Եվ կրկին՝ ես վերադառնում եմ Կարս, և կրկին՝ ես վերադառնում եմ Կարսից…

Իմ ապրած տասնութ հազար երկու հարյուր հիսուն օրերից նաիրյան այդ հին քաղաքին պատկանում է միայն երկու օր, ընդամենը երկու օր: Ավելի ճիշտ՝ երկու երկար, անընդմեջ գիշեր: Անցել է արդեն տասնհինգ-տասնվեց տարի: Ինչո՞ւ չի բթանում հուշերի նյարդը, ինչո՞ւ. և՛ գիտեմ, և՛ չգիտեմ…

Սահմանը մեկ անգամ չէ, որ առիթ է եղել անցնելու գնացքով, նավով, ինքնաթիռով: Եվ ամեն անգամ իմ ներսում զգացել էմ տխուր մի հալոցք, սրտի ծակոցի պես սուր ճչացել է կարոտը, հետ եմ նայել անհնարին հարազատությամբ. հետևում, չէ՞ որ, մնացել է Հայրենիքը:

Բայց այս անգամ ուրիշ էր:

Ախուրյան կայարանից մեր գնացքը մտավ թուրքական պետության սահմանները: Գնացքը, հիշում եմ, գնում էր դանդաղ, ասես սողեսող, թեպետ շոգեքարշը քաշում էր մի հատիկ վագոն: Մեր վագոնը: Կամուրջի մեր կողմում, սահմանային վերջին աշտարակից՝ նայում էր շիկահեր, շատ ջահել մի տղա: Նա երկար ժպտում եր մեզ, հետո նույնիսկ ձեռքով արեց. դա երևի սահմանային կանոնադրության խախտում էր, բայց այդ երկաթգծերի վրա երևի զարմանալի էր կենդանի վագոն… Տղան կարծես ուղեկցում էր մեզ, գուցե և մտածում մեր մասին: Ես էլ նրա մասին էի մտածում. գիտի՞ նա, թե ինչ է պաշտպանում: Թուրք-սովետական սահմանը. այդքանը գիտի, երևի ոչ ավելին:

---

Վարագա Ճոխ Գյոզալը

 

---

Ահա և առաջին թուրք զինվորը: Նա կանգնած էր կամուրջի մյուս կողմում և ձգված էր պարսատիկի պես, ես չկարողացա բռնել նրա հայացքը. չգիտեմ ինչու՝ ուզում էի որոշել, թե ի՞նչ գույնի էին նրա աչքերը… Առաջին անգամ էր իմ կյանքում, որ տեսնում էի թուրք զինվորի: Ոչ թե նկար, ոչ թե արձան, այլ կենդանի, շնչող զինվորի: Նա մեզ չէր նայում, կլիներ երևի 20-22 տարեկան. ուրեմն 1915 թվականից առնվազն երեսուն տարի հետո է ծնվել: Բայց ի՞նչ կաներ նա, եթե այն թվին ծնված լիներ… Ինչո՞ւ հանկարծ դա մտածեցի, իսկ գնացքն արդեն սողում էր Թուրքիայով… Արևմտյան Հայաստանով: Բնության առումով՝ պարզապես շարունակվում էր Շիրակի հարթավայրը, շարունակվում էին մուգ կապույտ երկինքը և լեռները: Սթափեցրեց առաջին կայարանը: Մեր վագոնի վրա թափվեցին առևտրական և մուրացիկ երեխաների բզզացող խմբեր: Հաց, ջուր, լրագիր էին ծախում, հաց, փող էին ուզում, ինչ-որ բան էին ծղրտում, խցկվում ներս: Խղճուկ կառամատույցին կանգնած էին մեծահասակները. չսափրված, գլխարկները աչքերին քաշած դեմքեր, դեղին ատամներ: Նրանք պլշած նայում էին մեր վագոնին: Չէին խոսում, միայն նայում էին և անշարժ էին, փոշոտ՝ հենց նոր հողի տակից հանած արձանների պես: Իսկ երեխաներն արդեն խլվլում էին մեր վագոնում: Մենք որևէ առնելիք չունեինք և, ճիշտն ասած, թուրքական դրամ էլ չունեինք, իսկ մուրացիկ երեխաներին ի՞նչ կարող էինք տալ. հայկական հաց, հայկական միրգ…

«Արձաններից» մեկը, ի վերջո, շարժվեց, բարձրացավ վագոն, ներկայացավ.

-Հաջորդ կայարանը Կարսն է,- ասաց,- քիչ մնաց, հասնում ենք: -Ու ժպտաց:

Ուրեմն, մեր հյուրընկալն է:

Կա՞րս… թվաց շնչահեղձ կլինեմ, բառը թվաց սուտ, անհնարին, թվաց անսպասելի կրակոց: Բայց չէ՞ որ գիտեի՝ Կարս ենք գնում, Կարսում է, որ պիտի նստենք Անկարա տանող գնացքը… Գիտեի, հետո՞ ինչ, որ գիտեի. ես փակեցի աչքերս, լավ եմ հիշում, այո, փակեցի աչքերս, չուզենալով դուրս նայել. բայց աչքերով անհնար թվաց հետ վերադառնալ հիսուն տարով, իսկ ես չէի գնում, վերադառնում էի:

Գնացքն ավելի արա՞գ էր գնում. քանի՞ րոպե անցավ…

-Հասանք,- լսեցի նույն այն ժպտուն ձայնը:

Մերոնցից մեկը, ո՞վ էր, ուսս հրեց.

-Ի՞նչ է, քունդ տարա՞վ:

Իմ աչքերից ասես դեն շպրտեցին արյունոտ վիրակապը: Մի՞թե հիսուն տարին անցավ. ուրեմն ես դեռ չե՞մ ծնվել…

Կայարանի ճակատին լատիներեն տառեր էին: Չորս տառ, ինչո՞ւ հաշվեցի. K-A-R-S: Կա՞րս…

Մի քանի վայրկյանի մեջ կարդացի, երևի, հազար անգամ, հետո այդ չորս տառը միացան իրար, դարձան սուր մի գայլիկոն, և անտես, և անտես անողորմ մի ձեռք, պտտելով-պտտելով, մտցրեց այդ գայլիկոնն իմ ուղեղի, իմ սրտի, իմ նյարդերի մեջ: Ես, ուրեմն, Կարսում եմ, երևի շատ մոտիկ Կարսի բերդն է, Առաքելոց եկեղեցին, նշանավոր կամուրջը… Սա, ուրեմն, Կարսն է, ընդամենը հիսուն տարի առաջ հայ մարդիկ Ալեքսանդրապոլից (իրենց մի քաղաքից) ֆայտոնով եկել են այստեղ (իրենց մյուս քաղաքը) ազգական կամ ծանոթ տեսնելու… Հենց այնպես, սովորական եկել են և կառամատույցում նրանց դիմավորել են այդ ազգականները, ծանոթները:

Կառամատույցում մեզ դիմավորում է քաղաքի ոստիկանապետը: Առանց համազգեստի է, բայց ներկայանում է անմիջապես: Նրանից մի քայլ հետ՝ ձգված-կանգնած են յոթ-ութ ոստիկան: Սրանք համազգեստով են: Ես հիմա էլ հիշում եմ. ոստիկանապետը կապույտ, մտածող աչքեր ուներ, քունքերը ճերմակ էին:

Նա սասց, որ ուրախ է թուրքական հողի վրա ողջունելու իրենց հարևան մեծ երկրից եկած հյուրերին: Եվ մեր թափորը շարժվեց նրանց ետևից:

Ոստիկանները՝ նույնպես:

Կայարանից սկսվողը, հավանորեն, գլխավոր փողոցն էր, և քանի որ ես հիսուն տարով հետ էի գնացել՝ փողոցը կոչվում էր ռուսական բանակի հայազգի գեներալ Լորիս-Մելիքովի անունով: Գրքերից գիտեի՝ հենց այդ փողոցի վրա պիտի լիներ նաև զոհված ռուս զինվորների հուշարձանը…

---

Վանա Կատու

 

---

Պատերի տակ մարդիկ էին՝ շատերը նստած հենց մայթի սալահատակին: Նարդի էին խաղում, թեյ էին խմում: Նայում էին մեզ և նրանց աչքերի մեջ անպատասխան զարմանք կար: Մեկը, հիշում եմ, տաք թեյը թափեց ձեռքին, թքեց, հայհոյեց: Մե՞զ… Ինձ թվաց՝ հասարակածում հենց այնպես կնայեին բևեռային սպիտակ արջերի խմբին, որ հանկարծ հայտնվում են քաղաքի շիկացած ասֆալտի վրա: Ուրիշ ի՞նչ եմ հիշում. կառքեր, փուքսով վառվող քուրա, փողոցի ցեխաջրի մեջ բոբիկ ոստոստացող երեխաներ, փողոցը կտրող էշեր, կովեր, լուսամուտներում վառվող նավթի ճրագներ:

-Հազար ինը հարյուր վաթսունհինգ թվականից ո՞ւր ընկանք,- լսեցի, մերոնցից մեկն էր,- շշմելու բան է…

Իսկ իմ հայացքը հանկարծ սևեռվեց տներին, սիրելինե՜րս… Տները միհարկանի էին, սրբատաշ քարերով, կամարակապ դռներով. թվաց հին Գյումրիի փողոցներով եմ անցնում: Հետո ես տեսա մայթին նստոտած մարդկանց, բոլորին: Տները կարծես չքացան, տեսիլքը ցնդեց, մեռավ, մեջս խլրտացին բառեր, որ նրանց պիտի ասեի. դուք, որ հանգիստ թեյ եք խմում կամ ծխում էժանագին նարգիլե, գիտե՞ք, որ ծալապատիկ նստած եք ուրիշի արյունով թաց և, մանավանդ, ուրիշի հողի վրա: Արյան կարմիրը չի՞ երևում, դե, իհարկե, հիսուն տարի է անցել, հողը ներծծել-կուլ է տվել հարազատ որդիների արյունը, իսկ դո՛ւք, իսկ դո՛ւք կուլ եք տվել… հողը: Խելացնոր մի միտք հրում է ինձ՝ մոտեցիր այդ մարդկանց, բոլորին մեկ-մեկ՝ և գոռա նրանց ականջների մեջ. իմացեք, մենք չենք մոռացել ոչինչ ու կհիշի նաև իմ որդին, թոռը, ծոռը, թեպետ պապիս պապն անգամ ծնվել է այսօրվա Հայաստանում, Քասախ գետի ափին: Բառերն ական են դառնում իմ ներսում, բայց ականը չի պայթում, ես կուլ եմ տալիս չպայթած այդ ականը և կարողանում եմ նայել՝ ինչպես մյուսները, նույնիսկ ինչ-որ բան եմ հարցնում. «Ի՞նչ ազգի մարդիկ են ապրում Կարսում»: «Միայն թուրքեր:- Ոստիկանապետն է, պատասխանում է անմիջապես, ասես հետ է տալիս պինգ-պոնգի գնդակը:- Ուրիշ ո՞վ պիտի ապրեր»:

Իսկ հեռվում երեկոյի բաց մանուշակագույն թանաքի մեջ արդեն ուրվագծվել էին Կարսի բերդը, Առաքելոց եկեղեցին…

Երկա՞ր քայլեցինք, թե՞ մութը հանկարծակի վրա տվեց: Ես տեսնում եմ. փողոցներում լույս չկա, միայն տեղ-տեղ, խանութների ցուցափեղկերում՝ նավթի, թե ձեթի ճրագներ են վառվում: Ինչ-որ տեղ, կարծեմ, ընթրեցինք: Ինչպե՞ս հասանք հյուրանոց…

-Լավ է, կքնենք,- հորանջեց մերոնցից մեկը:

Ես ու ընկերս, հիշում եմ, մտանք մեր համարը, կանգնեցինք բաց լուսամուտի առաջ ու հանկարծ սկսեցինք երգել… Ոչինչ չասացինք իրար, բայց ինչո՞ւ պոռթկաց նույն երգը՝ «Հայաստա՜ն, երկիր դրախտավայր…»: Սկզբում կիսաձայն էինք երգում, հիշում եմ, երբ վերջացրինք, համարյա ճչում էինք: Ակա՞նը պայթեց… (Հետո, տարիներ հետո միայն ես ինձ հաշիվ տվի, թե ի՞նչ պիտի զգար կարսեցի հայը , եթե պատահաբար այդ րոպեին անցնելիս լիներ մեր հյուրանոցի մոտով: Չէր հավատա սեփական ականջներին, կկարծեր հնչյունային ցնորք է, կկարծեր խելագարվում է):

Որքա՞ն կանգնեցինք բաց պատուհանի առաջ, չգիտեմ…

 

Ո՞վ գիտե, 1920-ից հետո որևէ ուրիշ հայ գիշերե՞լ է այդ քաղաքում, ո՞վ գիտե: Ես ուզում էի որսալ Կարս քաղաքի նույնիսկ մթության դիմագծերը, ուզում էի, պարտավոր էի. հետո, երբ վերադառնամ, Լենինականում, Երևանում՝ հարյուրավոր կարսեցիներ, կարսեցիների զավակներ, թոռներ ինձ պիտի խնդրեն պատմել, նկարագրել. ի՞նչ տեսաք Կարսում, ասա… Ի՞նչ պատմեմ, ի՞նչը նկարագրեմ. այս թանձր մթությո՞ւնը, մեր հյուրանոցի կեղտակորույս պատե՞րը, քիչ առաջ տեսած իբր թե ռեստորա՞նը… Ի՞նչ պիտի պատմեմ… Հյուրանոցի տերը, որ քուրդ էր՝ ինքն ասաց, քիչ առաջ պատմում էր, որ Կարսում շատ քրդեր կան, ադրբեջանցիներ, երկու մալական… «Իսկ հա՞յ,- չհամբերեց ընկերս,- հայ կա՞…»: «Տասնչորս ընտանիք կա, այդքանին ես գիտեմ»: «Միայն թուրքեր են ապրում Կարսում». ոստիկանապետն ասաց, հիշում եմ, դառը քմծիծաղ տալիս: Ի՞նչ անեի, ինչքա՞ն նայեի Կարս քաղաքի մթությանը, թեպետ մթությունն էլ այնտեղ ուրիշ էր, օդն էլ, լուսինն էլ: Եվ հարազատ էին՝ հորդ գերեզմանի պես, և օտար, անքննելի…

