«Արջը եկավ, վրանը քանդեց, ամբողջ ուտելիքը տակն ու վրա արեց, մարդկանց էլ հոշոտեց»:

Նման պատմություններ ենք պատկերացնում, երբ խոսում ենք արջի մասին: Եվ, իհարկե, մեր բնակչության մի զգալի մաս նրա մեջ տեսնում է թշնամու՝ զարհուրելի դիվական գազանի, ում պետք է սատկացնել: Բնականաբար, այդ մարդիկ մեր բլոգի թիրախային լսարանը չեն, բայց, այնուամենայնիվ, տիրող բացարձակ անտեղյակության և անգրագիտության մթնոլորտը երբեմն այնքան ուժեղ է լինում, որ սկսում է հեղինակություն ու ազդեցություն ունենալ մարդկանց վրա: Արագածում 2019-ի ամռանը տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը, երբ արջը հարձակվել էր երկու զբոսաշրջիկի վրա, որի արդյունքում նրանցից մեկը մահացել էր, միայն ավելի սրեց այս խնդիրը  թե՛ արշավականների, թե՛ մնացած հանրության շրջանակներում՝ անիմաստ խուճապ բարձրացնելով:

Խնդիրը նրանում է, որ շատերը «փրկվածի սիստեմատիկ սխալի» պատճառով արշավ գնալիս երբեք չեն մտածել նման խնդիրների մասին: Մարդիկ ունեն այսպիսի մոտեցում՝ չէ՞ որ դժբախտ դեպքը երբեք իր հետ չի պատահի: Նույն կերպ մարդիկ լսել են, որ սարերում արջեր են լինում, բայց չեն մտածել, որ մի օր իրենց երթուղու վրա էլ կարող է արջ հանդիպել: Այդ պատճառով էլ նման խուճապի ականատես եղանք: Անհրաժեշտ է ունենալ տարրական գիտելիքներ խնդրի մասին, ինչպես ասում են․ «տեղեկացված ես, ուրեմն զինված ես»:

Այս նյութը պատրաստելիս առաջնորդվել ենք ռուս կենդանաբան Միխայիլ Կրեչմարի դասախոսություններով: Կրեչմարը հանդիսանում է արջերին և բնությանը նվիրված մի շարք գիտական աշխատությունների, փաստավավերագրական ֆիլմերի և գրքերի հեղինակ: Քսան տարուց ավել ուսումնասիրել է արջերի հոգեբանությունը, անդամակցում է «Արջերի Հետազոտման և Պահպանման Միջազգային Կազմակերպությանը»: Մի խոսքով, իր գործի մասնագետն է, և կարելի է հիմնվել նրա խորհուրդների վրա:

Եկեք խոսենք այն իրական վտանգի մասին, որն արջերն իրենցից ներկայացնում են: Կրեչմարի դասախոսություններից եկանք այն եզրակացությանը, որ Արագածի արջի դեպքը ավելի շուտ բացառություն էր՝ բոլոր օրինաչափություններից դուրս: Առաջին հերթին սա առաջին դեպքն էր տվյալ տարածքում: Իսկ ավելի մանրամասն դուք կիմանաք նյութը ամբողջությամբ կարդալուց հետո:

Արջերը Հայաստանում

Հայաստանում կարելի է հանդիպել գորշ արջի: Նրանց բնակման արեալը բավականին մեծ է: Գորշ արջեր կան գրեթե ողջ Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ռուսաստանի գրեթե ողջ տարածքում, Կովկասում, հեռավոր արևելքում, Միջին Ասիայում, Հայկական Լեռնաշխարհում և միջագետքում: Ժամանակին ապրել են Արաբական թերակղզում և Հյուսիսային Աֆրիկայում, սակայն հիմա գրեթե վերացել են այդ տարածքներից: Հայաստանում հանդիպում են Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Տավուշի, Լոռու, Կոտայքի և Գեղարքունիքի, Արագածոտնի մարզերում: Գրանցվել են ծովի մակարդակից 400-ից մինչև 3000 մ բարձրություններում: Ինչպես հասկանում ենք արջը շատ տարածված կենդանի է, նա հեշտ հարմարվում է նոր պայմանների՝ ցուրտ կամ շոգ կլիմա, սննդի պակաս և այլ վտանգներ: Արջի ճաշացանկը բավականին մեծ է: Բնականաբար, նախընտրում է միս, սակայն հիմնականում սնվում է հատապտուղներով, ընկուզեղենով, մանր կրծողներով, բույսերի արմատներով:  Հայաստանում արջերի թվաքանակի հստակ մշտադիտարկում չի անցկացվել: Բայց համարվում է, որ թվաքանակը կայուն է:

Այն որ արջերը հաճախ մտնում են գյուղեր, չի վկայում նրանց մեծ թվաքանակի մասին: Այլ վկայում է կերի պակասի և իրենց բնական կենսատոպերի քայքայման մասին: Արջերը, ինչպես նաև գայլերը, ճարահատյալ մտնում են գյուղեր և այլ բնակավայրեր սնունդ հայթհայթելու համար: Արջերը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում, որպես ռիսկային տեսակ:

Որպեսզի հասկանանք արջերի հոգեբանությունն ու կենսակերպը, եկեք բաժանենք նրանց տարիքային խմբերի:

