Թաթուլ Հակոբյանի հետ զրույցում Armenian Geographic-ի հիմնադիր Տիգրան Վարագը  անդրադառնում է Հայաստանում լեռնային զբոսաշրջության խնդիրներին, նշում, որ հայկական լեռնաշղթաների ու լեռների գագաթներից բոլորովին այլ Հայաստան է բացվում: Խոսվում է նաև Հայաստանում լեռնային տուրիզմի զարգացման հեռանկարների և ուղիների մասին: Տիգրանը հարցազրույցի ընթացքում նաև պատմում է, թե ինչպես արշավախմբին միացավ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը:

Ծանոթացեք մեր առաջիկա արշավներին

Ամեն արշավ սկսվում է հրահանգավորումից, որի ամենակարևոր կետը, ամենամեծ խնդրանքս ու պահաջս է` քայլել շարքով։ Շարքով քայլելն անվտանգ է՝ բոլորը քայլում են մի տեմպով, խումբը դառնում է մի օրգանիզմ։ Շարքով քայլելը հեշտ է։ Շարքը խոսում է խմբի կարգապահության մասին։

Ամեն հրահանգավորումից առաջ ես պատրաստ եմ այս հարցին. «Ինչո՞ւ ենք շարքով քայլում»։ Ամեն արշավին գտնվում է մեկը, ով անպայման քայլում է շարքից դուրս։ Միշտ կա մեկը, ում պետք է անընդհատ հիշեցնել մտնել շարք, ում պետք է բացատրել, որ անկախ քո տարիքից, փորձից ու դիրքից դու այս խմբի մասնիկ ես ու պարտավոր ես պահել խմբի կանոնները։

Արշավների ընթացքում հաճախ եմ արտաբերել այն միտքը, որ մեր երկիրն այն ժամանակ երկիր կդառնա, երբ բոլորս կսովորենք արշավի ընթացքում քայլել մի շարքով։ Դա կնշանակի, որ մենք ունենք կարգապահ հասարակություն։

Մեկնարկի կետում կանգնած պետք է հրահանգավորեի, ու սկսեինք վերելքը։ Շրջակա միջավայրի նախարար Էրիկ Գրիգորյանին հարցրի. «բա ո՞ւր են ձերոնք», քանի որ իմ տվյալներով նրա հետ պետք է լինեին իր ընկերները։ Էրիկը խորհրդավոր ժպիտով ասաց. «Հենա, գալիս են»։ Հեռվում երևաց 4 նույնանման մեքենայից կազմված շարասյուն, որոնցից դիմացինի վրա կարմիր-կապույտ լույսեր էին վառվում-հանգչում։ Ժպտալով Էրիկին ասեցի. «էս կարո՞ղ ա վարչապետն ա գալիս»։ Ասածիս մեջ ոչ մի լրջություն չկար, զուտ արտաբերեցի էդ միտքը, քանի որ մեքենաների շարասյունը միշտ ասոցացվում է երկրների առաջին դեմքերի հետ։ Ես ոչինչ չգիտեի։ Մեքենաները կանգնեցին, վարչապետն իջավ։ Ինչպես միշտ ժպիտը դեմքին, ձեռքը պարզեց՝ սկսեց բարևել արշավի մասնակիցներին։

Անկեղծ ասած մի պահ պապանձվեցի, մտքումս հրահանգավորումն էր պտտվում։ Ինքս ինձ հետ ընկա հարցուպատասխանների մեջ․ «Բա որ շարքով չքայլի, ո՞նց եմ խնդրելու մտնել շարք։ Դե լավ վարչապետ ա, չնայած ինչ տարբերություն, ով ուզում է լինի, բա ուրիշին ո՞նց ես ասում մտի շարք, մարդ ա էլի, ինչ տարբերություն, բայց դե վարչապետն է։ Վե՛րջ, ես իմ գործն եմ անում, կանոնները բոլորի համար են։

Սկսեցի հրահանգավորումը։ Էն պահին երբ ասեցի ինձանից առաջ ոչ ոք չի անցնում, վերջից գալու է Հրաչուհին, Հրաչուհուց հետ չընկնեք, վարչապետը հայացքով սկսեց փնտրել Հրաչուհուն, նույնիսկ առաջ եկավ, թեքվեց, որպեսզի տեսնի՝ ում մասին է խոսքը, ումից հետ չի կարելի մնալ։ Ձեռքով ցույց տվեցի, գլխով արեց։ Սկսեցինք քայլել։

Վարչապետը մտավ շարք ինչպես բոլորը։ Ինձնից հետո երևի 7-8-րդն էր։ Առաջին 5 րոպեյից հետո սիրտս ընկավ տեղը։ Վարչապետին նկատողություն անելու անհրաժեշտություն չի լինելու։ Նիկոլը քայլում էր շարքով։ Ժպտալով մտածեցի․ «դե սրանից հետո թող մեկը դուրս գա արշավների ժամանակ շարքից, ասելու եմ՝ տո դու քանի գլխանի ես, նույնիսկ Նիկոլն ա մեր հետ շարքով քայլել»։

Ընթացքում հենց նկատում էի, որ վարչապետի շնչառությունը դժվարանում է հարցնում էի արդյո՞ք կանգնել, հանգստանալու անհրաժեշտություն կա՞։ Ասում էր. «Դու ասա, ոնց ասես, դու ես խմբի ղեկավարը»։

Որոշել էի գագաթին նկարվենք, պատկերացնում էի ոնց կարձագանքի արշավային համայնքը։ Մտածում էի ոնց կուրախանան մերոնք, բայց նաև վախում էի մի քանի հոգի նախանձից ինֆարկտ կտանի։ Մեկ էլ պահի տակ մտքովս անցավ բա որ չհասնի գագաթ։ Հետո էլ պտտվեցի նայեցի քայլքին, հասկացա որ չէ, հաստատ կհասնի, բայց ամեն դեպքում որոշեցի հիմա նկարվենք, զգացի, որ չեմ համբերի մինչև գագաթ։

Նկարվեցինք ու նկարը տեղադրեցինք Ֆեյսբուքում։ Հետո վարչապետը լայվ մտավ։ Ու տեղի ունեցավ փոքրիկ հեղափոխություն մեր բնագավառում, ու անսովորը դարձավ սովորական։

Շարունակում էինք քայլել։ Վարչապետը հանգիստ քայլում էր շարքի մեջ։ Թիկնապահները շարքից դուրս էին գալիս, հետ ու առաջ էին ընկնում։ Դա իմ համար էական չէր․ իրենք ծառայության մեջ էին։

Հասանք գագաթ։ Խորհրդակցելով խմբի հետ Նիկոլը լայվ մտավ և Արտանիշի գագաթից իր խաղաղության ուղերձը հղեց տարածաշրջանին։

Գագաթից իջնելիս, ինչպես միշտ, շարքը խախտվեց։ Իջնելուց շարք պահելը ցանկալի է, բայց ոչ պարտադիր։ Ճանապարհին Նիկոլն ասաց. «Բայց ինչի՞ էլ շարքով չենք քայլում, շարքով ավելի հեշտ էր»։

Անսովորը դարձավ սովորական։ Նախքան սա, ոչ մի իշխանության ժամանակ, երկրի առաջին դեմքը չէր բարձրացել սար որևէ արշավախմբի հետ։ Մեզ համար մեծ պատիվ էր, որ հենց մեզ հետ որոշեց գալ վարչապետը։ Armenian Geographic -ի պատմության մեջ իհարկե սա բացառիկ օր էր՝ իրականացնել արշավ Նիկոլ Փաշինյանի հետ։

Ողջ գրառումս պտտվում էր շարքով քայլելու շուրջ։ Շարքը կարգապահություն է։ Շարքով քայլող վարչապետը մեզնից մեկն է, որովհետև նա կտրված չի իրականությունից։ Նիկոլն արշավի ընթացքում որոշումներ չէր կայացնում ու հրահանգներ չէր տալիս, որովհետև հասկանում էր, որ եթե միացել է պրոֆեսիոնալ խմբի, ուրեմն պետք է ենթարկվի խմբի կանոններին։

Վարչապետը չմոռացավ գովազդել արշավային տուրիզմը։ Կոչ արեց մարդկանց ապրել առողջ, բարձրանալ սարեր, ճանաչել հայրենիքը։ Գնալիս բոլորին հաջող արեց, շնորհակալություն հայտնեց արշավի համար ու գնաց, մի 5 քայլից կանգ առավ, հայացքով փնտրեց ինձ (ասինքն խմբի ղեկավարին) ու ձեռքով արեց, ասաց. «Տիկ, հաջող»:

Չգիտեմ որքանով ստացվեց ներկայացնել մեր վերելքը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ, բայց սա այդքան էլ արշավի մասին չէր։

Շնորհակալություն շրջակա միջավայրի նախարար Էրիկ Գրիգորյանին մեր արշավին միանալու և այս անմոռանալի անակնկալի համար։ Ձեր ներկայությամբ ու խորհուրդներով փոխեցիք շատերի պատկերացումները։

Արշավից հետո ունեցանք հարցազրույց CivilNet-ի հետ:

Հիմա ես ունեմ այն հարցի պատասխանը, թե որն է եղել իմ կյանքի ամենամեծ անակնկալը։

Տեքստը՝ Տիգրան Վարագի

Լուսանկարները՝ Ծովինար Հակոբյանի

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

 

Սուրբ Լույս լեռը համանուն լեռնաշղթայի լեռներից մեկն է։ Լեռնաշղթան սկսվում է Մնձուր-Բյուրակնյան լեռներից և մոտ 80 կմ երկարությամբ ձգվում դեպի հարավ, մինչև Մնձուր և Քղի գետերի միախառնման կետը։

Լեռները հարուստ են խիտ անտառներով ու քարայրներով։

Լանջերը անտառապատ են, խիստ զառիթափ և մասնատված խորը հովիտներով ու կիրճերով։ Ջրբաժանային հատվածներում տարածված են լեռնային մարգագետիններ։ Լանջերից հոսում են բազմաթիվ սառնորակ աղբյուրներ։

Սուրբ Լույս լեռն անվանում էին նաև Զավակատուր, Միածին, Միածնում, Սրբլիս, Սուպլուս կամ Սուրբ Լուսա լեռ։ Լեռը ուխտատեղի է եղել տեղացի հայերի համար։ Մինչ այժմ Դերսիմցի քրդերն ու դավանափոխ եղած հայերի սերունդները բարձրանում են լեռան գագաթ և մոմ վառում։

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

 

2019 թ.-ի դեկտեմբերի 17-ին Elite Plaza բիզնես կենտրոնում տեղի ունեցավ մեր տարվա ամփոփիչ միջոցառումը, որն անվանել էինք «Արարատվածներ»: 

Հերթական անգամ ամփոփեցինք անցած տարին: Այս տարին աննախադեպ էր՝ հագեցած բազմաթիվ բացահայտումներով և նվաճումներով: 

Ինչո՞ւ ենք այս տարվա միջոցառումն անվանել «Արարատվածներ», քանի որ այս տարին աննախադեպ էր Արարատի վերելքների քանակով: Եվ որպես փաստ կարող ենք արձանագրել, որ այս տարի դեպի Արարատ ամենաշատ խմբերը Հայաստանից ուղեկցել է հենց Armenian Geographic-ը: Միջոցառման ժամանակ նաև հակիրճ ներկայացվեց 2020 թ-ի Արարատի վերելքի ծրագիրը:

Միջոցառման բացման խոսքը հանձնվել էր  Հայաստանի Ալպինիզմի և Լեռնային տուրիզմի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Սուրեն Դանիելյանին: Armenian Geographic-ը ստեղծիման օրվանից՝ արդեն շուրջ 7 տարի համագործակցում է ֆեդերացիայի հետ:

Միջոցառման ընթացքում Armenian Geographic նախագիծը Արցախի Հանրապետության մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարության կողմից ստացավ շնորհակալագիր ՝ Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման և հոգածության համար: Մենք նույնպես շնորհակալ ենք  մեր աշխատանքը գնահատելու համար:

Դելիկա Արշավ դեպի Հադրութի շրջան

Բացման խոսքից հետո սկսեցինք ամփոփել տարին: Սկսեցինք տարվա ամենաառաջին հետաքրքիր արշավից: Մենք մշակել ենք արշավների մի նոր տեսակ, որն անվանել ենք «Դելիկա արշավ», որը իրենից ենթադրում է արշավ դելիկա մակնիշի ավտոմեքենաներով: Նմանատիպ արշավի շրջանակներում էլ հենց այցելեցինք Արցախի Հադրութի տարածաշրջանի Խանձաձոր գյուղը: Այս արշավը տարբերվում էր նախորդներից, քանզի մեր նպատակը լեռնագագաթ նվաճելը չէր՝ արդեն բարձրացել էինք տարածաշրջանի ամենագրավիչ լեռը՝ Դիզափայտը: Այս անգամ մեր նպատակն էր բացահայտել այս հեռավոր գյուղն իր ողջ հմայքով, շփվել գյուղացիների և երեխաների հետ՝ կարճ ասած դառնալ նրանց առօրյայի մի մասնիկը: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի մեր արշավի մասին պատմող փոքրիկ տեսանյութը:

Իրական Տավուշ

Հաջորդիվ խոսեցինք դեպի Տավուշի սահմանամերձ գյուղերից մեկը՝ Մովսես գյուղ իրականացրած մեր արշավի մասին:  Մովսես գյուղը տեղացիներն անվանում են ո՛չ թե սահմանամերձ, այլ սահմանապահ գյուղ: Արշավի միտքը ծնվեց մեր շատ սիրելի ընկեր Անդրանիկ Փոլադյանի հրավերից: Մեր այս յուրօրինակ և թերևս ամենատպավորիչ արշավը նախաձեռնելու համար Անդրանիկին, որպես շնորհակալություն նվիրեցինք Տիգրան Վարագի՝ «Հայաստանի Լեռները» գիրքը: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի պատրաստած տեսանյութը:

«Լեռնային Կղզի»

Այնուհետև նախագծի մասին խոսեց նախագծի հիմնադիր Տիգրան Վարագը: Ներկայացրեց այս տարվա խոշոր ձեռքբերումներից մեկը՝ «Հայսաստանի Լեռները» երկլեզու գիրքը, ինչպես նաև խոսեց հաջորդ՝ «Լեռնային Կղզի» գրքի մասին, որն իր մեջ ներառելու է Հայկական Լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներն ու նրանց բարձր գագաթները:

Շարունակելով մեր բացահայտումների շարքը կրկի խոսեցինք դեպի Արցախ կատարած մեր ուղևորություններից մեկի մասին: Այս անգամ  ուղևորվել էինք Քաշաթաղ, որտեղ մեր նպատակակետը Թովմասար լեռն էր: Թովմասարը Արցախի լեռնաշղթայի վերջին վառ արտահայտված լեռն էր ՝ որ դեռ չէինք հասցրել բարձրանալ: Դե իսկ Թովմասարի մասին պատմող տեսանյութն ամբողջությամբ բացահայտեց այն ամենը ինչ տեղի է ունեում մեր գիշերակացով արշավների ետնաբեմում:

Դեպի Սասուն

Եվ ահա տարվա մեր ամենամեծ բացահայտումը Պատմական Հայաստանում ՝ Վերելք Ծովասար և Սուկավետ: Սա նաև տարվա ամենասպասված արշավն էր: Ծովասար լեռան անունը բազմիցս հանդիպել էինք տարբեր աշխատություններում, և դա այն անունն էր, որն ամենաշատն էր ասոցացվում Էրգրի և Սասունի հետ: Այդ էր պատճառը, որ մի ամբողջ տարի անհամբեր սպասում էինք Ծովասարի գագաթից Մարաթուկի և Սասունի տեսարանով հիանալուն: Այս արշավի երկրորդ նպատակակետը Սուկավետ լեռն էր: Սուկավետ լեռը, ըստ որոշ աղբյուրների համարվում է Հայկական պար լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը, որի գագաթին ոտք դնելը նշեցինք հայկական «Ալաշկերտի 3 ոտք» պարով: Այնուհետև դիտեցինք Սիփան Գրիրգի պատրաստած փոքրիկ տեսնյութը մեր ուղևորության մասին:

Բարդողի երկար սպասված վերելքը

Ծովասարի և Սուկավետի վերելքից ոչ պակաս կարևոր էր նաև Բարդողի վերելքը: Մեր թիմը առաջին անգամ Բարդող լեռը նկատել էր 2014 թվականին, իսկ վերելքի միտքը հասունացավ արդեն 2018-ին: Իսկ այս տարի վերջապես ստացվեց իրականացնել երկար սպասված վերելքը: Մի օր պարզապես մեր տղաները որոշեցին գնալ երազանքի հետևից, իսկ մի քանի օր անց արդեն կանգնած էին Բարդողի գագաթին: Վերելքը նշանավորվեց նաև նրանով, որ վերջին 100 տարիների ընթացքում մենք առաջին հայերն էինք, ովքեր կանգնեցին Բարդողի գագաթին: Եվ քանի որ առաջին վերելքից հետո լեռան հանդեպ հետաքրքրություն մեծ ալիք բարձրացավ ՝ երկորդ վերելքը սպասեցնել չտվեց, և մի քանի ամիս անց մենք կրկին հայտնվեցինք Բարդողի գագաթին: 

Միջոցառման ավարտը

Կրկին հետ վերադառնալով միջոցառման «Արարատվածներ» անվանն ու Արարատին, նշենք, որ Armenian Geographic-ը այս տարի միացել էր «Ավրորա» մարդասիրական ֆորումի նախաձեռնած #ararat_challenge շարժմանը, որի մասին խոսեց Մարիա Հովսեփյանը:

Միջոցառման ավարտին դիտեցինք նաև Լուիզա Վարդանյանի հեղինակած «Լուսաբացն Արարատից» ֆիլմը, որը պատմում էր մեր խմբերից մեկի Արարատի վերելքի մասին:

Եվ, իհարկե, միջոցառումը եզրափակվեց Արարատի մասնակիցերին վկայագրեր շնորհելու արարողությամբ:

Չնայած վերը նշված բոլոր բացահայտումներին ու նվաճումներին, մեր ամենակարևոր ձեռքբերումը շարունակում են մնալ այն մարդիկ, ում մենք գտել ենք մեր արշավների ընթացքում, այն մարդիկ ովքեր աջակցում և ոգեշնչում են մեզ, և, իհարկե, այն մարդիկ ովքեր ուղղակի հետևում են մեզ և նման կերպով նույնպես աջակցում են մեզ:

Շնորհակալ ենք, որ մեր կողքին եք և հավատում եք մեզ:

Կհանդիպենք լեռներում!!!

 

Լուսանկարները՝ Սիփան Գրիգի

Արարատվածները