայց երեք շաբաթական հասակից արդեն սկսում են մոծակներ, ճպուռներ և փոքր թռչնակներ որսալ: Որջը լքում են և սկսում վարել թափառական կյանք: Լուսաններն ապրում են մինչև 25 տարի: Նրանք հրաշալի տեսնում են մթության մեջ: Որս անելիս կարող են գաղտագողի մոտենալ և ժամերով դարանակալել զոհին՝ հարձակման համար հարմար պահի սպասելով: Ակտիվանում է մթնշաղին և երեկոյան ժամերին: Լուսանի մորթին թանկարժեք է, այդ իսկ պատճառով գտնվում է որսագողերի ուշադրրության կենտրոնում:

Դարևսկու իժ

Իժերի ընտանիքին պատկանող թունավոր օձ է: Տարածված են Ջավախքի լեռնաշղթայի հարավարևմտյան մասում` մինչև Վրաստանի հետ սահմանը (լ. Աչքասար), ծ.մ. 2350–3000 մ բարձրության վրա, Շիրակի մարզում և Աշոցքի տարածաշրջանում: Գրանցված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում: Գնահատվում է որպես «Կրիտիկական վիճակում գտնվող»: Արեալներում թվաքանակը հաստատուն է, սակայն կրճատվում են բուն արեալները՝ հիմնականում անասունների անկառավարելի գերարածեցման, վարելահողերի ընդլայման պատճառներով: Նաև մեծ խնդիր է մարդկանց անփույթ և անգրագետ վարքը օձերի հանդեպ: Իժերը, իսկ Դարևսկու իժը մասնավորապես, մեծ դեր ունեն էկոլոգիայի մեջ և նրանց վնասել չի կարելի:

Դարևսկու իժ

Նրանք հիմնականում սնվում են մորեխներով, ծղրիդներով, մանր կրծողներով: Այսինքն այն կարգավորում է որոշ վնասատու տեսակներ թվաքանակը և նրանց ոչնչացումն անուղղակիորեն կարող է ազդել հողագործության վրա: Հայտնի է, որ գրագետ խաղողագործը կյանքում չի վնասի օձին, քանի որ եթե խաղողի դաշտում օձ կա, ապա կրծողներն ու այլ վնասատուները չեն փչացնի բերքը: Դարևսկու իժը պահպանվում է «Արփի լիճ» ազգային պարկում:

Գորշ արջ

Հայաստանում հանդիպում է արջի մեկ տեսակ՝ գորշ արջը: Արջն ամենամեծ կենդանին է, որ կարելի է հանդիպել Հայաստանում՝ վայրի բնության մեջ: Մեջքի բարձրությունը կարող է հասնել 150 սմ-ի, իսկ քաշը հասուն որձերի մոտ ընդհուպ մինչև 600 կգ: Սրա հետ մեկտեղ արջերը շատ արագ են վազում՝ մինչև 30կմ/ժ:

Գորշ արջ

Զույգավորման սեզոնը տևում է ապրիլի կեսերից մինչև հունիս: Հղիությունը տևում է 7 ամիս: Ծննդաբերում են ձմռանը՝ որջի մեջ, երկու, առավել հազվադեպ մեկ կամ 3-4 քոթոթ: Այն անտառների արքան է և գտնվում է սննդային շղթայի գագաթին: Արջերը ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում գրանցված են, որպես «խոցելի»: Թեև արջերի թվաքանակի հատուկ մշտադիտարկում չի անցկացվել, համարվում է, որ նրանց թվաքանակը կայուն է: Արջերի արեալն ամբողջ աշխարհով շատ մեծ է:

Գորշ արջ

Գորշ արջի տարբեր ենթատեսակներ հանդիպում են գրեթե ողջ Եվրասիա մայրցամաքով՝ մասնավորապես Եվրոպայի կենտրոնական և արևելյան հատվածներում, Ռուսաստանի ամբողջ տարածքում, Կովկասում, Հայկական Լեռնաշխարհում և Արաբական Թերակղզում: Հայաստանում արջերի բիոտոպերը վտանգված են գյուղատնտեսության և որսագողության պատճառով: Սննդի պակասի պատճառով արջերը երբեմն մտնում են գյուղեր, ահաբեկում և վնասներ պատճառում: Սակայն պետք է գիտակցել, որ սրա մեղավորը հենց մարդն է, և կարևոր է իմանալ արջի հետ վարքի տարրական կանոնները:

Չնայած Հայաստանում բնապահպանական մի շարք լուրջ խնդիրների,  կարելի է ասել՝ վերջին շրջանում մեր երկրում դիտվում է դրական միտում կենդանական աշխարհի իրավիճակի բարելավման հարցում: 2019-ին թակարդակ տեսախցիկներ են տեղադրվել Դիլիջան ազգային պարկում, որտեղ մինչ այդ մշտադիտարկումներ չէին իրականացվում: Վերադառնում է առաջավորասիական ընձառյուծը, մեծացել է բեզոարյան այծերի քանակը: Նրանց պահպանությունը յուրաքանչյուրիս խնդիրն է և դրա համար շատ կարևոր է կրթել բնապահպանական ինքնագիտակցություն ապագա սերնդի մեջ:

Լուսանկարները և տեսանյութերը տրամադրելու համար շնորհակալություն WWF Armenia-ին

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»

5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը

Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները