Հայոց սրբազան լեռների շարքում առանձնահատուկ տեղ էր գրավում Պաշատ լեռը։ Բարձրությունը 3668 մետր է։ Այն գտնվում է Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում՝ Պաշատի լեռներում, Խոշաբ գետի ձախափնյակում։ Կոչվում է նաև Բաշեթ, Բաշեթա, Պաշեթա, Պածատու լեռ։ Պաշատ լեռան վրա էր գտնվում հայերի գերագույն աստծո, երկնքի և երկրի արարիչ Արամազդի գահը։ Պաշատը Հայաստանի միակ վայրն է որտեղ հիշատակվում է Արամազդի մեհյանը։ Այստեղից էր նա կառավարում հայոց աշխարհը։

Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգ

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Առաջավոր Ասիա տարածաշրջանը հանդիսանում է բազմաթիվ վտանգված կենդանատեսակների բնակավայր, բայց առավել վտանգված է առաջավորասիական (անվանում են նաև կովկասյան կամ պարսկական) ընձառյուծը։ Ներկայումս ընձառյուծի պահպանությունը բնապահպանական խնդիր է ոչ միայն Հայաստանի, այլ ամբողջ էկոտարածաշրջանի համար: Ներառված է ՀՀ Կարմիր գրքում և ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում։

Ընձառյուծը Հայաստանում

Առաջավորասիական ընձառյուծ աշխարհում հաշվվում է ընդամենը 500-600 հատ: Հայասատում մոտ երկու տասնամյակ առաջ ընձառյուծի գրեթե ոչ մի հետք չէր մնացել որսագողերի պատճառով, որոնք հասել էին նույնիսկ լեռնային շրջաններ այս զգուշավոր կենդանիների հետևից: Եվ միայն 2006 թ-ից սկսած ընձառյուծներ են նկատվել Հայաստանում, և ըստ WWF-Հայաստանի, երկրի հարավային երեք մարզերում՝ Արարատում, Վայոց Ձորում և Սյունիքում  գրանցվել են 7 ընձառյուծ: Ըստ գրական աղբյուրների, ավելի վաղ այն նաև երկրի հյուսիսում է նկատվել:

Հայաստանում ընձառյուծները  մեծ թիվ չեն կազմել: 2007 թվականին ապրել է երկու արու, բայց քանի որ արուները սիրում են հաճախակի փոխել իրենց բնակության վայրը՝ հեռացել են: Ընձառյուծներ մեզ մոտ չեն նկատվել մինչև 2013 թ.: Մեր երկրում վերջին մի քանի տարիների ընթացքում ընձառյուծների  հայտնվելը մասնագետները կապում են Հայաստանում բեզոարյան այծերի քանակի ավելացման հետ: Հայաստանի տարածք ընձառյուծներն անցնում են Թուրքիայից և Իրանից:

Ընձառյուծը Հայաստանում / Լուսանկարը՝ FPWC-ի

Ընձառյուծի անվան ծագումը

Հնում ընձառյուծին համարում էին, որպես առյուծի և հովազի հիբրիդ, որն իր արտացոլումն է գտել ընձառյուծի անգլերեն անվան մեջ, որտեղ Leopard բառը ծագում է հին հունարեն λέων (leōn, առյուծ) և πάρδος (pardos, արու հովազ) բառերից։ Տեսակի ներկայիս անվանումը (Panthere pardus) գալիս է հունարենից լատիներեն անցած πάνθηρ (pánthēr) բառից։ Որն էլ ենթադրում է, որ ծագել է παν «pan» («բոլոր») և θηρ («կենդանի») բառերից։ Սակայն ավելի հավանական է հնդիրանական «պանդարաբ» բառի տարբերակը, որը նշանակում է «սպիտակադեղնավուն, գունատ»:

Նկարագրությունը

Ընձառյուծը շատ ճկուն կենդանի է, ունի ձգված, մկանոտ, սլացիկ մարմին, որի երկարությունը կարող է հասնել 126-183 սմ, իսկ պոչի երկարությունը` 94-116 սմ: Հասուն արուի կշիռը երբեմն հասնում է մինչև 90 կգ: Էգերը սովորաբար իրենց չափսերով զիջում են արուներին: Ընձառյուծի մեջքը լինում է դեղին կամ դեղնակարմրավուն՝ մոխրագույն երանգով, վարդանախշաձև սև բծերով: Հանդիպում են նաև լրիվ սև մորթիով ընձառյուծներ (Ճավա կղզում)։ Ունեն կարճ և կլորավուն ականջներ։ Ոտքերը համեմատաբար կարճ են և ամուր, թաթերը լայն են ու սուր ճանկերով, որոնց շնորհիվ էլ լավ  մագլցում են ծառերը։ Ունեն սուր տեսողություն, լավ լսողություն, բայց թույլ զարգացած հոտառություն։

Ընձառյուծ

Ընձառյուծի թողած հետքերը

Ընձառյուծն իր հետևից բազմաթիվ նշաններ է թողնում, այդ թվում նաև փորվածքներ ու քերծվածքներ: Այդ փորվածքների առկայության դեպքում կարող ենք նույնիսկ դատողություններ անել կենսունակության և ապրելավայրի վիճակի մասին: Փորվածքներ թողնում են հիմնականում հասուն արուները, հազվադեպ նաև էգերը, որոնք բազմացման շրջանում ավելի հաճախ նշում են հարևան արահետները: Ի տարբերություն հետքերի, ընձառյուծի փորվածքները գետնի վրա ավելի երկար են մնում: Ծառերի վրա ավելի քիչ են քերվածքները, որոնք գտնելու համար ավելի շատ փորձ ու ուշադրություն է անհրաժեշտ և գիտելիք տեղանքի մասին: Հասուն արու առանձնյակի հետքի լայնությունը կազմում է 8.0-9.5 սմ, էգինը՝ 6.0-7.5 սմ,  ձագի հետքը՝ 5.5-6.5 սմ է:

Տարածվածությունը և կենսամիջավայրը

Առաջավորասիական ընձառյուծը տարածված է Ասիայի որոշ շրջաններում, մասնավորապես՝ Իրանում, Արելևելյան Թուրքիայում, Թուրքմենստանում, Աֆղանստանում, Ադրբեջանում: Բնակվում է չոր լեռնատափաստաններում, չորային նոսրանտառներում, հարավային լանջերի լեռնային, ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում: Ընձառյուծներն իրենց բնակության վայրի ընտրության հարցում շատ ուշադիր են, որոնց համար ամենահարմարավետ ապրելավայրը գիհու նոսրանտառներն են` ժայռոտ ծածկերով, խորը կիրճերով և քարքարոտ լանջերով:  Որջը սարքում են  հաստաբուն ծառերի փչակներում, ժայռաճեղքերում, քարանձավներում, երբեմն՝ մացառախոզերի հին բներում։ Հասուն արու առանձնյակի տարածքը կարող է հասնել մինչև 30 հազ. հեկտարի, էգինը՝ 10 հազ. հեկտարի: Սնվում է մկնանման կրծողներով, նապաստակներով, վայրի խոզերով, այծյամներով, եղջերուներով, նաև լեշերով ու ձկներով: Ուժեղ և ճարպիկ կենդանի լինելով, որս անում է դարանակալելով։

Բազմացումը

Ընձառյուծների զուգավորումը Հայաստանում  տեղի է ունենում ձմռան ամիսներին՝ դեկտեմբերի վերջից մինչև փետրվարի սկզբը: Ձագերը ծնվում են ապրիլին, ունենում են երկու ձագ, երբեմն նաև չորս ձագ: Ձագերը կաթով կերակրվում են երեք (երբեմն՝ 6–8) ամիս: Հինգ ամսականում ձագերը կարող են մանր կենդանիներ որսալ, իսկ մեկ տարեկան ձագն արդեն ունի հասուն էգի չափսեր և կարող է ինքնուրույն կյանք վարել: Ընձառյուծը զգուշավոր կենդանի է, նա հրաշալի է քողարկվում: Բնության մեջ չափազանց դժվար է այս կենդանուն տեսնելը: Ընձառյուծն անազատ պայմաններում ապրում է 21 տարի։

Ընձառյուծ

Ընձառյուծը Հայաստանի խորհրդանիշներից մեկն է։ Այն որպես իմաստության և հզորության խորհրդանիշ հանդիպում է հինավուրց քանդակներում և նկարներում:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Հայկական լեռնաշխարհ

Արարատ լեռ

Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր բնութագիրը

Հայկական լեռնաշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները

Հայաստանը հնագույն քարտեզներում

Ինչ և ո՞րն է Անատոլիան

Քարտեզագրական պատերազմ

Կատուների հազվագյուտ և եզակի ցեղ են Վանա կատուները, որոնք տարածված են Վանա լճի շրջակայքում (որտեղից էլ ստացել է իր անվանումը): Համարվում են Հայկական բարձրավանդակի էնդեմիկ ցեղատեսակ, աչքի են ընկնում ընդգծված ազատասեր վարքագծով: Ունեն երկարավուն, ձիգ մարմին, զարգացած գլխուղեղ, վագրային քայլվածք, լողորդին հատուկ զարգացած կրծքավանդակ, մեջքն ուղղանկյուն է` դեպի պոչը մի փոքր նեղանալով, որը նման է աղվեսի պոչին: Աչքերը լինում են կամ երկուսն էլ կապույտ, կամ երկուսն էլ ծիրանագույն, կամ մեկը կապույտ մեկը ծիրանագույն: Վանա կատվի աչքերը կարող են լինել տարագույն, որը, սակայն, պարտադիր պայման չէ: Վանա կատուն երբեք չի ունենում դեղին կամ կանաչ աչքեր:

Վանա կատու / լուսանկարը Sputnik Armenia կայքից

Վանա թույր

Ունեն խիտ և ջրամեկուսիչ մորթի: Վանա ցեղին պատկանող այս կատուների մորթին առանձնանում է նաև յուրահատուկ գունավորումով: Սպիտակաթույր գեղմի ֆոնին ունի պղնձագույն նշաններ գլխին և թիկունքի ձախ կողմում, իսկ փարթամ պոչն ունի օղակաձև գունավորում: Գունավոր նշանների յուրօրինակ տեղակայման շնորհիվ, այսպիսի գունավորումը ստացել է «Վանա թույր» անվանումը: Վանա կատուները նաև լավ որսորդներ են. որսում են մկներ, մողեսներ, թռչուններ, ճանճեր, միջատներ, ձկներ: Ուտում են նաև որոշ մրգեր՝ սեխ, ձմերուկ և այլն:

Վանա կատու / լուսանկարը՝ Sputnik Armenia կայքից

Վանա կատուն չի վախենում ջրից

Վանա կատուները միակն են աշխարհում, որ սիրում են լողալ, և չեն վախենում ջրից: Դեռ անհիշելի ժամանակներից նրանք Վանա լճում որսում էին ձկներ, նույնիսկ մինչև  – 35 աստիճան ցելսիուս ցրտի պայմաններում: Նրանք նաև առջևի թաթով ստուգում են կերակրի ջերմաստիճանը:

Վանա կատու

Նորածին կատվիկներն ունենում են գորշ աչքեր: Նրանց գույնը փոխվում է 25-րդ օրից սկսած և վերջնական տեսք է ստանում 40 օրականում: Սովորաբար այս ցեղի կատուների ականջների միջև կարելի է նկատել 1 կամ 2 կետ: 2 կետի առկայությունը բնորոշ է տարագույն աչքեր ունեցողներին: Զուգավորման շրջանը փետրվար, մարտ ամիսներն են: Նոր միջավայրին  հարմարվում են 20–30 օրվա ընթացքում:

Վանա կատու

Կատվի պաշտամունքը Հայաստանում

Դեռևս Արարատյան թագավորության (Ուրարտու) ժամանակ, երբ ամբարներում կային մկներ, մարդիկ Վանա կատուներին բերում են ամբարներ, որպեսզի մուկ որսեն և իրենցից անկախ դարձնում են ընտանի կենդանի: Այնքան մեծ արդյունք է ցուցաբերում կատուն, որ նրան դարձրնում  են պաշտամունք: Այս ցեղատեսակի հնության մասին վկայում է նաև կատվին բնորոշ գունավորումը, ինչը հաստատում են նաև հնագիտական պեղումները: Օրինակ, Արարատյան թագավորության (Ուրարտու) ժամանակաշրջանի ոսկերչական զարդերի վրա պատկերված են օղակաձև գունավորում ունեցող,  բաց գույնի խոշոր կատուներ:

Վանա կատու

Վանա Կատուն՝ ազգային արժեք

Հայոց ցեղասպանությունից տարիներ անց թուրքերը Վանա կատվին հռչակեցին իրենց նախնիների ժառանգություն և ազգային արժեք: 1987 թ. Թուրքիայում ստեղծվեց Վանա կատվի հետազոտական ինստիտուտը, որը զբաղվում է նաև կատուների բուծմամբ: Սակայն, թուրք սելեկցիոներները զբաղված էին ցեղատեսակի ուծացմամբ` խաչասերելով անգորա ցեղատեսակի կատուների հետ: Թուրքիայում իրականացվող այս սելեկցիոն աշխատանքը կարող է ցեղատեսակն ամբողջությամբ փոխել և նույնիսկ հասցնել անհետացման վտանգի:

Այժմ աշխարհի տարբեր երկրներում ապրում են Վանա կատուներ՝ այդ թվում նաև Հայաստանում, և առողջ սերունդ են տալիս:

Կա հետաքրքիր մի լեգենդ այն մասին, թե ինչու Վանա կատվի հենց գլխի և պոչի հատվածն ունի ծիրանագույն գունավորում: Ասում են, որ Վանա կատուն, երբ լճում լողում է միայն այդ մասերն են ջրից դուրս մնում, և դա արևի վառած հատվածներն են:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Տիրինկատար և «Վիշապների հովիտ»

5165-ի սրտում ծնված երազանքի ճանապարհը

Հայաստանի 5 ամենագեղեցիկ գարնանային ուղղությունները

Ի՞նչ է էթնիկ տուրիզմը

Էթնիկ տուրիզմը զբոսաշրջության երիտասարդ և քիչ ուսումնասիրված ճյուղերից մեկն է: Չնայած որ այն նոր առաջացած ճյուղ է, այնուամենայնիվ, զարգանում է արագընթաց տեմպերով: Նման արագ զարգացումը կարելի է կապել տեխնիկական առաջընթացի և գլոբալիզացման տեմպերի հետ: Քանի որ ինչքան ավելանում են գիտատեխնիկական հայտնագործություններն, այնքան մարդկությունը ձգտում է դեպի ավանդական, էկզոտիկ մշակույթները: Հենց նման էկզոտիկ մշակույթների բացահայտմանն է ուղղված էթնիկ զբոսաշրջությունը։

Էթնիկ տուրիզմը Հայստանում

Խոսելով էթնիկ տուրիզմի մասին անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ ասել է էթնիկ խումբ կամ էթնոս: Էթնիկ խումբը կամ էթնոսը բնորոշվում է որպես մարդկանց խումբ, որն ունի միևնույն գենետիկ կոդը և ծագումը: Հաճախ որպես էթնիկ խմբի տարբերակիչ գործոններ են հանդիսանում նաև մշակույթը, հավատքը, լեզուն և ավանդույթները:

Էթնիկ տուրիզմի մեջ զբոսաշրջությունն ու էթնոսը շատ մոտ հարաբերվածություն ունեն, որտեղ էթնոսները ներկայացվում են որպես զբոսաշրջային գրավչություն: Մի շարք հետազոտողներ էթնիկ տուրիզմը բացատրում էին որպես մի ճանապարհորդություն, որի ժամանակ այցելուն անմիջական շփում էր ունենում տեղի բնիկ ժողովրդի հետ առանց որևէ միջամտության: Նրանք հիմնականում այցելում էին ծանոթանալու ավանդույթներին, սովորույթներին, տարբեր արարողակարգերին և, իհարկե, ապրելակերպին:

Էթնիկ տուրիզմը Հայաստանում

Սակայն զբոսաշրջութունը մեծ ազդեցություն է թողնում ազգային պատկանելիության վրա: Ամենանշանակալի ազդեցություններից մեկն այն է, որ այն կարող է ուժեղացնել էթնիկ ինքնությունը, խրախուսելով էթնիկ մշակույթը, արվեստն ու փառատոնները: Զբոսաշրջությունը շատ ժամանակ կարող է խթանել էթնիկ խմբերի վերածննդին, ավելին այն նաև որոշ էթնիկ խմբերին հնարավորթյուն է տալիս աշխարհին ցույց տալու իրենց ոչ հայտնի կենցաղը:

Էթնիկ տուրիզմի նախադյալները Հայաստանում

Հայ ժողովուրդն իր հազարամյակների պատմության ընթացքում ստեղծել է մշակութային բազում արժեքներ, որոնք քաղաքակիրթ աշխարհում լայն ճանաչման և գնահատանքի են արժանացել: Քանի որ արդեն նշել ենք, որ էթնիկ տուրիզմի ժամանակ զբոսաշրջիկի հիմնական նպատակը տվյալ էթնիկ խմբի մշակույթին և սովորույթներին անմիջապես առընչվելն է, հետևաբար Հայաստանի ներուժը այս ոլորտում բավականին մեծ է: Նշենք մի քանի ռեսուրսներ որոնք կարող են խթանել էթնիկ տուրիզմի զարգացումը Հայաստանում.

1․ Հայ ժողովրդի կենցաղը, ծեսերն ու տոները

2․ Պար և երաժշտություն

3․ Արհեստներ՝ գորգագործությունը, մանրանկարչությունը, խաչքարագործությունը և փայտագործությունը 

4․ Տարազ

5․ Ազգային յուրահատուկ երաժշտական գործիքները

6․ Խոհանոց

7․ Ազգային փոքրամասնություններ

Էթնիկ տուրիզմը Հայաստանում

Հաշվի առնելով հայկական մեծ սփյուռքի առկայությունը, կարող ենք ասել, որ այն ևս զգալի դեր կարող է խաղալ Հայաստանում էթնիկ տուրիզմի զարգացման համար: Ապագայում հայերի՝ իրենց ծննդավայր կատարվելիք այցելությունները կարող են մեծ բաժին կազմել Հայաստանում էթնիկ տուրիզմի սեգմենտում: Քանի որ էթնիկ տուրիզմը ներառում է նաև այցելություններ, որոնք ուղղված են դեպի ակունքներ, երբ զբոսաշրջիկը վերադառնում է իր ծննդավայր՝ ծանոթանալու իր ազգային մշակույթին և ավանդույթներին:

Էթնիկ-ազգային պարկեր Հայաստանում

Էթնիկ տուրիզմի զարգացման կարևոր գործոն է համարվում նաև նոր էթնիկ ենթակառուցվածքների ստեղծումը: Այն չի ենթադրում նոր ազգային էթնիկ տարրերի ստեղծում, այլ էթնիկ մշակութային տարրերի համախմբումն է: Այն իրենից ենթադրում է ազգային էթնիկ պարկերի ստեղծումը: Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում ազգային էթնիկ պարկերը: Չնայած Հայաստանի հարուստ ավանդույթների և պատմության, այսօր հազվադեպ կարող ենք հանդիպել էթնիկ կենցաղով ապրող մարդկանց:

Էթնիկ տուրիզմը Հայստանում

Նման էթնիկ-ազգային պարկն իրենից ենթադրում է բոլոր էթնիկ տարրերի միավորում, մի վայր որտեղ կարելի է հանդիպել բոլոր սովորույթները, կենցաղը, ծեսերը ինչպես նաև էթնիկ սիմվոլները: Էթնիկ-ազգային պարկ կարող է հանդիսանալ ցանկացած գյուղ կամ համայնք, որն ապրելով իր ավանդական կենցաղով և ավանդույթներով ինքնին կհանդիսանա որպես զբոսաշրջային գրավչություն էթնիկ տուրիզմի դեպքում: Էթնիկ գյուղում զբոսաշրջիկը ոչ միայն հետևում կամ ծանոթանում է կենցաղին, այլ նաև ինքն անձամբ մաս է կազմում այդ ամենի: Շնորհիվ զբոսաշրջիկների համար կազմակերպվող խաղերի, ծիսական արարողությունների և մի շարք անիմացիոն ծրագրերի զբոսաշրջիկը լիարժեք պատկերացում է կազմում տվյալ էթնիկ խմբի սովորույթների և ավանդույթների մասին: Եվ, իհարկե, նման էթնիկ-ազգային պարկերը կարելի է ստեղծել Հայաստանի տարբեր մարզերում: Նման ձևով մենք կկարողանանք ապահովել զբոսաշրջության կայուն և համաչափ զարգացում, ընդգրկելով ոչ միայն քաղաքները, այլ նաև գյուղերը: Այն նաև հնարավորություն կտա յուրաքանչյուր մարզում ներկայացնել հայ էթնիկ մշակույթը համեմված տեղական բազմաթիվ սովորույթներով:

Էթնիկ տուրիզմը Հայստանում

Նման էթնիկ-ազգային պարկերի ստեղծումը նաև կբարձրացնի բնակչության կենսամակարդակը գյուղական և մարզային համայնքներում: Այն մեծ հաշվով կլուծի նաև գործազրկության խնդիրը, քանի որ մարդիկ ապրելով իրենց կենցաղով, ավանդույթներով և ծեսերով հնարավորություն են ունենում զբոսաշրջիկներին ծանոթացնելու իրենց կենցաղին, որը բերում է զբոսաշրջային այցելությունների աճի, որից էլ հետևում են նոր եկամուտներ և զարգացած տնտեսություն:

Եվ, իհարկե, ամենամեծ ազդեցությունը, որ նման էթնիկ-ազգային պարկերի ստեղծումը կարող է ունենալ, թերևս, մարդկանց մեջ ազգային ինքնագիտակցություն արթնացնելն ու այն պահպանելն է:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ

Բեզոարյան այծը, քարայծը կամ մորուքավոր այծը (լատ.՝ Capra aegagrus), սնամեջ-եղջերավորների ընտանիքին պատկանող երկկճղակավոր կենդանի է, լեռնային վայրի այծ, որն ապրում է բազմազան կլիմայական պայմաններում՝ անապատայինից մինչև լեռնային գոտիներ: Բեզոարյան, կամ վայի այծը ներկայիս տնային այծերի հիմնական նախնիներից է: Բեզոարյան այծերն իրենց անվանումը ստացել են ստամոքսում առկա կարծրացած մազափնջի շնորհիվ, որն այլ կերպ անվանում են բեզոար: Նախկինում մարդիկ բեզոարը համարել են հաջողության խորհրդանիշ, ինչն էլ Բեզոարյան այծերի քանակի կրճատման պատճառ է հանդիսացել: Տեսակը գրանցված է եղել նախկին ԽՍՀՄ կարմիր գրքում: 1996 թ-ից գրանցված է ԲՊՄՄ կարմիր ցուցակում «խոցելի»՝ Vulnerable կարգավիճակով:

Բեզոարյան այծ

Որտե՞ղ կարելի է հանդիպել Բեզորյան այծերի

Տեսակի արեալը ներառում է Հյուսիսային Կովկասից (Դաղստան) մինչև Պակիստան և Աֆղանստան ընկած տարածաշրջանը: ՀՀ-ում ներառում է Սևանի լեռնաշղթան (գ. Շորժայի շրջակայքերը), Գեղամա լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերը («Խոսրովի անտառ» արգելոց), Գառնիի, Ուրծի, Վարդենիսի, Վայոց Ձորի, Զանգեզուրի, Բարգուշատի, Մեղրու լեռնաշղթաները և Գնիշիկի կիրճը: Առանձին խմբեր պահպանվել են Խուստուփ լեռան վրա, Որոտանի կիրճում, Արփայի հովտի վերին մասում: Փամբակի լեռնաշղթայում և Արագածի վրա տեսակն ամբողջովին անհետացել է:

Ընդհանուր բնութագիր

Արուների զանգվածը հասնում է 95 կգ-ի, էգերինը՝ 55 կգ, մարմնի երկարությունն արուների մոտ 129-152 սմ է, էգինը՝ 100-110 սմ: Արուների եղջյուրները կարող են հասնել մինչև 130 սմ, էգերինը՝ 25-40 սմ: Եղջյուրները ծառայում են հիմանականում պաշտպանության և պայքարի համար:

Բեզոարյան այծերի մազածածկը տարբերվում է կախված տարածաշրջանից և կլիմայական պայմաններց, այն կարող է լինել միագույն և բազմագույն: Հիմնական հանդիպող գույներն են մոխրագույնը, շագանակագույնը, սպիտակը և սևը: Ամռանը մազածածկույթը կարճանում է, իսկ գույնը դառնում կարմրավուն: Նրանց մազածածկը մեծաապես նպաստում է նրանց հարմարվողականությանը՝ օգնելով դիմադրել լեռնային դաժան կլիմայական պայմաններին:

Հիմնականում ապրում են խիտ ծառաթփային բուսականությամբ վայրերում և տարածքային մեծ փոփոխություններ չեն կատարում: Ձմռանը ուղղվում են դեպի նախալեռներ, ամռանը՝ դեպի բարձունքներ: Այծերը հիմնականում սնվում են խոտերով և տերևներով, սակայն իրենք սնունդ են ծառայում հովազների, արջերի և գայլերի համար:

Բեզոարյան այծ

Բազմացումը

Զուգավորումը տեղի է ունենում նոյեմբերի վերջից մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, իսկ ձագերը ծնվում են մայիսի կեսերին, սովորաբար երկու, հազվադեպ՝ մեկ ձագ: Մայրը կաթով կերակրում է 5 ամիս, այնուհետև սկսում են սնվել խոտերով և տերևներով: Էգերը սեռահասուն են դառնում 3, իսկ արուները 1.5-2.5 տարի անց: Այծերի կյանքի միջին տևողությունը 13-14 տարի է: Էգերն ապրում են ձագերի հետ, իսկ արուները առանձին կամ 4-5 հոգանոց խմբերով: Զույգավորման շրջանում արուն իր մարմնից յուրահատուկ յուղ է արտադրվում, որն էլ գրավում է էգերին: Արուները երբեմն դաժան մենամարտեր են ունենում էգերի համար:

Բեզոարյան այծ / լուսանկարը՝ Ալեքսադր Մալխասյանի

Հայաստանի Հանրապետությունում տեսակը հիմնականում պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում, «Արևիք» և «Սևան» ազգային պարկերում, «Զանգեզուր» արգելավայրում և հարավային Հայաստանի մի շարք արգելավայրեում:

Բեզոարյան այծերը, որպես տուրիզմի զարգացման խթան

Վայոց Ձորի Շատին գյուղում գործող «Դիտակետ»-ը հնարավորություն է տալիս այցելուներին հետևելու բեզոարյան այծերին, տեսնել թե ինչպես են նրանք իջնում ձոր՝ ջուր խմելու: Քարքարոտ ու ժայռոտ տարածքի շնորհիվ այծերը կարողանում են խուսափել վայրի գազանների հարձակումներից և մագլցելով ժայռերը փախչել: Բեզոարյան այծի պոպուլյացիան, հանդիսանալով եզակի և անհետացման եզրին գտնվող տեսակ, կարող է գրավել ոչ միայն մասնագետների ուշադրությունը, այլ նաև կարող է յուրահատուկ այցեքարտ հանդիսանալ Հայաստանի տուրիզմի զարգացման համար՝ ստեղծելով հայկական նոր բրենդ:

Բեզոարյան այծ

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