Արջերի Տեսակները

∗Քոթոթներ 

Մեկ և երկու տարեկան, քաշը 5-10 և մինչև 60 կիլոգրամ համապատասխանաբար: Քոթոթները կարող են վնասել ճամբարը, քրքրել տոպրակներն ու ուսապարկերը, շուռ տալ տարբեր իրեր: Իրենք իրենցից վտանգ չեն ներկայացնում մարդու համար, բայց՝ մայրը միշտ մոտակայքում է, իսկ մայրն ամենավտանգավորն է: Առճակատման դեպքում երբեք չի նահանջի և կյանքի գնով կպաշտպանի քոթոթներին: Միշտ հիշե՛ք, եթե տեսնեք արջի քոթոթներ, ապա մայրը պարտադիր մոտակայքում է: Ոչ մի դեպքում չմոտենա՛ք քոթոթնեերին, չկերակրե՛ք, չսիրե՛ք, չնկարվե՛ք նրանց հետ: Առհասարակ, չկա ավելի վատ բան, քան վայրի կենդանուն մարդկային սնունդ տալը: Եթե նրանք սովորեցին մարդկանց սննդի համին և սիրեցին այն, ապա հաստատ հետագայում մտնելու են բնակավայրեր, վրանային ճամբարներ և ավիրեն ամեն ինչ: Արդյունքում դուք պոտենցիալ վտանգի մեջ եք դնում թե՛ տվյալ կենդանուն, թե՛ այլ մարդկանց: Ոչ մի դեպքում չի կարելի քոթոթներին նեղացնել: Եթե նրանք ինչ որ մի բանից վրդովվում են, սկսում են շատ տիպիկ ծղրտոցով ձայներ արձակել՝ կանչելով մորը: Ի՞նչ կլինի մոր հայտնվելու դեպքում… եթե չկռահեցիք, շարունակեք կարդալ և կիմանաք:

∗Դեռահասներ

Սրանք 3 – 7 տարեկան, 60 – 150 կիլոգրամ զանգվածով արջերն են: Դեռ լիովին չհասունացած, բայց մոր կողմից արդեն վտարված դեռահասներ են: Սովորաբար մի քանի տարի շրջում են երկու-երեք հոգանոց խմբերով: Նրանք դեռ չունեն սեփական տարածքներ և թափառում են մի արջի տարածքից մյուսը՝ սնունդ հայթհայթելու նպատակով: Տարիքի հետ կապված չափազանց հետաքրքրասեր են: Կարող են մոտենալ մարդուն, մտնել ճամբարներ կամ շինություններ: Փորձի բացակայության պատճառով շատ վտանգների մասին չգիտեն և անզգույշ են: Սակայն, նրանց շատ հեշտ է վախեցնել և քշել ձեռքի տակ եղած իրերով աղմուկ հանելով: Այնուամենայնիվ, ֆիզիկապես ոչ պինդ մարդուն հեշտությամբ կտապալեն և կարող են անգամ անզգուշաբար սպանել:

∗Քոթոթների հետ մայրեր

Ունենում են 70 – 220 կիլոգրամ զանգված: Հաճախ են գնում ընդհարումների քոթոթներին պաշտպանելու նպատակով: Պրակտիկորեն անհնար է վախեցնել և նրանց հեռու քշել: Պետք է չափազանց զգույշ վարվել նրանց հետ: Մորը կամ քոթոթներին նկատելիս, հնարավորինս արագ և զգույշ լքեք այդ տարածը։

∗Հասուն արուներ և միայնակ էգեր 

Այս տեսակը իր փորձի հաշվին խուսափում է մարդուց: Իրենց տարածքը պաշտպանում են ուրիշ կենդանուց կամ մարդուց: Հանդիպելու դեպքում կփորձեն քշել նրան: Ագրեսիվ են սովի, տարածքի և ավարի պաշտպանության ժամանակ: Եթե անսպասելիորեն անհանգստացրել եք արջին, այն կարող է հարձակվել: Հնարավոր են մարդու վրա ակտիվ որս անելու դեպքեր: Սա տեղի է ունենում սովի ժամանակ: Այդ ժամանակահատվածն է ուշ աշունը և վաղ գարունը, երբ նոր է քնից դուրս եկել և սոված է, կամ տարվա վերջ է և անհրաժեշտ է ձմեռվա ճարպային շերտ հավաքել: Չնայած, աշնանն ավելի վտանգավոր է, քան գարնանը, որովհետև գարնանն արջը ինչ-որ ժամանակ վառում է պաշարած ճարպը, մինչ սնունդ հայթայթելը: Այս տեսակն ագրեսիվ է բազմացման ժամանակ: Վռնդվում են որոշակի դժվարությամբ, սակայն, որպես կանոն, ընդհարումներից խուսափում են: Բայց, միաժամանակ, հենց այս տեսակի դեպքում, անսպասելի հարձակումները շատ դժվար է կանխել: Պետք է հասկանալ մի պարզ բան՝ արջը մարդակեր հրեշ չէ և չունի ձեզ պարտադիր սպանել, հոշոտելու առաջադրանք: 90% դեպքերում ոչինչ տեղի չի ունենում և յուրաքանչյուրը գնում է իր ուղղությամբ: Բանն այն է, որ հենց այս տեսակը հանդիսանում է իր արեալում ամենաուժեղ կենդանին և գործնականորեն գտնվում է սննդային շղթայի գագաթին: Սեռահասուն խոշոր արջը սովոր չէ հաշվի նստել որևէ մեկի հետ, կամ ճանապարհ զիջել այլ կենդանու: Այդ պատճառով էլ, եթե դուք ձեր վրանը տեղադրել եք արջի ճանապարհին, նա պարզապես տրորելով կանցնի դրա վրայով: Եթե դուք այդ ընթացքում վրանի մեջ լինեք, ապա ավարտը ցավալի կլինի:

Արջերի հետ ընդհարման պատճառները 

Գյուղեր, բնակավայրեր ներխուժումը բնորոշ է դեռահաս արջերին և քոթոթներով մայրերին: Սրա պատճառ կարող են հանդիսանալ.

• սննդի մեծ թափոնների կուտակումներ՝ թռչնաֆաբրիկաների մնացորդների ոչ պատշաճ ուտիլիզացիա: Կենդանական ծագման մնացորդները թաղվում են ոչ պատճշաճ եղանակով և հողի բարակ շերտից հոտը գրավում է արջերին
• Բնական սննդի պակասը

• Մարդու կողմից նրանց բնակության տարածքների զավթումն ու կենսոտոպերի վերացումը
• Արջի կողմից վերահսկվող տարածքներ ներխուժումը․ արջերը միայնակ ապրող կենադնիներ են, որոնք ունեն տարածքներ: Եթե մարդը մտնում է արջի տարածք և այնտեղ հանդիպում նրան, ապա արջը կփորձի մարդուն վռնդել, քշել իր տարածքից: Այսպիսի դեպքերում, եթե անզգույշ վարվեք, հնարավոր է արջին սադրել հարձակման: Խոշոր որձերն ունեն բնավորության մեկ վատ գիծ՝ նրանք սովոր չեն ճանապարհ զիջել որևէ մեկին: Հանդիպակաց շարժման ժամանակ նա պարզապես ձեզ տրորելով կանցնի, կամ եթե մեքենայով եք, շուռ կտա մեքենան: Այս կետն ավելի է բարդանում, եթե արջը քոթոթների հետ է, կամ եթե հսկում է ավարը: Խնդիրն այն է, որ ավարը պարտադիր չէ ձեզ տեսանելի լինի: Արջը կարող է այն թաքցրած լինի թփերի մեջ, կամ թաղած լինի հողի տակ: Դուք, չիմանալով այդ, մոտեցել եք վտանգավոր հեռավորության, իսկ արջը, մտածելով, որ դուք ցանկանում եք նրանից խլել ավարը, հարձակվում է ձեզ վրա: Իսկ ավար ասվածը պարտադիր չէ լինի միս, սպանված կենադնի: Դա կաորղ է լինել հատապտուղների թուփ, մրգերով ծառ, գետնին թափված մրգերի կամ ընուզեղենի կույտ: Հիշե՛ք, որ արջը ամենակեր է:
• Բազմացման շրջան՝ գորշ արջի մոտ մայիսից – հունիս ընկած ժամանակահատվածն է: Ագրեսիվ ռեակցիա կարող են տալ ցանկացած ձայնի, հոտի և շարժման:

Ինչպե՞ս խուսափել արջին անհանգստացնելուց

Եթե չեք ցանկանում դեմ հանդիման կանգնել արջերին, ապա հետևեք հետևյալ պարզ կանոններին․

• Արջը վախենում է անծանոթ ձայներից, բայց նրան գրավում են անծանոթ հոտերը: Այսինքն վառոդի կամ ինչ որ սուր հոտով նյութերի միջոցով դուք ոչ թե կվախեցնեք արջին, այլ ավելի կգրավեք դեպի ձեր կողմ։
• Տեղաշարժվել խմբերով՝ արջը գրեթե երբեք չի հարձակվում մեծ խմբերի վրա։
• Աղմկել, խոսել բարձրաձայն, ունենալ աղմուկ հանող իրեր (նվագարկիչ, սուլիչ)։

• Խմբում շուն ունենալ.

Սակայն սա ունի իր առավելություններն ու թերությունները: Շունը ձեզանից շատ ավելի շուտ կիմանա արջի ներկայության մասին՝ շան լսողությունն ու հոտառությունը մի քանի անգամ ավելի ուժեղ է, քան մարդունը: Սակայն շունը պետք է լինի հատուկ վարժեցված նման իրավիճակների համար: Հակառակ դեպքում հնարավոր է, որ շունը, չգիտակցելով վտանգը, գնա արջի վրա և ընկնի անախորժության մեջ: Նա կարող է հիմարաբար հարձակվել արջի վրա, կամ վախենալով փախչել տիրոջ մոտ՝ արջին հետևից բերելով:

• Ձեռքի տակ ունենալ արջին վախեցնելու միջոցներ.

Աղմկել կարելի է ցանկացած բանով՝ մետաղական սպասք, սուլիչ, ռադիոյի կամ նվագարկչի ձայն, «հատուկ միջոցներ»: Հատկապես արդյունավետ է սուլիչը, իսկ օրինակ կրակը՝ ոչ: Բանն այն է, որ բնության մեջ միշտ էլ ինչ որ բան այրվում է: Թեև կրակը հաճելի բան չէ վայրի գազանների համար, սակայն անսովոր էլ չէ: Իսկ ընդհանուր տրամաբանությունը պետք է լինի հենց արջին անծանոթ, ասնովոր ձայն հանելը: Անգամ մարդու խոսակցության ձայնը հերիք է արջին վախեցնելու համար: Եթե մինչև հիմա անտառում արջի չեք հանդիպել, ամենայն հավանականությամբ նա դեռ շատ հեռվից ձեզ լսել կամ ձեր հոտն է զգացել ու հեռացել այդտեղից: Արջը կարող է մինչև 14-15 կիլոմետր հեռավորության վրա հոտ զգալ կամ ձայներ լսել:

• Բղավել, գոռալ, ճչալ… վիճելի հարց է: Եթե դուք փորձում եք դիմել այս մեթոդին, նշանակում է արջին չի կանգնեցրել սուլիչը, սպասքով աղմկելը, փոքրիկ պայթուցիկները: Այս պարագայում նշանակում է, որ արջը լրջորեն հետաքրքրված է ձեզանով: Քիչ հավանական տարբերակ է, բայց հանդիպում է:
• Արդյունավետ տարբերակ է ուժեղ լապտերով լույսի շիթը (1000 լյումեն լույսի հզորությամբ) աչքերին պահել և կուրացնել:

Աֆրկայում որսորդներն ու ռենջերները հավատացնում են, որ սա կանգնեցնում է անգամ փղին: Բնականաբար, այս ամենն այն պայմանով, որ խուճապի չմատնվեք և կարողանաք արդյունավետ օգտագործել:

• Չափսերի մանիպուլիացիա․ ինչ որ մի փոքր բան միանգամից դարձավ մեծ: Սա գործնականում վախեցնում է ցանկացած էակի: Մենք էլ ենք վախենում չէ՞, երբ սարսափ ֆիլմերում էկրանի առջև անսպասելի մեծ հրեշ է հայտնվում: Սա կարելի է անել տարբեր ձևերով, օրինակ՝

∗բաճկոնը կամ ուսապարկը բարձրացնել և պարզել գլխավերևում,

∗եթե խմբով եք, կողք կողքի կանգել՝ ոտքերն ու ձեռքերը լայն պարզած,

∗օգտագործել ծխագլանիկներ, թանձր վառ գույնի ծխով՝ ձեր շուրջը ստեղծելով ծխի թանձր ամպ:

• Պղպեղի սփրեյերը նույնպես վիճելի հարց են: Եթե չստացվի վախեցնել, ապա դուք միայն ավելի կզայրացնեք արջին, որից հետո հետևանքները ցավալի կլինեն: Սփրեյ ընտրելիս պետք է ընտրել մեծ բալոն, նախատեսված վայրի կենդանիների համար: Շուն վախեցնելու համար նախատեսված փորքիկ սրվակներն այստեղ անիմաստ են:

Ձեզ հանդիպելիս արջն անմիջապես չի հարձակվում: Բացառությամբ, եթե անսպասելի դեմ դիմաց հայտնվեք՝ վախեցնելով նրան: Այդ դեպքում արջը, հանկարծակիի գալով, կարող է վտանգ տեսնել ձեր մեջ և հարձակվել, կամ խուճապի մատնվել և վազելիս ոտնատակ անել ձեզ: Դրա համար չի կարելի անձայն քայլել բնության մեջ: Միշտ պետք է իմաց տալ ձեր մոտենալու մասին՝ աղմուկ հանելով, որպեսզի հնարավորուություն տաք կենդանուն նահանջել: Արջի տեսողությունը շատ թույլ է: Նա տեսնում է աշխարհն անգույն և շատ աղոտ: Նա աշխարհից տեղեկությունն ընկալում է հոտառությամբ, լսողությամբ և թաթերի բարձիկների միջոցով գետինը շոշափելով:

Ինչպե՞ս պաշտպանել ճամբարն արջից

Ճամբարում, բացի աղմուկից կան արջի համար անծանոթ տարբեր հոտեր: Իսկ անծանոթ հոտը հետաքրքրում է արջին: Եվ գիշերը, երբ բոլորը քնած են, ձեր ճամբար կարող են անկոչ հյուրեր ժամանել: Հիմնականում նրանց գրավում է սննդի հոտը: Եվ դեռ լավ է, եթե նա տակն ու վրա անի դրսում թողած իրերը, ուտի այն ամենն, ինչ դուք սխալմամբ դրսում եք թողել:

Կան ճամբարը պաշտպանելու բազմաթիվ տարբերակներ՝ ընդհուպ մինչև էլեկտրական հատուկ ցանկապատով ճամբարի տարածքը շրջապատելը: Սակայն, եկեք համաձայնենք, որ սա պրակտիկ և իրատեսական չէ: Կան մի քանի խորամանկություններ, որոնք քիչ թե շատ կօգնեն ձեզ պաշտպանել ճամբարն արջի այցելություններից․

1. Սնունդը հավաքում եք պայուսակի կամ պարկի մեջ և պարաններով կախում երկու ծառերից, այնպես որ այն լինի նրանց մեջտեղում՝ առնվազն 2.5 մետր բարձրության վրա:
2. Վերցնում եք «Դիխլոֆոզի» (խավարասերների դեմ սփրեյ) բալոնը, վրան քսում Նուտելլա, մեղր կամ այլ համեղ բան և տանում թողնում ճամբարից 2-300 մետր այն կողմ: Արջը, առնելով այդ թակարդի հոտը, մոտենում է, թաթով խփում բալոնին: Դե իսկ բալոնն իրեն բնորոշ տհաճ հոտով պայթում է անմիջապես արջի դեմքին: Հավատացեք, դա շատ տհաճ է, և արջը վախեցած և զզված փախչում է հեռու:
3. Ճամբարը հիմնելուց ողջ շառավղով պայթեցրեք մի քանի ճայթուկներ, սուլեք սուլիչով: Այդ աղմուկը կտարածվի մի քանի կիլոմետրի վրա: Եվ, ամենայն հավանականությամբ, ոչ մի գազան այլևս չի մոտենա ճամբարին:

Ոչ մի դեպքում դրսում սննդի մնացորդներ չթողնե՛ք:

Ինչպես նշեցինք արջը միանգամից չի հարձակվում: Եթե դուք վտանգավոր տարածության եք մոտեցել, արջը ձեզ նկատելով կկանգնի ետևի թաթերի վրա, որպեսզի ավելի լավ հասկանա իրավիճակը, կսկսի բնորոշ ֆնչոց հանել և գռմռալ: Այս կերպ արջը տեղեկացնում է իր ներկայության մասին և հասկացնում մեզ, որ պետք է հեռանալ: Հեռանալ այս դեպքերում պետք է արագ, բայց առանց խուճապի:

Ոչ մի դեպքում չի՛ կարելի վազել

Վազելիս արջը կարող է մինչև 40կմ/ժ արագություն զարգացնել: Պետք է հեռանալ արագ, բայց հանդարտ, առանց վազելու՝ աշխատելով չանել որևէ կտրուկ շարժում, որն  արջին կարող է վախեցնել: Հեռանալիս աշխատեք արջին հնարավորինս երկար պահել ձեր տեսադաշտում:

Հեռանալով առնվազն 100 մետր, փորձեք անհետանալ նրա տեսադաշտից: Դրանից հետո, ամենայն հավանականությամբ, նա էլ կշարժվի հակառակ ուղղությամբ:

Պաշտպանության հատուկ միջոցներ 

Ինքնապաշտպանվելու և արջին քշելու համար կարելի է օգտագործել հետևյալ միջոցները՝

• Ընդմիշտ մոռանում ենք հրազենի և պնեվմատիկ զենքերի մասին, եթե դուք որսորդ միության անդամ չեք, չունեք որսի թույլտվություն և հիմա որսի սեզոն չէ: Արջերի որսն առհասարակ արգելված է, և դուք ակամայից կարող եք որսագողության մեջ մեղադրվել:
• Գազային և պղպեղի սփրեյերի մասին արդեն խոսեցինք: Ճիշտ ընտրության և հմուտ կիրառության դեպքում կարող են ադյունավետ լինել: Բայց պետք է մարզել ռեֆլեքսները՝ ինչպես արագ հանել բալոնը, ինչպես նշան բռնել և գործի դնել այն:
• Սուլիչ՝ չափազանց տհաճ ձայն է հանում արջի համար, որը շատ մեծ տարածության վրա կլսվի։
• Ֆալշֆայեր՝ ստվարաթղթից կամ այլ նյութից պարկուճ՝ լցոնված վառվող նյութով և գունավորումով: Գործի դնելիս դուրս է պրծնում բոցի շիթ՝ հիմնականում վառ կարմիր գունավորումով և բնորոշ ֆշշացող ձայնով: Սա կարող է ամենաարդյունավետ միջոցը լինել արջի դեմ:

Ցուցակը ամբողջական չէ: Տրամաբանությունը հասկանալուց հետո ինքներդ կարող եք ուսումնասիրել և իմպրովիզներ անել: Հիշե՛ք ,որ այս խորհուրդները 100%-անոց չեն: Սրանք ընդամենը ավելի փորձառու մարդկանց տված խորհուրդներն են, որոնք փորձեցինք զետեղել մեկ վայրում: Այս խորհուրդներին և անվտանգության կանոններին հետևելու դեպքում դուք մի քանի անգամ նվազեցնում եք ռիսկերը: Սակայն միշտ զգոն եղեք և մի մոռացեք, որ բնության մեջ մենք ընդամենը հյուր ենք գնում մի քանի ժամով և անհրաժեշտ է հնարավորինս հարգանքով մոտենալ դրան:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Նախքան ցրտահարություն երևույթի մասին խոսելը խորհուրդ ենք տալիս կարդալ հիպոթերմիայի մասին հոդվածը, որպեսզի ամեն ինչ հասկանալի լինի:

Ցրտահարությունը մարմնի հյուսվածքների սառեցումն ու վնասումն է ցրտի ազդեցությունից: Սակայն պետք չէ ցրտահարությունը շփոթել սառցե այրվածքների հետ։ Վերջինս փափուկ հյուսվածքների վնասվումն է սառը իրերի, գազերի հետ առնչվելու հետևանքով, օրինակ՝ հեղուկ ազոտի թափվելը ձեռքի վրա, ձմռանը սառած մետաղի կտոր բռնելը և այլն: Ցրտահարումը սկսվում է վերջույթներից՝ ձեռքերի և ոտքերի մատներից, քթից, ականջներից, այտերից, շրթունքներից, ձեռքերից և ոտքերից: Սա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ օրգանիզմը դադարում է բավարար քանակությամբ արյուն մատակարարել մարմնի այդ հատվածներ, որպեսզի էքստրեմալ ցուրտ պայմաններում կարողանա պահպանել կենսական նշանակություն ունեցող օրգանների աշխատանքը:

Ցրտահարությունների տեսակները

Ցրտահարվում են առաջին հերթին մարմնի չպաշտպանված հատվածները, սակայն անգամ տաք ձեռնոցի տակից ձեր ձեռքերը կարող են ցրտահարվել: Ցրտահարության ռիսկը մեծանում է, երբ օդի ջերմաստիճանն իջնում է՝ հասնելով -5°ի: Բարդացնող հանգամանքներ կարող են հանդիսանալ ուժեղ քամին, չոր կամ խոնավ օդը, բարձր լեռնային պայմանները: Քամու ժամանակ օդի ջերմաստիճանի ազդեցությունն ավելի է սրվում և զգացվում, ինչպես առավել ցածր ջերմաստիճանը:

Բարձր լեռնային պայմաններում օրգանիզմը, որպես կանոն, թուլացած է լինում, իսկ դիմադրողականությունը՝ ընկած, ինչի պատճառով էլ այն դժվարանում է պայքարել արտաքին ներգործությունների դեմ: Խոնավությունն էլ ավելի արագ է խլում ջերմությունը: Ցրտահարությունը հաճախ ուղղեկցվում է հիպոթերմիայով, կամ հանգեցնում դրան՝ առավել ծանր դեպքերում:

Ցրտահարությունը բաժանվում է չորս աստիճանի ըստ բարդության՝

1. Առաջին աստիճան՝ ձեռքերի ափերն ու ոտնաթաթերը սառն են, սպիտակած: Տաքացնելուց հետո կարմրում են: Հնարավոր է թեթևակի ցավ և ծակծկոց, քերվածություն մաշկի վրա: Անցնում է առանց լուրջ հետևանքների և առավելագույնը մեկ շաբաթում:
2. Երկրորդ աստիճան՝ մաշկի վնասված հատվածները լցվում են թափանցիկ հեղուկով՝ առաջացնելով բշտիկներ: Մաշկը գունատվում է, կորում է զգայունությունը արտաքին ազդակների նկատմամբ: Ցավն ուժեղանում է, սկսվում է ուժեղ քոր և այրվող զգացողություն։
3. Երրորդ աստիճան՝ վնասված հյուսվածքները մեռուկանում են (նեկրոզ), դրանց տեղում առաջանում են արյունով լցված բշտիկներ՝ ալ կարմիր և կապույտ հիմքով: Վերքերի սպիացումը (рубцевание) կարող է տևել մինչև մեկ ամիս:
4. Չորրորդ աստիճան՝ մեռուկացումը հասնում է հյուսվածքների ներքին շերտերին, առանձնակի ծանր դեպքերում ընդհուպ մինչև մկաններ և ոսկորներ: Մաշկը կապտում է, այնուհետև սևանում, տաքացնելուց հետո առաջանում են խոշոր այտուցներ: Այս իրավիճակի երկարատև շարունակությունը հանգեցնում է գանգրենայի, ինչի արդյունքում մարմնի վնասված հատվածները հաճախ ենթարկվում են ամպուտացիայի:

Ցրտահարման դեմ պրոֆիլակտիկա

Սկզբունքն այստեղ, ընդհանուր առմամբ, նույնն է, ինչ հիպոթերմիայի ժամանակ, բայց առանձին ցանկանում ենք նշել հետևյալ կետերը՝

• Հագնվել շերտերով, սակայն այնպես, որ հագուստը չսեղմի, շատ քիփ չլինի: Կոշիկի կապիչները շատ ամուր մի ձգեք, որպեսզի ոտնաթաթերում արյուն խաղա։
• Ստուգեք եղանակը դուրս գալուց առաջ։
• Հնարավորության դեպքում տաքացրեք ձեռնոցները, կոշիկները և մնացած հագուստը հագնելուց առաջ:
• Թափ տվեք ձյունը, եղյամն ու ջրի կաթիլների ձեռնոցների և կոշիկների վրայից։
• Հանեք ձեր վրայից զարդեղենը՝ ժամացույցը և մարմնին հարող ցանկացած մետաղական բան։
• Մի մոռացեք հեղուկ խմելու մասին, թույլ մի տվեք բանը հասնի ջրազրկման: Եթե դուք ծարավ եք զգում, դա նշանակում է՝ ջրազրկումն արդեն սկսվել է, այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է անըդհատ փոքր կումերով հեղուկ խմել:

Առաջին օգնություն ցրտահարության ժամանակ

Ցրտահարված տուժածին, առաջին հերթին, պետք է հասցնել տաք շինություն, վրան: Եթե դա հնարավոր չէ՝ պետք է տեղում կանխարգելիչ միջոցառումներ նախաձեռնել:

Թեթև աստիճանի ցրտահարում ստացած վերջույթները, երբ դեռ արյունը շրջանառվում է բոլոր հյուսվածքներով և չկա մեռուկացում, կարելի է տաքացնել ձեռքի տակ ընկած միջոցներով, բնականաբար, խելամտության սահմաններում: Ձեռք տվեք ցրտահարված մատներին, եթե դրանք դեռ փափուկ են և դուք կարողանում եք ցրտահարված ձեռքի բութը և ճկույթը միացնել իրար, ապա ցրտահարությունը թեթև է: Այս դեպքում պետք է անել հետևյալը՝

• Ազատվել թրջված ձեռնոցներից, գուլպաներից և հագնել չորը: Դուք միշտ ձեզ հետ ունեք սրանց փոխնորդը, այնպես չէ՞: Եթե կոշիկները լրիվ թրջված են, փաթաթեք ոտնաթաթերը պոլիէթիլենային տոպրակների մեջ և այդպես հագեք դրանք:
• Պետք է արյան շրջանառությունը վերականգնել վերջույթներում, որպեսզի տաքացնեք դրանք: Պարզում եք ձեռքերը վերև և արագ մեծ ամպլիտուդով շարժումներով թափահարում ձեռքերը՝ մեխանիկորեն մղելով արյունը դեպի վերջույթներ:
• Տաք, քաղցր հեղուկներ խմել։
• Ձեռքերը տաքացնելու արդյունավետ ձև է նաև դրանք թևատակերում թաքցնելը: Դրանք մարմնի առավել տաք հատվածներն են:

Առավել ծանր դեպքեր են, երբ նկատվում է մաշկի մեռուկացում, արյունը դադարում է հոսել հյուսվածքների մեջ, մատները հնարավոր չի լինում շարժել: Այս պարագայում շտապ պետք է տուժածին հասցնել փակ կացարան և բժշկական օգնություն ցուցաբերել:

• Չի կարելի կտրուկ տաքացնել վնասված հատվածը։
• Վնասված հատվածը պետք է մեկուսացնել բինտի մի քանի շերտանոց վիրակապով, փափուկ տաք շարֆով:
• Կարևոր է, որ վնասված հատվածը լինի ջերմամեկուսացված, բայց վիրակապը չսեղմի, որպեսզի արյան շրջանառությանը չխանգարվի:
• Ֆիքսել, անշարժացնել վնասված հատվածը։

Ցրտահարության ժամանակ խստիվ արգելվում է՝

• Խմել կոֆեին և ալկոհոլ պարունակող ցանկացած բան
• Տրորել վնասված հատվածը ձնով, կոպիտ կտորով՝ մեծ է հավանականությունը վնասված ստանալու, որին կարող է հաջորդել ինֆեկցիայի առաջացումը
• Ծանր դեպքերում արտաքին ինտենսիվ ջերմության աղբյուրի կիրառումը՝ տաք վաննաներ, ջեռակներ, կրակի կամ ջեռուցիչի մոտ ձեռքերը պահել
• Վերքերը տրորել յուղով, սպիրտով կամ ցանկացած այլ բանով: Առհասարակ զերծ մնացեք ժողովրդական բժշության անգրագետ մեթոդներից, չի կարելի զբաղվել ինքնաբուժությամբ:
• Չի կարելի ծակել, բացել այտուցված փուչիկները:

Ե՞րբ է պետք դիմել բժշկի

Տնային պայմաններում ինքնուրույն հնարավոր է բուժել միայն առաջին կարգի ցրտահարումը: Փուչիկները ծակվում և մաքրվում են վիրաբուժական կաբինետում՝ ստերիլ պայմաններում: Երրորդ և չորրորդ կարգի ցրտահարության դեպքում վիրաբուժական միջամտությամբ զգուշորեն հեռացվում են մեռուկացած հյուսվածքները և դրվում է ստերիլ վիրակապ: Այս կանոններին չհետևելու դեպքում հնարավոր են բարդացումներ՝ տարբեր ինֆեկցիաների ներթափանցման, գանգրենայի և այլ բորբոքումների տեսքով:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Ողջ մնացածի սիստեմատիկ սխալն ընտրության սիստեմատիկ սխալի տարատեսակ է, երբ մի խմբի՝ ողջ մնացածների մասին, շատ տեղեկություն ունենք, իսկ մյուսի՝ մահացածների մասին՝ չունենք ընդհանրապես: Ինչի արդյունքում մարդը փորձում է հետևություններ անել՝ դիտարկելով միայն ողջ մնացածներին և աչքաթող անելով մահացածների դեպքերը:

Այս երևույթը հայտնաբերվեց Երկրորդ համաշխարհայինի ժամանակ: Ամերիկյան ռմբակոծիչները մեծ կորուստներ էին կրում Գերմանիայի վրա հարձակումների ժամանակ: Կորուստները պետք էր նվազեցնել և դրա համար որոշում է ընդունվում ուժեղացնել ռմբակոծիչների զրահապատումը: Սակայն անհնար էր ամբողջ ինքնաթիռը զրահապատել՝ վերածելով այն տանկի, քանի որ այն շատ կծանրանար և չէր կարողանա օդ բարձրանալ: Որոշվում է ետ վերադարձած ինքնաթիռներն ուսումնասիրելով պարզել դրանց առավել խոցելի հատվածները և զրահապատել միայն դրանք: Այս գործը հանձնարարվում է հունգարացի մաթեմատիկոս Աբրահամ Վալդին:

Դուք հիմա մտածում եք, թե ի՞նչ կապ ունի սա լեռների ու արշավների հետ, այնպես չէ՞: Համբերություն, մի քիչ էլ կարդացեք ու կհասկանաք:

Հետ վերադարձած ինքնաթիռներն ունեին գերմանական զենիթային թնդանոթներից և կործանիչներից խոցումներ: Եվ բոլոր ինքնաթիռների վրա հիմնականում խոցված էին թևերի ծայրերը, ֆյուզելյաժի մեջտեղի մասը, հորիզոնական փետրավորումներն ու պոչը: Առավել քիչ խոցված տեղեր կային շարժիչների, օդաչուների խցիկի և վառելիքով բաքերի հատվածում: Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ պետք էր զրահապատել թևերն ու ֆյուզելյաժը: Առաջին հայացքից՝ այո: Տրամաբանական է՝ որքան շատ են կպել այդ հատվածներին, ուրեմն հենց այդ հատվածն է ամենաից խոցելին: Եվ սա կլիներ ճակատագրական սխալ, եթե Վալդը չնկատեր հետևյալը․ Վալդը պնդեց, որ վերադարձած ինքնաթիռների խոցված հատվածները զրահապատելու կարիք չկա, ընդհակառակը, պետք է զրահապատել հենց այն հատվածները, որտեղ ոչ մի թշնամու արկ չի կպել: Բանն այն էր, որ եթե այս ինքնաթիռները, խոցված լինելով տվյալ հատվածներում, շարունակել էին օդում մնալ և վերադարձել էին, նշանակում է որ այդ հատվածները ինքնաթիռի համար ոչ մի կենսական նշանակություն չունեն, իսկ այ մյուս հատվածներում խոցված ինքնաթիռներն անկում են ապրել, հենց այդ պատճառով էլ մենք չենք տեսնում այդ դեպքերը: 