Քնեցի՞նք, արդյոք, այդ գիշեր… Եթե քնել ենք, ուրեմն ոտքի վրա, լուսամուտի դեմ կանգնած: Ե՞րբ լուսացավ, աստված իմ… Առավոտվա մշուշի մեջ հանկարծ գծագրվեց քաղաքը: Շատ մոտիկ ծանոթ շենք էր՝ ռուսական զորանոցը. ճիշտ նրա նմանը կա Ալեքսանդրապոլ-Լենինականում: Քանդո՞ւմ են… առողջ, կենդանի շենքը քանդում են («Ողջունում եմ ձեզ թուրքական հողի վրա»,- լսում եմ ոստիկանապետի ձայնը: Որեմն, պարզ է, պիտի քանդեն: Քիչ հետո կիմանամ, որ քանդել-հողին են հավասարեցրել նաև ռուս զինվորների հուշարձանը):

---

Սպի

 

---

Անցնող տարիների հևքի մեջ, արդեն քանիերորդ անգամ ես ինձ տեսնում եմ արթնացող Կարսում թափառելիս: Փողոցներում սայլեր են, մի քանի կառք, ճռնչալով բացվում են արհեստանոցների , խանութների դռները: Մաշված սալահատակի վրայով գնում եմ դանդաղ, աշխատելով ամեն ինչ նկատել, զգալ: Լուսանկարչական ապարատ չեմ վերցրել. Կարսը ռազմական քաղաք է իրավունք չկա, ինքս եմ դարձել լուսանկարչական ապարատ, որը նաև… սիրտ ունի: Ու հանկարծ… Իմ դեմ, կարծես հողի տակից, հառնում-բարձրանում է Առաքելոց եկեղեցին: Հռիփսիմեի քույրն է ասես: Սա ի՞նչ գետ է. հա՜, Կարսաչայնը… Գետում ջուր չկա: Այն էլ երևի նշանավոր չուգունե կամուրջն է, որին, ասում են, հաճախ է կռթնել-կանգնել Չարենցը: (Կամուրջը հիշո՞ւմ ես…) Ես հայացքով գուրգուրում-շոյում եմ եկեղեցու քարերը, սյուները, գմբեթը: Գմբեթի շուրջբոլոր քարե առաքյալներն են. տասներկուսը պիտի լինեն: Ինչո՞ւ եմ հաշվում, տեսնես ո՞րն է Հուդան: Առաքյալներն ինձ շատ ծերացած են թվում: Եկեղեցին փոքրիկ զանգակատուն էլ ուներ, կարդացել եմ, ո՞ւր է… Եկեղեցու դիմաց, Կարսաչայի հակառակ ափին մզկիթ է: Ես հիմա կանգնած եմ մզկիթի պատի տակ: Մզկիթը շարված է սրբատաշ տուֆ քարերով, հասկանում եմ միանգամից: Ես տեսնում եմ, քարերից մեկի վրա դեռ մնացել է անանուն վարպետի ասեղնագործ խաչը: (Ալարե՞լ են քերել…) Ես շոյում եմ մզկիթի տուֆը, իսկ Առաքելող եկեղեցու գմբեթին բարձր կանաչ է աճել, կանաչի մեջ թռչուններ են, ո՞վ գիտե, գուցե Արագածի փեշերից թռած: Թռչունները երգում են, ի՞նչ են հասկանում թռչունները: Ամեն ինչ խառնվում է իրար, միանում ու բաժանվում, տարրալուծվում է ու խտանում:

Ես Տեր Զորի անապատին նայել եմ գիշերով և ինձ թվում է, որ ավազը կայծկլտում էր. չէ՞ որ մարդկային ոսկորները հարուստ են ֆոսֆորով… Ես նստել եմ Եփրատի կամուրջին, որի բարձունքից հայ աղջիկներն իրենց ջուրն էին նետում, թուրք սադիստներին չհանձնվելու համար: Սիրիայում, հին հռոմեական ճանապարհին կանգնած, ես նայել եմ հեռավոր Մուսա %

Հայաստանն աշխարհին հայտնի է որպես մոնոէթնիկ երկիր, սակայն, Հայաստանում ևս ապրում են բազմաթիվ ազգային փոքրամասնություններ՝ եզդիներ, հույներ, հրեաներ, ասորիներ, ռուսներ և այլն: Նրանք ունեն տարբեր ավանդույթներ, մտածելակերպ և, ամենակարևորը, տարբեր կրոններ, բայց դա չի խանգարել նրանց տարիներ շարունակ ապրել կողք-կողքի: Ահա մի փոքր ակնարկ Հայաստանում ապրող ազգային փոքրամասնությունների և նրանց յուրօրինակ սովորույթների մասին:

Եզդիներ

Հայաստանն առաջին երկիրն էր, որտեղ եզդիներին թույլատրվեց սրբատեղի ունենալ՝ 2013 թ-ին: Սրբավայր մուտք գործելուց առաջ պարտադիր պետք է հանել կոշիկները, իսկ տղամարդիկ անպայման պետք է բեղ ունենան: Եթե տղամարդը բեղ չունի, ապա սրբավայրում աղոթք անելը մեղք է համարվում:

Եզդիների աստվածը գերբնական ուժով օժտված Խուդեն է, ով համարվում է տիեզերքի արարիչը: Եզդիական կրոնում չկա երկաստվածություն, այսինքն չկան բարու և չարի աստվածներ՝ նրանց համար աստված մեկն է: 

Գեղամա Լեռներ / Աժդահակ

Եզդիներն ունեն մի հետաքրքիր ավանդույթ, որը կոչվում է բսկ: Բսկը երեխայի մազերը առաջին անգամ կտրելու արարողությունն է շեյխի կողմից: Ծնողներն իրավունք չունեն առաջին անգամ կտրել երեխայի մազերը, դա պետք է կատարվի միայն հոգևորականի կողմից: Շեյխն աղոթում է և միաժամանակ կտրում երեխայի մազերից մի փոքր փունջ: Եզդիները մինչ օրս պահպանել են այս ավանդույթը, և շատ եզդիների տանն անց է կացվում այս արարողակարգը:

Եզդիներն ունեն նաև իրենց արգելքները․ նրանց արգելվում է վարազի միս ուտել, չորեքշաբթի օրը լողանալ և սափրվել, ինչպես նաև արգելվում է կապույտ գույնը:

Մոլոկաններ

Էթնիկ տեսակետից մոլոկանները համարվում են ռուսներ, իսկ կրոնական առումով քրիստոնյաներ են, սակայն չեն ընդունում խաչը, սրբապատկերների պաշտամունքը և ճոխ եկեղեցական արարողությունները:

Մոլոկանների անվան ծագման հետ կապված կան մի քանի մեկնաբանություններ: Դրանցից մեկի համաձայն նրանց անունը ծագել է Молоко բառից, քանի որ նրանք պասի ժամանակ խախտել են պասի կանոնները և կաթ օգտագործել: Սակայն հենց մոլոկաններն իրենց անվան ծագումը կապում են աստվածաշնչյան հոգևոր կաթ (духовное молоко) բառի հետ: 

Շատ աղբյուրներում նշված է, որ մոլոկան տղամարդիկ ամուսնանալուց հետո պետք է պարտադիր մորուք պահեն: Սակայն դա այդքան էլ էդպես չէ: Կարելի է հանդիպել նաև շատ մոլոկան տղամարդկանց, ովքեր ամուսնացած չեն, բայց այնուամենայնիվ մորուք են պահում: Մորուք պահելը իրականում կապված է որոշակի հոգևոր աճի հետ: Եթե դուք հանդիպում եք մորուքով մոլոկան տղամարդու, ապա կարելի է ենթադրել, որ նա հասել է այնպիսի հոգևոր աճի, երբ իր ներքինն ու արտաքինը գտնվում են ներդաշնակության մեջ:

Մոլոկանները ամուսնանում են միայն մոլոկանների հետ: Նրանց մոտ ամուսնալուծություններն արգելվում են, դե իսկ գերդաստանի իշխանությունը պատկանում է ընտանիքի մեծ մորը, իսկ նրա մահից հետո նրա դերը ստանձնում է մեծ հարսը:

Մոլոկանները փակ և զգուշավոր համայնք են և դա համարում են իրենց ինքնության պահպանման կարևոր գործոնը:

Ասորիներ

Ասորիներն աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից են: Յուրաքանչյուր ազգ ունի իր սովորություններն ու մշակույթը, և որպեսզի պահպանեն դրանք չեն ձուլվում այլ ազգերի հետ: Բայց ասորիները սիրո և ամուսնության հարցում ազգային սահմանափակումներ չեն դնում: Նրանք հարսանիքները նշում են մեծ շուքով, որի ժամանակ հնչում է թե՛ ասորական, թե՛ հայկական երաժշտություն:

Էթնիկ Տուրիզմը Հայաստանում

Իրենց ազգային ուտեստը մարթուխան է, որի պատրաստման համար օգտագործում են ձու, ալյուր, կաթ և յուղ: Ասորիներն այն թխում են իրենց ամենակարևոր օրվա՝ մատուռի օրվա կապակցությամբ և բաժանում հարևաններին: Ըստ ասորիների իրենց հացն ունի զորավորի հատկություն․ երբ հղի կինն ուտում է մարթուխան այնուհետև ձեռք է տալիս մարմնի որևէ հատվածին՝  երեխան այդ հատվածում խալ է ունենում:

Հրեաներ

Հրեաները Հայաստանում ապրում են անհիշելի ժամանակներից, սակայն որպես համայնք ձևավորվել են 1991թ-ին: Ըստ հրեաների՝ իսկական հրեան պետք է սիրի գիրքը, լինի հարուստ և հաճախ այցելի բժշկի: Հրեաները շատ են սիրում այցելել բժշկի, որովհետև նրանց միշտ թվում է, թե նրանք հիվանդ են: 

Հրեաների տունը կարելի է ճանաչել հենց դռան մուտքից։ Յուրաքանչյուր հրեայի դռան աջ կամ ձախ անկյունում փակցված է մեզուզա, որի մեջ ձեռագիր փաթույթ է դրված: Այս ավանդույթը գալիս է դեռ Եգիպտոսից, երբ Աստված հրամայեց, որ հրեաները արյունով նշան անեն իրենց դռան վրա: 

Հրեաներն ունեն նաև իրենց սուրբ հացը՝ մացան, որն ուտում են միայն զատիկի օրերին: Մացա բառը նշանակում է քամած, կամ զուրկ խոնավությունից: Իր տեսքով և համով այն հիշեցնում է նշխարհ, սակայն պատրաստվում է միայն ալյուրից և ջրից:

Հրեաները Նոր տարին տոնում են 2 օր, ըստ հրեական տոմարի սեպտեմբեր կամ հոկտեմբեր ամիսներին, և այդ պահից էլ սկսվում է տարվա հաշվարկը: Նոր տարուն սեղանին միշտ դնում են մեղրով խնձոր, որպիսզի տարին քաղցր անցնի:

Եղեգիս գյուղում գտնվում Իսրայելի տարածքից դուրս հայտնաբերված հրեական ամենահին գերեզմանատներից մեկը:

Բեզոարյան այծը Հայաստանում

Վերը նշված ազգային փոքրամասնություններից յուրաքանչյուրն ունի իր տարբերվող և յուրահատուկ երանգը, որի շնորհիվ նոր գույներ է հաղորդում հայկական մշակույթին: Հայերը, տարիներ շարունակ ապրելով նրանց հետ, ընդունել են ազգային փոքրամասնություններին, վերջիններս էլ տարիների ընթացքում հարմարվել են հայկական կենցաղին՝ միևնույն ժամանակ չկորցնելով իրենց ազգային դիմագիծը:

Ազգային փոքրամասնությունները կարող են նաև կարևոր խթան հանդիսանալ Հայաստանում էթնիկ տուրիզմի զարգացման համար:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

2019թ-ի հուլիսի 1-ին տեղի ունեցավ Տիգրան Վարագի «Հայաստանի լեռները» գրքի շնորհանդեսը: 

«Հայաստանի լեռները» գիրքը իր տեսակի մեջ բացառիկ երկլեզու գիրք է, որը Հայաստանի լեռները ճանաչելի է դարձնում ոչ միայն Հայաստանում, այլ նաև նրա սահմաններից դուրս: Ամբողջ աշխարհում լեռնագնացությամբ հետաքրքրվող մարդիկ կարող են ծանթոթանալ Հայաստանի լեռներին, և Հայաստանը հնարավորություն կունենա դառնալ լեռնագնացության ամենապահանջված ուղղություններից մեկը:

Գրքի գաղափարը կյանքի կոչվեց CNF- ի ֆինանսավորմամբ:

Գրքի հիմքում  «Մերն է» խորագրով նախագծն է և մի խումբ արկածախնդիր երիտասարդներ, որոնց հետաքրքրության ու անվերջ բացահայտելու ցանկության շնորհիվ կյանքի կոչվեց նախագիծը:

«Մերն է» խորագրով նախագիծը

Հայաստանի բոլոր լեռնաշղթաների ամենաբարձր ու տեսարժան գագաթները բարձրանալու գաղափարը Հայկական աշխարհագրական նախագծի մոտ ծնվել է դեռևս 2013-ին: Բոլոր լեռնային վերելքները եղել են խմբային, և ցանկացած լեռնագնաց ու բնության սիրահար հնարավորություն է ունեցել մասնակցելու արշավներին: 

Ծրագիրը հնարավորություն տվեց բացահայտելու նոր բարձունքներ, ծանոթանալու բնաշխարհին, հարակից գյուղերին, բնակչությանը, բնական ու պատմամշակութային հուշարձաններին: Ծրագրի շրջանակներում հաղթահարվել և ուսումնասիրվել են  այնպիսի լեռներ, որոնց մասին գրական աղբյուրներում գրեթե տեղեկություն չկար: Նախագծի ընթացքում հաղթահարվել են բազմաթիվ լեռներ, որոնցից 46 լեռնաշղթաների 64 գագաթները ներառվել են գրքում: Եվ իհարկե բոլոր երթուղիները ներկայացված են Հայկական աշխարհագրական նախագծի (Armenian Geographic) վիկիլոքյան ( www.wikiloc.com ) էջում:

«Հայաստանի Լեռները» գիրքը

Գրքի նպատակը ոչ միայն լեռների, նրանց աշխարհագրական դիրքի և երկրաբանական առանձնահատկությունների մասին օգտակար տեղեկատվություն տրամադրելն է, այլ Հայաստանում լեռնագնացության ու աշխարհագրական տուրիզմի զարգացումը խթանելը:

Գիրքը նախատեսված է Հայաստանի լեռնային լանդշաֆտների աշխարհագրությամբ ու զբոսաշրջությամբ հետաքրքրվողների և ընթերցողների համար:

«Հայաստանի լեռները» պատկերազարդ գրքի շնորհիվ դուք կզգաք մեր լեռների հմայքն ու գրավչությունը, լեռնագնացության շունչն ու խմբային ոգին: Արշավների ժամանակ կատարված լուսանկարներն արտահայտում են մարդու դերը բնության մեջ և միաժամանակ ցույց տալիս նրա փոքրությունն ահռելի լեռների ֆոնին:

«Հայաստանի լեռները» գիրքը արշավականի աչքերով մեզ ցույց է տալիս այն ամենն, ինչ ամեն օր մեր կողքին է :

Գրքի 250 էջերն իրենց մեջ ամփոփում են Հայաստանի լեռներն իրենց ամբողջ հմայքով և գրավչությամբ: Գիրքը բաղկացած է 3 գլուխներից ՝ 

• Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների մարզը
• Հրաբխային լեռնազանգվածների և սարավանդների մարզը
• Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների մարզը

Սակայն «Մերն է» նախագիծը չի սահմանափակվում Հայաստանի սահմաններով, այն նպատաակ ունի տարածվել Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ հաղթահարելու այն բարձունքները, որոնք մերն են: Հաջորդ պատկերազարդ գիրքը նվիրված է լինելու Հայկական Լեռնաշխարհին: Գիրքը կներկայացնի մեզ հայտնի և անհաս թվացող լեռներն իրենց ամբողջական գրավչությամբ:

Լուսանկարները ՝ Հրաչուհի Այվազյանի և Անի Բաղդասարյանի

Մեր Գործունեությունը

 

«Արհեստ ունեցողը մինչև կեսօր է սոված, չունեցողը ՝ մինչև իրիկուն»

Հին հայկական առած, որի շնորհիվ կարելի է պատկերացում կազմել, թե ինչ դեր և նշանակություն է ունեցել արհեստը հայկական կենցաղում, և թե ինչպիսի հարգանք են վայելել արհեստ ունեցող մարդիկ հասարակության մեջ: Ժամանակին շատերն են զբաղվել արհեստով, սակայն իրենց արհեստը պահպանել են միայն նրանք, ում համար արհեստը չի եղել պարզապես աշխատանք և փող աշխատելու միջոց, այլ ապրելակերպ՝ միտված արվեստ ստեղծելուն:

Այս ամենի հետ մեկտեղ հայկական մշակույթը շարունակում է առանձնանալ իր յուրահատուկ արհեստներով, որոնցից, ցավոք, այսօր քչերն են պահպանվել:

Երևանի միակ և ամենահին գդակագործը

Արդեն մոտ 65 տարի է Ժիրայր Չիթչյանը կամ վարպետ Ժիրայրը նույն արհեստանոցում գլխարկներ է կարում տղամարդկանց համար: Երևանի տղամարդկանց կեսից ավելիի գլխարկները վարպետ Ժիրայրի ձեռքով են պատրաստվել: Ժամանակին մեծ նշանակություն են տվել գլխարկին՝ ով գլխարկ չուներ պատիվ էլ չուներ: Այժմ միայն 50-ից բարձր տղամարդիկ են գլխարկ կրում: Վարպետ Ժիրայրի համար գլխարկ կարելը ո՛չ բարդություն ունի, ո՛չ էլ նրբություն, իր առօրյան է՝ հաճախորդն ընտրում է, ինքն էլ մի քանի ժամվա մեջ պատրաստի գլխարկը հանձնում է տիրոջը: Ժամանակին գդակագործ վարպետները շատ են եղել, բայց այժմ վարպետ Ժիրայրն է Երևանի միակ գլխարկներ ստեղծող վարպետը:

Հմայիլ- թալիսման՝ Դաղդղան

Դաղդղանները փայտից պատրաստված հմայիլ-թալիսմաններ են, որոնք ունեցել են լայն կիրառություն կենցաղում: Դաղդղաններ կախել են տան մուտքի դռան վերևում, կճուճներից և կարասներից, որպեսզի մթերքը պաշտպանեն մրջյուններից: Հատուկ դաղդղաններ են պատրաստվել նաև մարդկանց և կենդանիների համար: Դաղդղանների պատրաստման համար ընտրել են հատուկ սրբազան համարվող Դաղդղան ծառի փայտը:

Դաղդղանները առանձնահատուկ են նաև նրանով, որ յուրաքանչյուրն առանձնահատուկ նախշերով է պատրաստվում և յուրաքանչյուրն առանձին արվեստի ստեղծագործություն է: Դաղդղան պատրաստելիս վարպետը պետք է միայն դրական զգացողություններ ունենա և պետք է զերծ մնա բացասական մտքերից, քանի որ այդ զգացողությունները դաղդղանի հետ փոխանցվում են այն մարդուն ում համար այն պատրաստված է:

Այսօր դաղդղան պատրաստող վարպետները քիչ են և մեծ մասամբ դրա պատրաստման մանրուքները գաղտնի են պահում: Այժմ դարդղանը կորցրել է իր նշանակությունը, սակայն այն կարող է յուրահատուկ այցեքարտ դառնալ Հայաստանի համար:

Մուշուրբա կամ կլկլան բաժակ

Մուշուրբա կոչվող յուրօրինակ կլկլան բաժակների ծննդավայրը Գյումրին է: Այն հանդիսանում է Գյումրեցիների ամենացանկալի նվերը: Մուշուրբան պղնձից, լատունից, արծաթից և հազվադեպ ոսկուց պատրաստվող բաժակ է: Բաժակի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ խմելիս յուրահատուկ կլկլոց է լսվում, որտեղից էլ առաջացել է բաժակի անվանումը: Ամեն նոր մուշուրբայի պատրաստման համար 8 ժամ է պահանջվում:

Մուշուրբայի գաղտնիքը հայտնի է միայն վարպետ Էդվարդ Ժամկոչյանին, ով ամբողջ աշխարհում այս գավաթը պատրաստող միակ մարդն է: Վարպետ Էդիկը մուշուրբայի պատրաստման համար օգտագործում է պապական մուրճերը, որոնք գաղթի ժամանակ պապերը էրզրումից են բերել:

Որպես ավանդույթ Գյումրիում արհեստավորները իրենց գործը փոխանցում են որդիներին: Իրենք որպես աշակերտ բերում են իրենց որդիներին արհեստանոց, քանզի արհեստն ընտանեկան աշխատանք է: Ավանդույթը թույլ է տալիս, որ արհեստն անցնի հորից որդուն, և մարդիկ էլ կապում են այն հենց այդ ընտանիքի անվան հետ: Բացի այդ այդպես են փոխանցվում նաև վարպետի գաղտնիքները: Դրա համար էլ վարպետ Էդվարդն իր որդուն՝ Սուրենին սովորեցրել է մուշուրբա ստեղծելու արվեստը և գաղտնիքները:

Լարախաղացություն՝ այժմ արդեն Սլեքլայնինգ

Դժվար է հստակ առանձնացնել լարախաղացությունն արվեստ է, արհեստ թե մշակույթ , սակայն ինչպես էլ այն անվանենք այսօր լարախաղացների գրեթե չենք հանդիպի: Ժամանակին լարախաղացը յուրաքանչյուր ազգային տոնակատարության անբաժան մասն էր կազմում, իսկ այսօր լարախաղացները պարզապես չեն զբաղվում իրենց սիրելի արհեստով: Լարախաղացը երաժշտախմբի նվագակցությամբ պարում է երկու սյուների մեջ ձգված լարի վրա, իսկ նրա խաղակից ծաղրածուն միևնույն ժամանակ գումար է հավաքում հանդիսականներից և կրկնօրինակում լարախաղացի շարժումները:

Այսօր լարախաղացությանը փոխարինելու է եկել ժամանակակից սլեքլայնինգը: Սլեքլայնինգը հատուկ մարզաձև է, որը զարգացնում է հատուկ երկու հենարանների վրա ձգված լարի վրայով քայլելու հմտությունները: Ի տարբերություն լարախաղացության պարանի սլեքլայնը ավելի քիչ է ձգված, որպեսզի ստեղծի թրթռացող դինամիկ գիծ:

Գուցե ժամանակակից սլեքլայնինգը կնպաստի ավանդական լարախաղացության մշակույթի պահպանմանը և ավելի մեծ ճանաչում կստանա երիտասարդության շրջանում:

Կլայեկագործություն – պղինձ փայլեցնելու արհեստը

Կլայեկագործությունը պղնձե տարաները անագով պատելու (կլյակելու) արհեստն է: Նախկինում կենցաղում օգտագործվում էին բացառապես պղնձե տարաներ և ափսեներ, և որպեսզի դրանք օգտագործման ընթացքում չժանգոտվեին նախապես պատվում էին անագով կամ այսպես կոչված կլայեկով: Անագապատող վարպետին անվանում էին կլեկչի: Էջմիածնում ապրող Վաղինակ Մանուկյանը Հայաստանի միակ կլայեկագործ վարպետն էր: Վարպետի համար իր արհեստը ապրելու իմաստ էր, իսկ կլայեկի հոտը՝ առանձնահատուկ հաճույք: Վարպետ Վաղինակը իր արհեստը փոխանցել է որդիներին, որպիսզի պահպանի հայկական հինավուրց և անհետացող արհեստի շունչը:

Արհեստները Հայաստանում միշտ էլ հարգի են եղել: Շատ հաճախ նույնիսկ տվյալ արհեստը ազգանվան հիմք է հադիսացել և ընտանիքին կոչել են հենց այդ ազգանունով: Սակայն գիտության և տեխնիկայի զարգացումը հանգեցրեց մի շարք արհեստների վերացմանը: Այժմ էլ արհեստ ունեցողները յուրահատուկ տեղ են գրավում հասարակության մեջ՝ լինելով իրենց արհեստի բացառիկ կրողները:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին