Լեռնագնացների ահն ու սարսափը, տարեկան ամենաշատ դահուկորդ, լեռնագնաց և լեռնային տուրիստ սպանող երևույթը, երևույթ, որ լինում է անսպասելի և տևում հաշված րոպեներ, երևույթ, որ շատ դժվար է կանխատեսել․ մի խոսքով՝ ձնահյուս:

Ցանկացած ձնային զանգվածի շարժը լանջով դեպի ներքև՝ 1մ/վ-ից ավել արագությամբ, համարվում է ձնահյուս: Ըստ վիճակագրության, մարդու մասնակցությամբ ձնահյուսերի մեծ մասը տեղի են ունենում հենց մարդու մեղքով: Այդ իսկ պատճառով չափազանց կարևոր է ունենալ գոնե մինիմալ գիտելիքներ ձնահյուսերի, դրանց տեսակների և առաջացման մասին, տիրապետել անվտանգության և փրկարարական աշխատանքների տարրական կանոններին:

Ինչպե՞ս է առաջանում ձնահյուսը

Ձյան շերտը մնում է լանջի վրա շփման ուժի շնորհիվ: Եթե ձյան զանգվածի քաշը սկսում է գերակշռել շփման ուժը, տեղի է ունենում ձնահյուս: Մեծ ձնահյուսերի շարժումից առաջանում է օդային հարվածի ալիք, որն ավերում է իր առջև գտնվող ամեն ինչ:

Ձնածածկույթը համասեռ զանգված չէ: Այն բաղկացած է տարբեր շերտերից, որոնցից յուրաքանչյուրը ձևավորվել է որոշակի ժամանակահատվածում: Յուրաքանչյուր շերտ ունի իր որակական բնութագիրը: Նոր շերտ առաջանում է տեղացող ձյան, կամ քամու շնորհիվ` երբ քամին քշում է ձյան շերտը մի մասից մյուսը:

Այդ ամբողջ զանգվածի հետ ձյան շերտերի միջև մեծանում է ճնշումը, և որոշակի ազդեցությունների հետևանքով՝ եթե շերտերից մեկը թուլանում է, երկրի ձգողության ուժը գերակշռում է ձյան շերտերի միջև շփման ուժին, տվյալ շերտը պոկվում է և սահում ներքև՝ իր հետ տանելով իրենից վեր գտնվող ամբողջ ձնային զանգվածը:

Կան մի շարք ներգործություններ, որոնք կարող են «սադրել» ձնահյուսի առաջացումը:

• Նոր տեղացող ձյունը մեծացնում է ճնշումը ձնածածկույթի վրա, և դրա մեջ լարվածությունն աճում է: Համարվում է, որ եթե օրվա ընթացքում 30սմ-ից ավել ձյուն է տեղում, ապա զգալիորեն մեծանում է ձնահյուսի վտանգը: Կարևոր է ոչ միայն տեղացած ձյան քանակը, այլ նաև նրա արագությունը: Կրիտիկական է համարվում ժամում 1.5-2 սմ տեղացող ձյունը:
• Քամին ընդունակ է տեղափոխել ձյան մեծ քանակություն: Եվ որքան մեծ է քամու արագությունը, այդքան շատ ձյուն այն կարող է տեղափոխել: Պատահում է այնպես, որ ձյան տեղումների հետ ուղեկցող քամին տեղացած ողջ ձյան զանգվածը քշում կուտակում է մի կետի վրա՝ զգալիորեն մեծացնելով այդ հատվածում լարվածությունը, ինչն էլ, ի վերջո, հանգեցնում է ձնահյուսի:
• Ջերմաստիճանը կարող է տարբեր ձևով ազդել ձյան վրա: Առանձնացվում է դեպքերի զարգացման հիմնական հինգ սցենար․

1. Ջերմաստիճանի կտրուկ բարձրացում (անցնում  է զրոյի շեմը)` կտրուկ բարձրացնում է ձնահյուսերի վտանգը
2. Ջերմաստիճանի դանդաղ բարձրացում առանց զրոյի շեմն անցնելու՝ կայունացնում է ձնածածկույթը
3. Աստիճանաբար տաքացում ցերեկը և սառեցում գիշերը՝ կայուն եղանակ, ինչը հանդարտ է պահում ձնածածկույթը
4. Եղանակի ցրտեցում՝ կոնսերվացնում է այն իրավիճակը, որը կար և աստիճանաբար վատացնում այն: Ձնահյուսի հավանականությունն աճում է
5. Երկարատև ուժեղ ցուրտը ձնածածկույթի մեջ մեծացնում է լարվածությունը:

• Արևային ճառագայթումը, ընհանուր առմամբ, ունի կայունացնող ազդեցություն ձնածածկույթի համար: Հատկապես ձմեռային ամիսներին, երբ օդի ջերմաստիճանը հաստատուն զրոյից ցածր է, արևային ճառագայթումն ունենում է մեղմիչ ազդեցություն ձնածածկույթի սառած շերտերի միջև: Սակայն, դեպի գարուն, երբ օդի ջերմաստիճանը բարձրանում է զրոյից, արևի ազդեցությունը կարող է կտրուկ փոխվել բացասականի և հաշված րոպեների ընթացքում հավասարակշռությունից հանել ձնածածկույթը:
• Անձրևը բարձր լեռնային գոտիներում չափազանց վտանգավոր է ձնահյուսի տեսանկյունից: Նախ անձրևն ինքն իրենով մեծացնում է ամբողջ ձնային զանգվածի քաշը: Բացի այդ անձրևի կաթիլները ներթափանցում են ձնածածկույթի խորքերը՝ ավերելով փաթիլների բյուրեղիկների կառուցվածքը և ստեղծելով անկայուն վիճակ ամբողջ ձնածածկույթում: Այսպիսի դեպքերում մեծ հավանականություն կա, որ ամբողջ ձյան զանգվածը, ընդհուպ մինչև գետին, պոկվի և հոսի:
• Ռելիեֆը նույնպես ազդում է ձնահյուսերի վրա: Սրա իմացությունն ու երթուղու գրագետ կազմումն ապահով վերելքի գրավականներից են: Ազդող գործոններն են՝ լանջի կողմը և թեքությունը:

*Ըստ հորիզոնի կողմերի ձնահյուսերի վտանգը կարող է հավասար պայմաններում տարբեր լինել: Այն կախված է քամիների և արևի ներգործությունից: Հյուսիսային կիսագնդում, որպես կանոն, ձմռանն առավել վտանգավոր են հարավային լանջերը, իսկ առմանը՝ հյուսիսային: Սակայն այս կանոնը կարող է ունենալ մի շարք բացառություններ՝ կախված կոնկրետ լեռից, ձյան մակարդակից և եղանակային պայմաններից:

*Տախտակի տեսքով ձնահյուսերը հիմնականում լինում են լանջի 35-60 աստիճան թեքության դեպքերում: Բայց ձնահյուսերի առավելագույն բաժինը հասնում է 35-40 աստիճանների միջև՝ 38 աստիճանում հասնելով գագաթնակետին: Հենց այս թեքությունն է ապահովում բոլոր պայմանները, որ ձյան որոշակի շերտ կարողանա կուտակվել, բայց մնալ անկայուն: Ավելի քիչ թեքության դեպքում լարվածությունը մեծ չի լինում, իսկ առավել մեծ թեքության լանջերին ձյունը չի կարողանում կուտակվել և պարբերաբար տեղի են ունենում փոքրիկ ձնահյուսեր՝ առանց մեծ ավերածությունների:

• Գետնի մակերևույթը նույնպես մեծ դեր է խաղում: Քարե հարթ սալիկներով կամ խոտածածկ լանջերին ձյունն ավելի վատ է մնում: Այդ պատճառով պատահում է, որ ամբողջ զանգվածը պոկվում և սահում է ներքև: Մինչդեռ քարքարոտ կամ ժայռոտ լանջերին՝ լավային հոսքերի (չինգիլների) վրա, ձյունը լավ է կպչում և մնում: Այսպիսի լանջերին ձնահյուսը լինում է հիմնականում վերևի շերտերից:

Ինչպե՞ս շրջանցել ձնահյուսը

Քանի որ միշտ չէ, որ կարող ենք խուսափել ձնահյուսի վտանգ ունեցող տեղանքներից, կամ շրջանցել դրանք, պետք է իմանալ նման հատվածներն անվտանգ անցնելու կանոնները:

Վտանգավոր հատվածները պետք է անցնել մեկական՝ իրարից մեծ հեռավորություն պահելով և հնարավորինս արագ: Մինչ խմբի անդամներից մեկըն անցնում է վտանգավոր հատվածը, ընկերները ձնահյուսի գոտուց դուրս կանգնած հետևում են նրան, որպեսզի ձնահյուսի դեպքում հասնեն օգնության: Այլ հավասար պայմաններում խորհուրդ է տրվում քայլել թամքոցների և լեռնաշթղաների կատարներով: Որպես կանոն, ձնահյուսը սկսվում է կատարներից ներքև ընկած հատվածներից:

Թույլ արտահայտված ռելիեֆով հատվածներով անցնելիս ցանկալի է ընտրել ներփքված ռելիեֆով հատվածներ: Այդ հատվածներում սեղմման հաշվին ձնածածկույթը կայուն է լինում:

Խուսափեք անցնել կուլուարներով: Նրանց վրա ձնածածկույթը կայուն չէ:

Ինչ անվտանգության միջոցառումներ էլ չձեռնարկեք, միշտ մնում է հավանականություն, որ ձնահյուսը տեղի կունենա և կհայտնվեք ազդեցության գոտում: Դրա համար պետք է նաև իմանալ՝ ի՞նչ անել, եթե ձնահյուսը տեղի է ունեցել:

Կա թյուր կարծիք, թե Հայաստանում ձնահյուսեր չեն լինում, կամ էլ, եթե լինում են, աղետալի հետևանքներ չեն ունեում: Դա այդքան էլ չի համապատասխանում իրականությանը: Թեև Հիմալայների հետ համեմատվել չենք կարող, ամեն դեպքում, վտանգը շատ իրական է, և չի կարելի այն թերագնահատել: Հատիսը, Գեղամա լեռները, Թեղենիսը հատկապես կարող են տհաճ անակնկալներ մատուցել: Ցանկալի է ձեզ հետ ունենալ ձնահյուսային գույք: Դրա մեջ մտնում են ՝ ձնահյուսային բահ, փարոսիկ (նույն ինքը բիպեր), շյուղ: Սա նվազագույնն է, որ պետք է ունենալ և, իհարկե, կարևոր է իմանալ՝ ինչպես օգտվել դրանցից:

Սա չափազանց բարդ և երկար թեմա է, և մեկ փոքրիկ հոդվածի մեջ անհնարին կլիներ զետեղել ողջ տեղեկատվությունը: Այդ իսկ պատճառով մոտեցեք այս նյութին, որպես ներածական մաս: Հոդվածի վերջում այլ աղբյուրների հղումներ կթողնենք՝ առավել մանրամասն տեղեկատվության համար։

Եթե հայտնվել եք ձնահյուսի մեջ

Եթե ձնահյուսը սկսվել է ձեզանից հեռու, ապա դուք ունեք մի քանի վայրկյան ժամանակ վտանգավոր գոտին լքելու համար: Պետք է հնարավորինս արագ փորձեք դա անել:

Եթե ձնահյուսն ավելի մոտ տարածությունից, կամ անիջապես ձեր ոտքերի տակից է սկսվել, ապա պետք է կանգնել դեմքով դեպի ձնահյուսը, արշավային փայտիկները, կամ սառցահատը խրել ձյան մեջ և փորձել բռնված մնալ դրանցից: Եթե ձնահյուսը ձեզ սկսում է ծածկել, ապա պետք է փորձել «լողալ» դրա մեջ՝ փորձելով մնալ մակերեսին: Ձյան տակ մնալուց մարդիկ հիմնականում զոհվում են շնչհաեղձությունից: Այդ իսկ պատճառով ձյան տակ հայտնվելիս պետք է փորձել փորել, որպեսզի օդային տարածություն ունենաք շնչելու համար: Բնականաբար սա ավելի հեշտ է ասել, քան անել: Հիմնականում մարդիկ, մանավանդ անփորձները, սթրեսսային իրավիճակում չեն կարողանա արդյունավետ կիրառել այս հնարքները, բայց ,միևնույն է, ինչ-որ մի բան փորձելն ավելի լավ է, քան անշարժ կանգնելը, կամ խուճապի մատնվելը:

Տուժածին փնտրողները պետք է քաջ գիտակցեն, որ ձյան տակ մնացածների համար ժամանակը խիստ սահմանափակ է:

• Ձյան տակ մնալուց 15 րոպե հետո 10 մարդուց մեկն արդեն մահացած է
• 20 րոպե անց 6 զոհ կլինի
• 1 ժամ անց, լավագույն դեպքում, կարող են ողջ մնալ 2-3 մարդ

Մենք ներկայացրինք հիմնական տեղեկությունը, որպեսզի դուք պատկերացնեք, թե ինչ սպասել ձնահյուսերից և ինչպես են դրանք առաջանում: Այս նյութը ձեզ կարող է օգնել ինչ-որ չափով խուսափել վտանգավոր իրավիճակներից: Սակայն մենք որոշեցինք չգրել փրկարարական գործողությունների և ձնահյուսերի կանխատեսումների մասին, քանի որ դա առանձին մեծ գիտություն է, և անհնար է զետեղել այս ձևաչափում: Փոխարենը կառաջարկենք անցնել հղումներով և դիտել հետևյալ դասախոսությունները, որտեղ մասնագետը մանրակրկտորեն բացատրում է ձնահյուսերի հետ կապված ամեն մի նրբություն:

 

https://www.youtube.com/watch?v=aNZCfs8_8uk

https://www.youtube.com/watch?v=m7-Rcp6mOTk

https://www.youtube.com/watch?v=8aROKFXKILI

 

Օգտակար է իմանալ

«Ես գլխարկ ընդհանրապես չեմ դնում», «իմ մաշկը չի վառվում», «ես ուղղակի լավ սևանում եմ»:

«Որ ծարավեմ՝ կխմեմ», «ֆիզկուլտուրայիս դասատուն ասում էր, որ սպորտով զբաղվելուց ջուր չխմեմ, որ չքրտնեմ», «իսկական տղամարդը պիտի դիմանա ծարավին, բա բանակում ի՞նչ ես անելու»:

Երբեմն մարդիկ, չգիտես ինչու, հակաճառում են և հրաժարվում կատարել նմանատիպ պարզագույն հրահանգներ, որոնք ապահով և հաճելի քայլարշավի կարևորագույն նախապայմաններից են: Հասկանում ենք, որ երբեմն կարող է բարդ լինել կարգ ու կանոնին հետևելը, սակայն կան անվտանգության համար տարրական օրենքներ, որոնց պարտավոր է հետևել ցանկացած մարդ:

Ի՞նչ է արևահարումը

Արևահարումը դա ախտանիշների խումբ է, որն առաջանում է օրգանիզմի գերտաքացումից: Սա, չնայած, կարող է լինել նաև վատ օդափոխվող և տոթ սենյակում, սակայն առավել հաճախ հանդիպում է ամռանը՝ շոգ եղանակին արևի տակ երկար մնալու դեպքում: Այս դեպքում օրգանիզմի վրա ազդում են արևի ինֆրակարմիր ճառագայթները: Եթե ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման զգալի մասը կարելի է կասեցնել անգամ հագուստի բարակ շերտով, ապա ինֆրակարմիր ճառագայթները ներթափանցում են օրգանիզմ՝ տաքացնելով այն:

Անվտանգության կանոնները չպահպանելու և պրոֆիլակտիկան չանելու դեպքում արևահարում հաճախակի լինում է ծովափին հանգստացողների մոտ, բարձր լեռնային գոտում գտնվողների մոտ կամ ալկոհոլի ազդեցությամբ արևի տակ գտնվելու ժամանակ:

Բարձրլեռնային գոտում արևի ճառագայթումն ավելի ուժեղ է, քան ծովի մակարդակին: Այդ իսկ պատճառով Սևանա լճում հանգստացողները միշտ վերադառնում են այրվածքներով՝ գեղեցիկ արևայրուք ստանալու փոխարեն:

Ռիսկային խմբում են գտնվում՝

• Երեխաները
• Ավելորդ քաշ ունեցող մարդիկ
• Սիրտ-անոթային խնդիրներով մարդիկ
• Ալկոհոլի ազդեցության տակ գտնվողները
• Ինտենսիվ ֆիզիկական աշխատանք կատարողները
• Ջրազրկված մարդիկ
• Շաքարային դիաբետով տառապող մարդիկ
• Արևից ալերգիա ունեցող մարդիկ

Մենք խոսել ենք ցրտահարումից և հիպոթերմիայից, սակայն արևահարումն ավելի մեծ վտանգ կարող է ներկայացնել մեզ համար, քանի որ Հայաստանում արշավականներն առավել ակտիվ են հենց ամռան ամիսներին: Իսկ ամռան արևին լեռները, հատկապես 2000 մետրանոցները՝ Հատիս, Արա, Արմաղան, կարող են ավելի վտանգավոր լինել, քան Արագածը, հենց արևի, շոգի և այդ խնդիրներին անգրագետ մոտենալու պատճառով: Մարդ կարող է չգիտակցել, չզգալ, որ արևահարվում է, այդ իսկ պատճառով շատ կարևոր է, որ խմբի մասնակիցները հետևեն միմյանց և ուշադիր լինեն կողքինի ինքնազգացողությանը, որպեսզի ժամանակին նկատեն արևահարման կամ առաջացած այլ խնդիրների նախանշանները:

Ներկայացնենք, թե ինչ է ձեզ սպասվում արևահարման ժամանակ, ապա սովորենք, թե ինչպես է պետք խուսափել դրանից: Արևահարումը բաժանվում է երեք աստիճանի՝ ըստ իրավիճակի, բարդության և սրման:

Եվ այսպես.

*Առաջին աստիճան 

1. Ընդհանուր թուլություն
2. Չոր և կարմրած մաշկ
3. Գլխապտույտ և գլխացավ
4. Երբեմն մկանային ցավեր
5. Սրտխառնոց
6. Բիբերի լայնացում
7. Հաճախակի և մակերեսային շնչառություն
8. Սրտի արագացված աշխատանք

Այս ախտանիշները, գրագետ մոտեցման դեպքում, անցնում են արագ և անհետևանք։

*Երկրորդ աստիճան 

1. Ուժերի կտրուկ անկում
2. Ուժեղ գլխապտույտ և գլխացավ
3. Սրտխառնոց և փսխումներ
4. Անվստահ, ճոճվող քայլվածք
5. Աղմուկ ականջների մեջ
6. Քթից արնահոսություն
7. Ջերմություն՝ 38-40 աստիճան

∗Երրորդ աստիճան

1. Կարմիր այնուհետև կապտավուն դեմք
2. Զառանցանք, հալյուցինացիաներ
3. Անկառավարելի ջղաձգումներ մկաններում
4. Բարձր ջերմություն՝ 41-42 աստիճան
5. Սրտի աշխատանքը հասնում է րոպեում 140 կծկման
6. Քրտնարտադրության կանգ
7. Գիտակցության կորուստ (ընդհուպ մինչև կոմա)
8. Անսպասելի մահ (մահացության ցուցանիշը – 20-30%)

Արևահարման պրոֆիլակտիկան

Իրականում ամեն ինչ շատ պարզ է, պետք է ընդամենը

• Հագնել բաց գույնի հագուստ, ցանկալի է ամբողջ մարմինը ծածկող թերմո հագուստ:

Պետք է ընտրել հատուկ արևոտ եղանակների համար նախատեսված թերմոներքնազգեստ, որն առավելագույն արդյունավետությամբ հեռացնում է քրտինքը: Անգամ եթե այդպես դուք մի փոքր շոգեք, դա ավելի լավ է, քան մերկ մարմինը, քանի որ հագուստը հեռացնում է քրտինքը: Իսկ մերկ մարմնի վրա քրտինքը կուտակվում է, սկսում ծորալ, մնում է մաշկի վրա՝ խոչտնդոտելով մաշկի «շնչելուն» և հովացմանը:

• Անպայման պաշտպանեք գլուխը:

Արևապաշտպան գլխարկ, բանդանա, բաֆ, պանամա, ցանկացած բան, որը կպաշտպանի գլուխն ու պարանոցը:

• Արևապաշտպան ակնոց:
• Երեսին, պարանոցին, մարմնի բոլոր բաց հատվածներին և անգամ հագուստի տակ քսել արևապաշտպան քսուկ կամ սփրեյ, առնվազն SPF50 աստիճանի պաշտպանությամբ:
• Չմոռանալ հեղուկ խմելու մասին:

Արդեն բազմիցս կրկնել ենք իզոտոնիկների անհրաժեշտության մասին: Կարող եք գնել հատուկ սպորտային իզոտոնիկներ կամ ինքներդ պատրաստել տնային պայմաններում: Մեկ լիտր ջրին ավելացրեք կես թեյի գդալ կերակրի աղ, կիտրոնի հյութ, մի քանի գդալ շաքարավազ: Կարելի է պատրաստել կանաչ թեյ և այս ամենն ավելացնել դրա մեջ, կամ կարող եք դեղատնից գնել «Րեգիդրոն»: Սա նույն հանքանյութերով հարուստ փոշի է, սակայն առանց անուշահամ հավելումների, այնպես որ նկատի ունեցեք զզվելի համը և ճիշտ չափաբաժնով ավելացրեք որևէ հյութի, կամ թեյի մեջ: Շատ հաճախ մենք մոռանում ենք ժամանակին հեղուկ ընդունել, կամ պարզապես դժվար երթուղու վրա ծուլանում ենք իջեցնել ուսապարկն ուսերից և հանել ջրի շիշը: Այս դեպքերում շատ հարմար է հիդրացիոն պարկը, քանի որ խողովակը ձեռքի տակ է, և խմելը մեծ դժվարություն չի առաջացնում:

Ըստ հնարավորության խուսափեք արևի ուղիղ ճառագայթներից, դրանք առավել վտգանգավոր են ցերեկային ժամերին:

Եթե այնուամենայնիվ բանը հասել է արևահարման

• Պետք է տուժածին տեղափոխել ստվերի տակ՝ հով տեղ:
• Ստուգել շնչառությունը։

Հնարավոր է նա փսխած լինի և բերանի և քթի խոռոչում մնացորդներ կուտակված լինեն: Սա չափազանց վտանգավոր է, քանի որ խցանում է շնչուղիները: Պետք է մաքրել բերանի և քթի խոռոչը մնացորդներից, գլուխը թեքել ետ և կրկին ստուգել շնչառությունը: Անհրաժեշտության դեպքում անցնել արհեստական շնչառության և սրտի անուղղակի մերսման (CPR)՝ մինչև տուժածն ուշքի գա։

• Կանչել շտապ օգնություն, փրկարարների, գտնել տուժածին արագ հիվանդանոց հասցնելու որևէ տարբերակ։
• Ոտքերը մի փոքր բարձրացնել։
• Հանել բոլոր զարդերը, գոտիները, կոշիկները, ցանկացած սեղմող բան, թուլացնել օձիքը, փողկապը, արձակել կոճակները:
• Եթե գիտակցությունը տեղն է՝ հեղուկ խմացնել (հեղուկը պիտի լինի սենյակային ջերմաստիճանից մի փոքր սառը, բայց ոչ սառնարանային)։
• Տեղադրել սառը թրջոցներ գլխին, պարանոցին, ազդրերի տակ դնել սառցե պարկեր, սառը ջրով շիշ, ցանկացած բան, որը կհովացնի տուժածին։
• Ժամանած բժշկին պետք է մանրամասն ներկայացնել կատարվածը և ձեր ձեռնարկած քայլերը:
• Տուժածը պետք է մնա հանգիստ՝ պառկած վիճակում, չնյարդայնանա, կտրուկ շարժումներ չանի: Օգնություն ցուցաբերողի պարտականությունների մեջ մտնում է նաև տուժածին հոգեբանորեն հանգիստ պահելը:

Եվ հիշեք՝ այս ամենը կարող եք խուսափել, եթե պարզապես բավարար քանակությամբ ջուր խմեք և գլխարկ կրեք:

Օգտակար է իմանալ

«Արջը եկավ, վրանը քանդեց, ամբողջ ուտելիքը տակն ու վրա արեց, մարդկանց էլ հոշոտեց»:

Նման պատմություններ ենք պատկերացնում, երբ խոսում ենք արջի մասին: Եվ, իհարկե, մեր բնակչության մի զգալի մաս նրա մեջ տեսնում է թշնամու՝ զարհուրելի դիվական գազանի, ում պետք է սատկացնել: Բնականաբար, այդ մարդիկ մեր բլոգի թիրախային լսարանը չեն, բայց, այնուամենայնիվ, տիրող բացարձակ անտեղյակության և անգրագիտության մթնոլորտը երբեմն այնքան ուժեղ է լինում, որ սկսում է հեղինակություն ու ազդեցություն ունենալ մարդկանց վրա: Արագածում 2019-ի ամռանը տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը, երբ արջը հարձակվել էր երկու զբոսաշրջիկի վրա, որի արդյունքում նրանցից մեկը մահացել էր, միայն ավելի սրեց այս խնդիրը  թե՛ արշավականների, թե՛ մնացած հանրության շրջանակներում՝ անիմաստ խուճապ բարձրացնելով:

Խնդիրը նրանում է, որ շատերը «փրկվածի սիստեմատիկ սխալի» պատճառով արշավ գնալիս երբեք չեն մտածել նման խնդիրների մասին: Մարդիկ ունեն այսպիսի մոտեցում՝ չէ՞ որ դժբախտ դեպքը երբեք իր հետ չի պատահի: Նույն կերպ մարդիկ լսել են, որ սարերում արջեր են լինում, բայց չեն մտածել, որ մի օր իրենց երթուղու վրա էլ կարող է արջ հանդիպել: Այդ պատճառով էլ նման խուճապի ականատես եղանք: Անհրաժեշտ է ունենալ տարրական գիտելիքներ խնդրի մասին, ինչպես ասում են․ «տեղեկացված ես, ուրեմն զինված ես»:

Այս նյութը պատրաստելիս առաջնորդվել ենք ռուս կենդանաբան Միխայիլ Կրեչմարի դասախոսություններով: Կրեչմարը հանդիսանում է արջերին և բնությանը նվիրված մի շարք գիտական աշխատությունների, փաստավավերագրական ֆիլմերի և գրքերի հեղինակ: Քսան տարուց ավել ուսումնասիրել է արջերի հոգեբանությունը, անդամակցում է «Արջերի Հետազոտման և Պահպանման Միջազգային Կազմակերպությանը»: Մի խոսքով, իր գործի մասնագետն է, և կարելի է հիմնվել նրա խորհուրդների վրա:

Եկեք խոսենք այն իրական վտանգի մասին, որն արջերն իրենցից ներկայացնում են: Կրեչմարի դասախոսություններից եկանք այն եզրակացությանը, որ Արագածի արջի դեպքը ավելի շուտ բացառություն էր՝ բոլոր օրինաչափություններից դուրս: Առաջին հերթին սա առաջին դեպքն էր տվյալ տարածքում: Իսկ ավելի մանրամասն դուք կիմանաք նյութը ամբողջությամբ կարդալուց հետո:

Արջերը Հայաստանում

Հայաստանում կարելի է հանդիպել գորշ արջի: Նրանց բնակման արեալը բավականին մեծ է: Գորշ արջեր կան գրեթե ողջ Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ռուսաստանի գրեթե ողջ տարածքում, Կովկասում, հեռավոր արևելքում, Միջին Ասիայում, Հայկական Լեռնաշխարհում և միջագետքում: Ժամանակին ապրել են Արաբական թերակղզում և Հյուսիսային Աֆրիկայում, սակայն հիմա գրեթե վերացել են այդ տարածքներից: Հայաստանում հանդիպում են Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Տավուշի, Լոռու, Կոտայքի և Գեղարքունիքի, Արագածոտնի մարզերում: Գրանցվել են ծովի մակարդակից 400-ից մինչև 3000 մ բարձրություններում: Ինչպես հասկանում ենք արջը շատ տարածված կենդանի է, նա հեշտ հարմարվում է նոր պայմանների՝ ցուրտ կամ շոգ կլիմա, սննդի պակաս և այլ վտանգներ: Արջի ճաշացանկը բավականին մեծ է: Բնականաբար, նախընտրում է միս, սակայն հիմնականում սնվում է հատապտուղներով, ընկուզեղենով, մանր կրծողներով, բույսերի արմատներով:  Հայաստանում արջերի թվաքանակի հստակ մշտադիտարկում չի անցկացվել: Բայց համարվում է, որ թվաքանակը կայուն է:

Այն որ արջերը հաճախ մտնում են գյուղեր, չի վկայում նրանց մեծ թվաքանակի մասին: Այլ վկայում է կերի պակասի և իրենց բնական կենսատոպերի քայքայման մասին: Արջերը, ինչպես նաև գայլերը, ճարահատյալ մտնում են գյուղեր և այլ բնակավայրեր սնունդ հայթհայթելու համար: Արջերը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում, որպես ռիսկային տեսակ:

Որպեսզի հասկանանք արջերի հոգեբանությունն ու կենսակերպը, եկեք բաժանենք նրանց տարիքային խմբերի:

Արջերի Տեսակները

∗Քոթոթներ 

Մեկ և երկու տարեկան, քաշը 5-10 և մինչև 60 կիլոգրամ համապատասխանաբար: Քոթոթները կարող են վնասել ճամբարը, քրքրել տոպրակներն ու ուսապարկերը, շուռ տալ տարբեր իրեր: Իրենք իրենցից վտանգ չեն ներկայացնում մարդու համար, բայց՝ մայրը միշտ մոտակայքում է, իսկ մայրն ամենավտանգավորն է: Առճակատման դեպքում երբեք չի նահանջի և կյանքի գնով կպաշտպանի քոթոթներին: Միշտ հիշե՛ք, եթե տեսնեք արջի քոթոթներ, ապա մայրը պարտադիր մոտակայքում է: Ոչ մի դեպքում չմոտենա՛ք քոթոթնեերին, չկերակրե՛ք, չսիրե՛ք, չնկարվե՛ք նրանց հետ: Առհասարակ, չկա ավելի վատ բան, քան վայրի կենդանուն մարդկային սնունդ տալը: Եթե նրանք սովորեցին մարդկանց սննդի համին և սիրեցին այն, ապա հաստատ հետագայում մտնելու են բնակավայրեր, վրանային ճամբարներ և ավիրեն ամեն ինչ: Արդյունքում դուք պոտենցիալ վտանգի մեջ եք դնում թե՛ տվյալ կենդանուն, թե՛ այլ մարդկանց: Ոչ մի դեպքում չի կարելի քոթոթներին նեղացնել: Եթե նրանք ինչ որ մի բանից վրդովվում են, սկսում են շատ տիպիկ ծղրտոցով ձայներ արձակել՝ կանչելով մորը: Ի՞նչ կլինի մոր հայտնվելու դեպքում… եթե չկռահեցիք, շարունակեք կարդալ և կիմանաք:

∗Դեռահասներ

Սրանք 3 – 7 տարեկան, 60 – 150 կիլոգրամ զանգվածով արջերն են: Դեռ լիովին չհասունացած, բայց մոր կողմից արդեն վտարված դեռահասներ են: Սովորաբար մի քանի տարի շրջում են երկու-երեք հոգանոց խմբերով: Նրանք դեռ չունեն սեփական տարածքներ և թափառում են մի արջի տարածքից մյուսը՝ սնունդ հայթհայթելու նպատակով: Տարիքի հետ կապված չափազանց հետաքրքրասեր են: Կարող են մոտենալ մարդուն, մտնել ճամբարներ կամ շինություններ: Փորձի բացակայության պատճառով շատ վտանգների մասին չգիտեն և անզգույշ են: Սակայն, նրանց շատ հեշտ է վախեցնել և քշել ձեռքի տակ եղած իրերով աղմուկ հանելով: Այնուամենայնիվ, ֆիզիկապես ոչ պինդ մարդուն հեշտությամբ կտապալեն և կարող են անգամ անզգուշաբար սպանել:

∗Քոթոթների հետ մայրեր

Ունենում են 70 – 220 կիլոգրամ զանգված: Հաճախ են գնում ընդհարումների քոթոթներին պաշտպանելու նպատակով: Պրակտիկորեն անհնար է վախեցնել և նրանց հեռու քշել: Պետք է չափազանց զգույշ վարվել նրանց հետ: Մորը կամ քոթոթներին նկատելիս, հնարավորինս արագ և զգույշ լքեք այդ տարածը։

∗Հասուն արուներ և միայնակ էգեր 

Այս տեսակը իր փորձի հաշվին խուսափում է մարդուց: Իրենց տարածքը պաշտպանում են ուրիշ կենդանուց կամ մարդուց: Հանդիպելու դեպքում կփորձեն քշել նրան: Ագրեսիվ են սովի, տարածքի և ավարի պաշտպանության ժամանակ: Եթե անսպասելիորեն անհանգստացրել եք արջին, այն կարող է հարձակվել: Հնարավոր են մարդու վրա ակտիվ որս անելու դեպքեր: Սա տեղի է ունենում սովի ժամանակ: Այդ ժամանակահատվածն է ուշ աշունը և վաղ գարունը, երբ նոր է քնից դուրս եկել և սոված է, կամ տարվա վերջ է և անհրաժեշտ է ձմեռվա ճարպային շերտ հավաքել: Չնայած, աշնանն ավելի վտանգավոր է, քան գարնանը, որովհետև գարնանն արջը ինչ-որ ժամանակ վառում է պաշարած ճարպը, մինչ սնունդ հայթայթելը: Այս տեսակն ագրեսիվ է բազմացման ժամանակ: Վռնդվում են որոշակի դժվարությամբ, սակայն, որպես կանոն, ընդհարումներից խուսափում են: Բայց, միաժամանակ, հենց այս տեսակի դեպքում, անսպասելի հարձակումները շատ դժվար է կանխել: Պետք է հասկանալ մի պարզ բան՝ արջը մարդակեր հրեշ չէ և չունի ձեզ պարտադիր սպանել, հոշոտելու առաջադրանք: 90% դեպքերում ոչինչ տեղի չի ունենում և յուրաքանչյուրը գնում է իր ուղղությամբ: Բանն այն է, որ հենց այս տեսակը հանդիսանում է իր արեալում ամենաուժեղ կենդանին և գործնականորեն գտնվում է սննդային շղթայի գագաթին: Սեռահասուն խոշոր արջը սովոր չէ հաշվի նստել որևէ մեկի հետ, կամ ճանապարհ զիջել այլ կենդանու: Այդ պատճառով էլ, եթե դուք ձեր վրանը տեղադրել եք արջի ճանապարհին, նա պարզապես տրորելով կանցնի դրա վրայով: Եթե դուք այդ ընթացքում վրանի մեջ լինեք, ապա ավարտը ցավալի կլինի:

Արջերի հետ ընդհարման պատճառները 

Գյուղեր, բնակավայրեր ներխուժումը բնորոշ է դեռահաս արջերին և քոթոթներով մայրերին: Սրա պատճառ կարող են հանդիսանալ.

• սննդի մեծ թափոնների կուտակումներ՝ թռչնաֆաբրիկաների մնացորդների ոչ պատշաճ ուտիլիզացիա: Կենդանական ծագման մնացորդները թաղվում են ոչ պատճշաճ եղանակով և հողի բարակ շերտից հոտը գրավում է արջերին
• Բնական սննդի պակասը

• Մարդու կողմից նրանց բնակության տարածքների զավթումն ու կենսոտոպերի վերացումը
• Արջի կողմից վերահսկվող տարածքներ ներխուժումը․ արջերը միայնակ ապրող կենադնիներ են, որոնք ունեն տարածքներ: Եթե մարդը մտնում է արջի տարածք և այնտեղ հանդիպում նրան, ապա արջը կփորձի մարդուն վռնդել, քշել իր տարածքից: Այսպիսի դեպքերում, եթե անզգույշ վարվեք, հնարավոր է արջին սադրել հարձակման: Խոշոր որձերն ունեն բնավորության մեկ վատ գիծ՝ նրանք սովոր չեն ճանապարհ զիջել որևէ մեկին: Հանդիպակաց շարժման ժամանակ նա պարզապես ձեզ տրորելով կանցնի, կամ եթե մեքենայով եք, շուռ կտա մեքենան: Այս կետն ավելի է բարդանում, եթե արջը քոթոթների հետ է, կամ եթե հսկում է ավարը: Խնդիրն այն է, որ ավարը պարտադիր չէ ձեզ տեսանելի լինի: Արջը կարող է այն թաքցրած լինի թփերի մեջ, կամ թաղած լինի հողի տակ: Դուք, չիմանալով այդ, մոտեցել եք վտանգավոր հեռավորության, իսկ արջը, մտածելով, որ դուք ցանկանում եք նրանից խլել ավարը, հարձակվում է ձեզ վրա: Իսկ ավար ասվածը պարտադիր չէ լինի միս, սպանված կենադնի: Դա կաորղ է լինել հատապտուղների թուփ, մրգերով ծառ, գետնին թափված մրգերի կամ ընուզեղենի կույտ: Հիշե՛ք, որ արջը ամենակեր է:
• Բազմացման շրջան՝ գորշ արջի մոտ մայիսից – հունիս ընկած ժամանակահատվածն է: Ագրեսիվ ռեակցիա կարող են տալ ցանկացած ձայնի, հոտի և շարժման:

Ինչպե՞ս խուսափել արջին անհանգստացնելուց

Եթե չեք ցանկանում դեմ հանդիման կանգնել արջերին, ապա հետևեք հետևյալ պարզ կանոններին․

• Արջը վախենում է անծանոթ ձայներից, բայց նրան գրավում են անծանոթ հոտերը: Այսինքն վառոդի կամ ինչ որ սուր հոտով նյութերի միջոցով դուք ոչ թե կվախեցնեք արջին, այլ ավելի կգրավեք դեպի ձեր կողմ։
• Տեղաշարժվել խմբերով՝ արջը գրեթե երբեք չի հարձակվում մեծ խմբերի վրա։
• Աղմկել, խոսել բարձրաձայն, ունենալ աղմուկ հանող իրեր (նվագարկիչ, սուլիչ)։

• Խմբում շուն ունենալ.

Սակայն սա ունի իր առավելություններն ու թերությունները: Շունը ձեզանից շատ ավելի շուտ կիմանա արջի ներկայության մասին՝ շան լսողությունն ու հոտառությունը մի քանի անգամ ավելի ուժեղ է, քան մարդունը: Սակայն շունը պետք է լինի հատուկ վարժեցված նման իրավիճակների համար: Հակառակ դեպքում հնարավոր է, որ շունը, չգիտակցելով վտանգը, գնա արջի վրա և ընկնի անախորժության մեջ: Նա կարող է հիմարաբար հարձակվել արջի վրա, կամ վախենալով փախչել տիրոջ մոտ՝ արջին հետևից բերելով:

• Ձեռքի տակ ունենալ արջին վախեցնելու միջոցներ.

Աղմկել կարելի է ցանկացած բանով՝ մետաղական սպասք, սուլիչ, ռադիոյի կամ նվագարկչի ձայն, «հատուկ միջոցներ»: Հատկապես արդյունավետ է սուլիչը, իսկ օրինակ կրակը՝ ոչ: Բանն այն է, որ բնության մեջ միշտ էլ ինչ որ բան այրվում է: Թեև կրակը հաճելի բան չէ վայրի գազանների համար, սակայն անսովոր էլ չէ: Իսկ ընդհանուր տրամաբանությունը պետք է լինի հենց արջին անծանոթ, ասնովոր ձայն հանելը: Անգամ մարդու խոսակցության ձայնը հերիք է արջին վախեցնելու համար: Եթե մինչև հիմա անտառում արջի չեք հանդիպել, ամենայն հավանականությամբ նա դեռ շատ հեռվից ձեզ լսել կամ ձեր հոտն է զգացել ու հեռացել այդտեղից: Արջը կարող է մինչև 14-15 կիլոմետր հեռավորության վրա հոտ զգալ կամ ձայներ լսել:

• Բղավել, գոռալ, ճչալ… վիճելի հարց է: Եթե դուք փորձում եք դիմել այս մեթոդին, նշանակում է արջին չի կանգնեցրել սուլիչը, սպասքով աղմկելը, փոքրիկ պայթուցիկները: Այս պարագայում նշանակում է, որ արջը լրջորեն հետաքրքրված է ձեզանով: Քիչ հավանական տարբերակ է, բայց հանդիպում է:
• Արդյունավետ տարբերակ է ուժեղ լապտերով լույսի շիթը (1000 լյումեն լույսի հզորությամբ) աչքերին պահել և կուրացնել:

Աֆրկայում որսորդներն ու ռենջերները հավատացնում են, որ սա կանգնեցնում է անգամ փղին: Բնականաբար, այս ամենն այն պայմանով, որ խուճապի չմատնվեք և կարողանաք արդյունավետ օգտագործել:

• Չափսերի մանիպուլիացիա․ ինչ որ մի փոքր բան միանգամից դարձավ մեծ: Սա գործնականում վախեցնում է ցանկացած էակի: Մենք էլ ենք վախենում չէ՞, երբ սարսափ ֆիլմերում էկրանի առջև անսպասելի մեծ հրեշ է հայտնվում: Սա կարելի է անել տարբեր ձևերով, օրինակ՝

∗բաճկոնը կամ ուսապարկը բարձրացնել և պարզել գլխավերևում,

∗եթե խմբով եք, կողք կողքի կանգել՝ ոտքերն ու ձեռքերը լայն պարզած,

∗օգտագործել ծխագլանիկներ, թանձր վառ գույնի ծխով՝ ձեր շուրջը ստեղծելով ծխի թանձր ամպ:

• Պղպեղի սփրեյերը նույնպես վիճելի հարց են: Եթե չստացվի վախեցնել, ապա դուք միայն ավելի կզայրացնեք արջին, որից հետո հետևանքները ցավալի կլինեն: Սփրեյ ընտրելիս պետք է ընտրել մեծ բալոն, նախատեսված վայրի կենդանիների համար: Շուն վախեցնելու համար նախատեսված փորքիկ սրվակներն այստեղ անիմաստ են:

Ձեզ հանդիպելիս արջն անմիջապես չի հարձակվում: Բացառությամբ, եթե անսպասելի դեմ դիմաց հայտնվեք՝ վախեցնելով նրան: Այդ դեպքում արջը, հանկարծակիի գալով, կարող է վտանգ տեսնել ձեր մեջ և հարձակվել, կամ խուճապի մատնվել և վազելիս ոտնատակ անել ձեզ: Դրա համար չի կարելի անձայն քայլել բնության մեջ: Միշտ պետք է իմաց տալ ձեր մոտենալու մասին՝ աղմուկ հանելով, որպեսզի հնարավորուություն տաք կենդանուն նահանջել: Արջի տեսողությունը շատ թույլ է: Նա տեսնում է աշխարհն անգույն և շատ աղոտ: Նա աշխարհից տեղեկությունն ընկալում է հոտառությամբ, լսողությամբ և թաթերի բարձիկների միջոցով գետինը շոշափելով:

Ինչպե՞ս պաշտպանել ճամբարն արջից

Ճամբարում, բացի աղմուկից կան արջի համար անծանոթ տարբեր հոտեր: Իսկ անծանոթ հոտը հետաքրքրում է արջին: Եվ գիշերը, երբ բոլորը քնած են, ձեր ճամբար կարող են անկոչ հյուրեր ժամանել: Հիմնականում նրանց գրավում է սննդի հոտը: Եվ դեռ լավ է, եթե նա տակն ու վրա անի դրսում թողած իրերը, ուտի այն ամենն, ինչ դուք սխալմամբ դրսում եք թողել:

Կան ճամբարը պաշտպանելու բազմաթիվ տարբերակներ՝ ընդհուպ մինչև էլեկտրական հատուկ ցանկապատով ճամբարի տարածքը շրջապատելը: Սակայն, եկեք համաձայնենք, որ սա պրակտիկ և իրատեսական չէ: Կան մի քանի խորամանկություններ, որոնք քիչ թե շատ կօգնեն ձեզ պաշտպանել ճամբարն արջի այցելություններից․

1. Սնունդը հավաքում եք պայուսակի կամ պարկի մեջ և պարաններով կախում երկու ծառերից, այնպես որ այն լինի նրանց մեջտեղում՝ առնվազն 2.5 մետր բարձրության վրա:
2. Վերցնում եք «Դիխլոֆոզի» (խավարասերների դեմ սփրեյ) բալոնը, վրան քսում Նուտելլա, մեղր կամ այլ համեղ բան և տանում թողնում ճամբարից 2-300 մետր այն կողմ: Արջը, առնելով այդ թակարդի հոտը, մոտենում է, թաթով խփում բալոնին: Դե իսկ բալոնն իրեն բնորոշ տհաճ հոտով պայթում է անմիջապես արջի դեմքին: Հավատացեք, դա շատ տհաճ է, և արջը վախեցած և զզված փախչում է հեռու:
3. Ճամբարը հիմնելուց ողջ շառավղով պայթեցրեք մի քանի ճայթուկներ, սուլեք սուլիչով: Այդ աղմուկը կտարածվի մի քանի կիլոմետրի վրա: Եվ, ամենայն հավանականությամբ, ոչ մի գազան այլևս չի մոտենա ճամբարին:

Ոչ մի դեպքում դրսում սննդի մնացորդներ չթողնե՛ք:

Ինչպես նշեցինք արջը միանգամից չի հարձակվում: Եթե դուք վտանգավոր տարածության եք մոտեցել, արջը ձեզ նկատելով կկանգնի ետևի թաթերի վրա, որպեսզի ավելի լավ հասկանա իրավիճակը, կսկսի բնորոշ ֆնչոց հանել և գռմռալ: Այս կերպ արջը տեղեկացնում է իր ներկայության մասին և հասկացնում մեզ, որ պետք է հեռանալ: Հեռանալ այս դեպքերում պետք է արագ, բայց առանց խուճապի:

Ոչ մի դեպքում չի՛ կարելի վազել

Վազելիս արջը կարող է մինչև 40կմ/ժ արագություն զարգացնել: Պետք է հեռանալ արագ, բայց հանդարտ, առանց վազելու՝ աշխատելով չանել որևէ կտրուկ շարժում, որն  արջին կարող է վախեցնել: Հեռանալիս աշխատեք արջին հնարավորինս երկար պահել ձեր տեսադաշտում:

Հեռանալով առնվազն 100 մետր, փորձեք անհետանալ նրա տեսադաշտից: Դրանից հետո, ամենայն հավանականությամբ, նա էլ կշարժվի հակառակ ուղղությամբ:

Պաշտպանության հատուկ միջոցներ 

Ինքնապաշտպանվելու և արջին քշելու համար կարելի է օգտագործել հետևյալ միջոցները՝

• Ընդմիշտ մոռանում ենք հրազենի և պնեվմատիկ զենքերի մասին, եթե դուք որսորդ միության անդամ չեք, չունեք որսի թույլտվություն և հիմա որսի սեզոն չէ: Արջերի որսն առհասարակ արգելված է, և դուք ակամայից կարող եք որսագողության մեջ մեղադրվել:
• Գազային և պղպեղի սփրեյերի մասին արդեն խոսեցինք: Ճիշտ ընտրության և հմուտ կիրառության դեպքում կարող են ադյունավետ լինել: Բայց պետք է մարզել ռեֆլեքսները՝ ինչպես արագ հանել բալոնը, ինչպես նշան բռնել և գործի դնել այն:
• Սուլիչ՝ չափազանց տհաճ ձայն է հանում արջի համար, որը շատ մեծ տարածության վրա կլսվի։
• Ֆալշֆայեր՝ ստվարաթղթից կամ այլ նյութից պարկուճ՝ լցոնված վառվող նյութով և գունավորումով: Գործի դնելիս դուրս է պրծնում բոցի շիթ՝ հիմնականում վառ կարմիր գունավորումով և բնորոշ ֆշշացող ձայնով: Սա կարող է ամենաարդյունավետ միջոցը լինել արջի դեմ:

Ցուցակը ամբողջական չէ: Տրամաբանությունը հասկանալուց հետո ինքներդ կարող եք ուսումնասիրել և իմպրովիզներ անել: Հիշե՛ք ,որ այս խորհուրդները 100%-անոց չեն: Սրանք ընդամենը ավելի փորձառու մարդկանց տված խորհուրդներն են, որոնք փորձեցինք զետեղել մեկ վայրում: Այս խորհուրդներին և անվտանգության կանոններին հետևելու դեպքում դուք մի քանի անգամ նվազեցնում եք ռիսկերը: Սակայն միշտ զգոն եղեք և մի մոռացեք, որ բնության մեջ մենք ընդամենը հյուր ենք գնում մի քանի ժամով և անհրաժեշտ է հնարավորինս հարգանքով մոտենալ դրան:

Բլոգ Հայաստանի մասին