Հենց այսպես էլ առաջացավ «Ողջ մնացածի սիստեմատիկ սխալը» տերմինը: Այս հայտնագործությունը բազում կյանքեր փրկեց Երկրորդ համաշխարհայինի ժամանակ և մի փոքր էլ մոտեցրեց յուրայինների հաղթանակը:

«Ողջ մնացածի սիստեմատիկ սխալը» տերմինը

Նույն սխալ դատողությամբ են մարդիկ առաջնորդվում երբ պնդում են, որ մեքենայի ամրագոտին պետք չէ ամրացնել, քանի որ ինչ-որ մեկի ընկերը վթարի է ենթարկվել առանց ամրագոտին ամրացնելու, և նրան ոչ մի բան էլ չի եղել, կամ մյուսի ընկերը վթարի է ենթարկվել ամրացված ամրագոտիով, չի հասցրել արձակել ամրագոտին և ողջ-ողջ այրվել է մեքենայի մեջ: Նման դեպքերն, իհարկե, չեն բացառվում, և հնարավոր է՝ տեղի ունենան: Սակայն մենք դիտարկեցինք առանձին դեպք՝ կարելի է ասել բացառություն, չդիտարկելով միլլիոնավոր դեպքեր, երբ ամրագոտին կյանքեր է փրկել և ուրիշ միլլիոններ, որոնք մահվան ելք են ունեցել ամրագոտին չամրացնելու հետևանքով:

Հիմա կամաց-կամաց սկսեցիք հասկանալ չէ՞, թե ի՞նչ կապ ունի այս ամենը լեռների հետ: 

Պարզապես փոխարինեք ամրագոտին ճիշտ հանդերձանքով, առաջին օգնության դեղարկղիկով, բնության մեջ ավտոնոմ գոյատևելու տարրական գիտելիքներով, իսկ գերմանական զենիթային թնդանոթներն ու ավտովթարները՝ սարերում եղանակի վատթարացմամբ, ամպրոպ-կայծակներով, կենդանիների հարձակումով, անտառում մոլորվելով, ձնահոսքով, լեռնային հիվանդությամբ և ցրտահարվելով: Ցուցակը կարելի է դեռ երկար շարունակել: 

Այս երևույթը որոշեցինք քննարկել, քանի որ սա շատ բնորոշ մոտեցում է լեռներ գնացողների և առհասարակ էքստրեմալ սպորտաձևերով զբաղվողների շրջանակում՝ ինչը հանգեցնում է դժբախտ պատահարների:

Երբ լեռներին, մեղմ ասած, անծանոթ մեկը որոշում է ինչ-որ լեռնագագաթ «նվաճել», նա իր հետ երբեք չի նախատեսում ունենալ դեղարկղիկ, կապի միջոց, power bank, ջրի և սննդի բավարար պաշար: Բացառության կարգով նրա բախտը բերում է, և իրեն ոչինչ չի պատահում։ Նա վերադառնում է ու բոլորին սկսում բացատրել, որ օրինակ՝ Արարատ կամ Կազբեկ բարձրանալու համար պետք չեն 500 դոլլար արժողությամբ կոշիկներ և ուղեկցորդի թանկարժեք ծառայություններ: 

«Եղվարդի Ադիդասով գնացի եկա, ոչ մրսել եմ ոչ էլ»:

Այս ամենի հետ մեկտեղ հղում է անում, թե ինչպես են «մեր պապերը» մի ժամանակ բարձրացել նույն լեները, երբ մեր Redfox-երն ու La Sportiva-ները չկային: Եվ վե՛րջ, երկաթ-բետոնե հիմնավորում, որն անհեռատես կամ թեմայից անտեղյակ մարդկանց համար հիմք է ծառայում:

Բնության գրկում ցանկացած միջոցառում կազմակերպելիս եղեք մաքսիմալ ուշադիր և գրագետ, հաշվի առեք հնարավոր բոլոր ռիսկերը, խորհրդակցեք փորձառու մարդկանց հետ, ի վերջո մի փոքր կարդացեք դրա մասին համացանցում: Անկախ նրանից գնում եք Լաստիվերում ձեր ծննդյան օրը նշելու, թե Էվերեստն եք բարձրանում: Մի առաջնորդվեք այն դատողությամբ, որ «իմ հետ փորձանք չի լինի»: Հիշե՛ք, որ մեր գործում անվտանգության ցանկացած կանոն գրված է արյունով և 21-րդ դարում ցանկացած երևույթ չի կարող համարվել ճիշտ, եթե չունի գիտական բացատրություն հիմնված հետազոտությունների և փորձերի վրա: Իսկ լեռներում այդ հետազոտություններն արված են մարդկային կյանքերի գնով:  

Այս նյութով մենք չենք հորդորում պարտադիր դիմել հենց մեզ և օգտվել մեր ծառայություններից, կամ մեր գործընկերների թաքնված գովազդ չենք անում: Մենք պարզապես ցանկանում ենք, որպեսզի մարդիկ ավելի լուրջ վերաբերվեն անվտանգությանը, և լեռների հարցում զարգացնեն իրենց գիտելիքները։

Պլանավորե՛ք գրագետ, արշավե՛ք ապահով:

Բլոգ Հայաստանի մասին