Հայաստանը երկիր է, որտեղ ամեն քայլափոխի կարելի է հանդիպել բազմաթիվ քանդված և կանգուն բերդեր ու վանքեր: Հայաստանի վանքերն ու բերդերը աչքի են ընկնում իրենց յուրօրինակ կառուցվածքով, ինչի շնորհիվ էլ դարեր շարունակ պաշտպանել են հայերին օտար հարձակվողներից: Ինչպես լեռների, լճերի և ջրվեժների մասին՝ բերդերի և վանքերի մասին ևս ժողովուրդը հյուսել է բազմաթիվ լեգենդներ: Դրանցից մի քանիսը կներկայացնենք ձեզ:

Հալիձորի բերդ

Այստեղ ժամանակին ամրացած է լինում Դավիթ-բեկը: Պարսից շահի զորքերը ինչքան կռվում են, չեն կարողանում գրավել բերդը: Շուն-Ֆրանգյուլը պարսիկներին հայտնում է գետնի տակով անցնող ջրի ճանապարհը: Թշնամին գնում և կտրում է դեպի բերդ գնացող ջուրը: Պաշարվածները ծարավից թուլանում են: Մի գիշեր էլ նրանք գաղտնի ճանապարհով դուրս են գալիս բերդից: Պարսից շահը հարձակվելով գրավում է դատարկ բերդը:

Աղջկա բերդ

Ասում են, եղել է մի գեղեցիկ աղջիկ, որն ունեցել է իր զորքը։ Շատ իշխաններ, հրապուրվելով նրա գեղեցկությամբ, ցանկացել են ամուսնանալ, բայց նա մերժել է բոլորին։ Երբ ոչ մի կերպ չեն կարողացել համոզել, ցանկացել են ուժով տիրել։ Իշխանուհին հավաքելով իր տիրապետության տակ գտնվող մարդկանց, կառուցում է ամրոցը և իր զորքով պատսպարվում այնտեղ։ Աղջկա համառությունն ու քաջագործությունները ավելի են գրգռում իշխան Մանթաշին: Նա աղջկա բերդի դիմաց կառուցում է Մանթաշի բերդը և հարձակումներ գործում աղջկա բերդի վրա։ Դրանք բոլորն էլ անհաջողությամբ են վերջանում, միշտ հաղթում է աղջիկը։ Մի անգամ էլ նա զորքը ուղարկում է Մանթաշաբերդի վրա։ Կռվում նորից հաղթում է աղջկա զորքը։ Դրանից հետո Մանթաշը հաշտություն է խնդրում։ Նրանք պայմանավորվում են որ յուրաքանչյուրը մնա իր ամրոցում, բայց ի նշան բարեկամության Աղստև գետի ափին (այժմյան Համամի ճալայում) կառուցում են վերը նշված բաղնիքը։

Տավուշի բերդ / Ցլիկ Ամրամի ամրոց

Ըստ ավանդության, երբ արաբները գալիս են այս կողմերը, Աշոտ Երկաթն իր զորքով ամրանում է Ղալի քար կոչված ապառաժին շինված բերդում։ Թշնամին պաշարում է այն, բայց ոչինչ չի կարողանում անել բերդականներին։ Մի պառավ կին թաքուն դուրս է գալիս բերդից, որ պաշարվածների համար ուտելիք բերի։ Արաբները բռնությամբ իմանում են նրանից ջրի ճանապարհը և կտրում ջուրը։ Չնայած դրան, բերդում գտնվող Աշոտ Երկաթը անձնատուր չի լինում։ Մի մութ գիշեր նա իր զորքով դուրս է գալիս բերդից և տեղափոխվում Սևանի կողմերը:

Կաչաղակաբերդ

Ժողովուրդն ամրոցը կոչել է Կաչաղակաբերդ, քանի որ միայն կաչաղակներին է այն հասանելի: Տեղի բնակիչները բերդը ճանաչում են «Սղսղան» անունով. բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ մարդիկ սահել են լեռան գագաթից` չհասնելով պարսպին:

Մեզ է հասել մի պատմություն ըստ որի Կաչաղակաբերդը պաշարած զավթիչները մի քանի ամիս սպասում են, որ պաշարվածները ինքնակամ հանձնվեն: Նրանք վստահ էին, որ սննդի պաշարները բերդում սպառված են, սակայն պաշարվածները չէին հանձնվում: Բերդի տարածքում թշնամին նկատում է մի զարմանալի երևույթ. Այդ տեղանքում շատ են կաչաղակները: Զավթիչները գլխի են ընկնում, որ կաչաղակները հավաքվել են դիակների վրա: Պատսպարվելով ամրոցում և պաշտպանելով այն` հայերը սովամահ են լինում, սակայն չեն հանձնվում:

Կաչաղակների անունով էլ սերնդեսերունդ փոխանցվեց պատմությունը և ամրոցը մնաց ժողովրդի հիշողության մեջ որպես Կաչաղակաբերդ:

Վանքեր

Սանահին

Վանքի կառուցողները հայր ու որդի են եղել: Հայրը պատերն է շարել, իսկ որդին՝ քար կտրել ու տաշել: Վանքը չավարտած՝ որդին մահանում է: Եվ առանց սկալաները քանդելու հայրը թողնում, հեռանում է: Ժամանակ անց նա օտարության մեջ հանդիպում է մի շնողեցու և հայտնում վանքի սկալաները քանդելու գաղտնիքը: Շնողեցին գալիս է Սանահին, վարպետի ասած ձևով քանդում վանքի սկալաները և մեծ փող ստանում դրա համար:

Հաղպատ

Մի իշխան վարպետ է կանչում, որ վանք կառուցի: Վարպետը գալիս է Սանահին և սկսում աշխատել հարազատ որդու հետ: Աշխատանքի ժամանակ հոր, որդու ու մի ենթավարպետի միջև վեճ է ծագում: Որդին գժտվում է հոր և ենթավարպետի հետ և թողնելով շինարարությունը հեռանում է: Մեկ ուրիշ իշխան հրավիրում է նրան, որ գա իր համար վանք կառուցի: Որդին ընդունում է հրավերը: Երբ նոր վանքի պատերը բարձրանում են, Սանահինից նկատում են, որ դիմացը ինչ որ շենք է բարձրանում: բանվորներն այդ մասին հայտնում են իրենց վարպետին: Կիրակի օրը, երբ բոլորը հանգստանում էին վարպետ հայրը գալիս է որդու մոտ, մոտենում կիսակառույց վանքի պատերին և երկար զննում է: Բոլորը լուռ սպասում են վարպետի գնահատականին: Վերջապես հայր վարպետը ոտքը դնելով վանքի պատերից մեկին, ասում է. Հա՛խ պատ է (իսկական ամուր պատ է): Այս ասելով, վարպետը փաթաթվում է որդուն, համբուրում նրան և հաշտվում: Այդ օրվանից վանքի անունը մնում է Հաղպատ:

Մակարավանք

Պատմում են թե այս վանքի շինարարներն էին Մակար անունով վարպետն ու իր մինուճար որդին: Որդին քար էր տաշում գյուղում, նախշում, իսկ հայրը շարում էր: Վանքի պատերն աստիճանաբար բարձրանում էին, իսկ Մակար վարպետը աստիճանաբար կտրվում հողից: Նա գիշերում էր վանքի կիսատ պատերի վրա, որովհետև հնարավոր չէր իջնել այնտեղից, քանի դեռ չէր ավարտել շինությունը: Օրերից մի օր Մակար վարպետը նկատում է որ քարերը չեն համապատասխանում, անգամ նախշերն են ուրիշ: Վերևից հարցնում է թե ինչ է պատահել որդուն: Պատասխանում են, որ նա հիվանդ է: Եվ նա պահանջում է որ թեկուզ հիվանդ որդուն բերեն իր մոտ, սակայն նրանք չեն բերում: Մակարը, հասկանալով որ որդին մահացել է, վանքի գագաթից իրեն ցած է նետում ու մահանում: Վանքը մնում է կիսատ և մինչև օրս էլ կիսատ է: Մակար վարպետին թաղում են իր կառուցած վանքի պատի տակ, անունն էլ դնում Մակարավանք:

Տաթև

Վանքի կառուցումը ավարտելուց հետո, քարագործ վարպետը, դիմելով ցածրում գտնվող բանվորներին, երկու տաշեղ է պահանջում: Ստանալով տաշեղները վարպետը համբուրում է դրանք և ասում. «Հոգին սուրբ տա թև»: Խոսքը բերանում նրա ուսերին թևեր են բուսնում: Վարպետը թռչում, գնում է անհայտ ուղղությամբ: Բանվորները առանց վարպետի օգնության չեն կարողանում հանել փայտյա սկալաները: Ժամանակ անց, լսելով որ նա Պոլսում է գտնվում, վանքի շրջակայքի բնակիչները մարդ են ուղարկում վարպետի մոտ և խնդրում, որ նա գա և հանի վանքի սկալաները: Սակայն վարպետը չի վերադառնում: Միայն հայտնում է հանելու եղանակը: Վարպետի ասած խոսքից վանքը կոչվում է Տաթև:

Լենկ-Թեմուրը կամեցել է հիմնահատակ կործանել Տաթևի վանքը և արմատախիլ անել նրա մոտ գտնվող շարժական Գավազան-սյունը: Դրա համար նա հրամայել է իր հրոսակներին լծել տասը զույգ գոմեշ, գութանի շղթայով կապել սյունը և ձգել: Հենց որ գոմեշները սկսում են ձգել, շղթան կտրվում է և նրանք տապալվում են ձորը: Տեսնելով այդ ՝ Լենկ-Թեմուրը հեռանում է Տաթևից:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի Մասին

 

Հայաստանի լեգենդներն առանձնանում են իրենց յուրօրինակ մեկնաբանությամբ և բովանդակությամբ, և հանդիսանում են հայերի պատմության և կենցաղի անբաժան մասը: Հայ ժողովուրդը միշտ սիրել է լեռների, լճերի և տարբեր աշխարհագրական օբյեկտների անվան ծագումները կապել լեգենդների հետ: Այդ է պատճառը, որ Հայաստանում հանդիպող գրեթե բոլոր աշխարհագրական օբյեկտներն ունեն իրենց անվան հետ կապված որևէ լեգենդ կամ առասպել: Այժմ կներկայացնենք Հայաստանի լճերի և ջրվեժների մասին լեգենդները:

Սևանա լիճ

Սևանա լճի տեղում առաջ ցամաք է եղել՝ անտառապատ բլուրներով, ծաղկավետ դաշտերով ու բերրի վարելահողերով: Գյուղին մոտիկ բլրի տակ եղել է մի առատ աղբյուր, որից ջուր վերցնելիս գյուղացիները հանում էին ակունքի ահագին փակիչը և ապա զգուշությամբ հարմարեցնում իր տեղում:

Մի երեկո գյուղի հարսներից մեկը ջրի է գնում աղբյուր, հանում է փակիչը, կուժը լցնում և գալիս է տուն՝ մոռանալով փակել ակունքը: Ջուրը դուրս է հորդում, ծավալվում չորս կողմը. Երբ այն հասնում է տնակներին, բնակիչները փախչում են, ասելով ՝ «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»: Եվ մոռացկոտ հարսը քար է դառնում, իսկ ջուրն անընդհատ հոսելով կազմում է Սևանա լիճը, որի երեսից հազիվ վեր է բարձրանում քարացած հարսի գլուխը (Հարսնաքարը): 

Վանեցիները գաղթում և վերաբնակվում են Սևանի ափերին, որոշելով որ դա էլ մի Վան է: Բայց հետո տեղի ցուրտ ու դաժան կլիման դուր չի գալիս նրանց: Նրանք հիշում են իրենց երկրի մեղմ ու տաք բնությունը, իրենց բարեկեցիկ կյանքը և դառնորեն կանչում. Սև Վա՛ն եկավ մեր գլխին, սև Վա՛ն: Եվ այդպես էլ լճի անունը մնում է Սևան:

Այղր լիճ

Մի անգամ հովիվը այծի ետևից նետում է գավազանը, որն ընկնում է Արագածի գագաթին գտնվող լճի մեջ: Մինչև նա մոտենում է լճին՝ տեսնում է, որ գավազանը անհետացել է: Մի շաբաթից, ոչխարները դաշտ իջեցնելիս, հովիվն իր գավազանը տեսնում է Այղր լճում: Շալակում է մի պարկ դարման, բարձրանում Արագածի վրա և դարմանը դատարկում այնտեղի լճի մեջ: Երկու օր անց հովիվը դարմանի հետքը գտնում է Այղր լճում:

Սև լիճ 

Ժամանակին քառասուն գլխանի մի վիշապ է եկել, խմել է այս լճի ջրի կեսը, հետո պառկել, որ հանգստանա, մյուս կեսն էլ խմի, ցամաքեցնի: Աստծո հրամանով ՝ սարերը մոտեցել են, վերցրել այդ լիճը, բարձրացրել, հասցրել են մինչև երկինք, ազատելով վիշապից: Վիշապն այլևս չի կարողացել վերև բարձրանալ ջուր խմելու, ծարավել է, ճաքճքել, տրաքել և ցրիվ եկել չորս կողմը:

Վանա լիճ

Վանա լճի մեջ ահռելի վիշապներ կան, որոնց հետ միշտ պատերազմում են հրեշտակները:  Երբ վիշապը հազար տարեկան է դառնում, հրեշտակները ջրից վեր են քաշում նրան, մոտեցնում են արեգակին, որի տաքությունից նա մոխիր է դառնում և փոշիացած թափվում գետնին: 

Այդ օրերին լճի շրջակայքում այնպիսի թանձր մառախուղ է տիրում, որ մարդիկ ցերեկով մի քանի քայլի վրա իրար չեն տեսնում, օդը դղրդում է, գետինը շարժվում և երկնքից մոխիր է թափվում:

Վանա լճի մեջ վիշապի բույն կա , այնտեղ ապրում է մի ահագին վիշապ, որ բռնել է լճի ամբողջ հատակը: Հրեշտակները միշտ հարվածում են նրա պոչին, վիրավորւմ , որպեսզի վիշապը չմեծանա և լիճն ու ցամաքը կուլ չտա: Վիշապը մազեր և թևեր ունի և երբեմն սաստիկ ջուր է փչում երկրի վրա:

Շաքիի ջրվեժ

Ըստ ավանդության թշնամիները Գեղարքունի գավառից 93 գեղեցիկ աղջիկ են ուղարկում Մուղանում բանակ դրած իրենց առաջնորդին: Երբ գերի աղջիկների քարավանը հասնում է այստեղ, դիմելով իրենց առևանգիչներին` նրանք ասում են. «Մենք երկար ճանապարհին շատ փոշոտվել ու կեղտոտվել ենք, թույլ տվեք գետում լողանանք, նոր ներկայանանք ձեր մեծերին»:

Առևանգիչները համաձայնում են: Աղջիկները մերկանալով նետվում են Որոտանի ալիքների մեջ և սուզվելով` անհետանում: Միայն Շաքե անունով մի կապուտաչյա աղջիկ, Որոտանը թափվող գետակի միջով փախչելով, փորձում է ազատվել:

Թշնամիները հասնում են նրա հետևից, սակայն նույն վայրկյանին գետակի մեջ հրաշքով մի ժայռ է խոյանում, և ջուրը, նրա վրայով գահավիժելով, իր ճերմակ փրփուրների տակ թաքցնում է Շաքեին: Դրանից հետո այդ ջրվեժն ու նրա մոտ գտնվող գյուղը կոչվում են Շաքեի անունով:

Շաքին մի գեղեցիկ աղջիկ է եղել, նա այնքան գեղեցիկ է եղել, որ նրա գեղեցկությանը չի դիմացել մեր երկիրը նվաճելու եկած արաբ զավթիչներից մեկը, սիրահարվել է Շաքիին: Զավթիչը  հրամայել է աղջկան գալ իր մոտ, Շաքին էլ չի հնազանդվել ու իրեն նետել է բարձունքից ցած: Այդ պահին նրա հագուստի ճերմակ փեշերը տարածվել են ու դարձել ջրվեժ:

Ջերմուկի ջրվեժ

Ըստ լեգենդի ջրվեժի վերևի հատվածում, ուղղաձիգ ժայռերի վրա գտնվում էր մի իշխանի ամրոց, որն ուներ շատ գեղեցիկ դուստր, նրա ձեռքը խնդրելու էին գալիս աշխարհի տարբեր ծայրերից:  Գեղեցկուհին մերժում էր բոլորին, քանի որ նրա սիրտը պատկանում էր քաջարի ու գեղեցիկ մի երիտասարդի` հովվի որդուն: Աղջիկն ամեն օր կեսգիշերից հետո, իր ննջարանի լուսամուտից ձորն էր նետում մի երկար պարան, որով հովվի որդին խորը կիրճից բարձրանում էր իր մոտ: Երբ օրերից մի օր իշխանը գտնում է պարանը, նրա համար ամեն ինչ պարզ է դառնում:

Զայրույթի պահին հայրը անիծում է աղջկան ասելով. «Եթե մեկ էլ հանդիպես հովվի որդուն, ջրահարս դառնաս ու երբեք ջրից դուրս չգաս»: Աղջիկը հերթական հանդիպման ժամանակ, որպեսզի սիրեցյալին օգնի բարձրանալ իր դղյակը,  պարանի փոխարեն ժայռի բարձունքից կախում է իր երկար վարսերը: Սակայն նույն ակնթարթին իրականանում է հոր անեծքը. գեղեցկուհին դառնում է ջրահարս, իսկ կիրճ թափվող նրա գեղեցիկ վարսերը դառնում են ջրվեժ, որին ժողովուրդը անվանում է «Ջրահարսի վարսեր»:

Թռչկանի ջրվեժ

Տեղի ժողովուրդն ասում է որ Չիչխան գետը հարուստ է իշխանով և լեգենդի համաձայն նրանք թռչում են ջրվեժի վրայով ավելի քան 20 մետր բարձրությունից: Այդ իսկ պատճառով էլ ջրվեժը կոչվել է Թռչկան, թռչել բառից:

Կարդացեք նաև Հայաստանի լեռների մասին լեգենդները

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

 

Ավանդությունը պատմում է, թե հայոց լեռները մի ժամանակ հաղթանդամ ու հսկա եղբայրներ են եղել։ Ամեն օր առավոտ վաղ արթնանալով՝ նրանք սովորություն են ունեցել նախ կապել իրենց գոտիները և հետո միայն ողջունել իրար։ Ժամանակ է անցնում։ Եղբայրները ծերանում են, սկսում են ավելի ուշ արթնանալ։ Մի օր էլ արթնանալով՝ նրանք, հակառակ իրենց սովորության, մոռանում են նախ գոտիները կապել և բարևում են իրար։ Աստված տեսնելով այդ՝ բարկանում է, պատժում եղբայրներին։ Նրանք քարանում են ու դառնում լեռներ, գոտիները՝ կանաչ դաշտեր, իսկ քարացած եղբայրների արցունքները՝ անմահական աղբյուրներ:

Լեռները միշտ համարվել են առեղծվածային երևույթներ, և դրանով իսկ պատճառ են հանդիսացել մի շարք լեգենդների առաջացման: Այս լեգենդները, թվում է թե, ամբողջացնում են ազգային ինքնությունը, միևնույն ժամանակ նաև սիմվոլիկ նշանակություն տալիս լեռներին: Հայ ժողովուրդը հյուսել է բազմաթիվ լեգենդներ հայոց լեռների մասին: Այնուամենայնիվ այս լեգենդների մեծ մասը հիմնված են իրական պատմությունների վրա և ունեն իրական հերոսներ:

Արա լեռ

Արա լեռան անվան ծագումը կապվում է հայոց լեգենդար արքա Արա Գեղեցիկի անվան հետ: Ըստ լեգենդի Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը սիրահարված էր Արային: Նա ցանկանում էր իրար միացնել Ասորեստանն ու Հայաստանը և թագավորել Արայի հետ միասին: Բայց ինչքան էլ որ Շամիրամը ջանքեր թափեր՝  չէր կարողանում Արայի սիրտը գրավել: Եվ քանի որ Արան մերժել էր իրեն, Շամիրամը պատերազմ է հայտարարում Արային այն հույսով, որ կհաղթի Արային և կնվաճի նրա սիրտը: Պատերազմը տեղի է ունենում լեռան ստորոտին, որի ժամանակ Արան վիրավորվում է և մահանում: Սակայն Շամիրամը չի հաշտվում այն մտքի հետ, որ Արան այլևս ողջ չէ և հրամայում է Արայի մարմինը տեղափոխել լեռան գագաթը, որտեղ Արալեզները պետք է կենդանացնեին Արային: 

Այս պատմությունը ծագել է լեռան տեսքից, երբ նայում ես լեռանը այն կարծես պառկած մարդու տեսք ունի, ինչի շնորհիվ էլ մարդիկ այն կոչել են Արայի լեռ:

Աժդահակ լեռ

Աժդահակը իրանական առասպելաբանության չար վիշապն է՝ Աժի Դահական։ Աժի նշանակում է իժ, օձ, վիշապ, որի դեմ կռվում է ամպրոպի աստված Թրայետաոնան։ «Շահ-Նամեում» Աժի Դահական հանդես է գալիս իբրև օտար բռնակալ թագավոր՝ Զոհակ անունով, որի դեմ կռվում, հաղթում և որին շղթայում է Հրուդենը։ Այս առասպելական վիշապ Աժի Դահական հայոց հին վեպում դարձել է Մարաստանի թագավոր, որին հաղթում և սպանում է Տիգրանը։

«Տիգրան և Աժդահակ» վիպերգը կառուցվել է այս զույգ կերպարների հակադրության ու պայքարի հիման վրա: Աժդահակը, երկյուղելով հայոց Տիգրանից, երազում տեսնում է իր կործանումը և այն կանխելու նպատակով խնամիանում է Տիգրանի հետ՝ կնության առնելով նրա գեղանի քրոջը՝ Տիգրանուհուն։ Այդուհանդերձ Աժդահակը դավեր է նյութում ընդդեմ Տիգրանի։ Տիգրանուհու միջոցով դավադրությունը բացվում է․ Տիգրանն ու Աժդահակը մեծ զորքերով կռվի են ելնում իրար դեմ․ Տիգրանը սպանում է Աժդահակին, ազատում քրոջը, գերում է Աժդահակի առաջին կնոջը (Անույշին՝ իր զարմերով) և բերում բնակեցնում Մասիս լեռան արևելյան փեշերին։

Արարատ և Արագած

Մի ժամանակ Մասիսն ու Արագածը շատ սիրով քույրեր են լինում։ Մի օր, ինչպես է պատահում, նրանք կռվում են։ Մեկն ասում է՝ «Ես եմ լավը, ավելի բարձրը», մյուսը թե՝ «Ես քեզանից և՛ ավելի բարձր եմ, և՛ ավելի գեղեցիկ»։ Վրա է հասնում Մարութա լեռը և փորձում է հաշտեցնել քույրերին։ Տեսնելով, որ անկարող է խաղաղություն վերահաստատել, թողնում, հեռանում է և անիծում նրանց։ Չարագուշակ էր նրա անեծքը. «Թող Մասիսն ու Արագածն այնպես բաժանվեն միմյանցից, որ էլ երբեք չհանդիպեն»։ Իր հերթին Մասիսն Արագածին անիծում է, որ երբեք վիշտը դուրս չգա նրա սրտից, և արցունքը չպակասի աչքերից։ Արագածն էլ Մասիսին է անիծում, որ վշտից չորանա, աշխարհի երեսին մարդ չբարձրանա նրա կատարը, վրան մատաղ չմորթվի։ Այդպես էլ լինում է։ Արագածի գագաթին արցունքից լիճ է գոյանում, փեշերից հազարավոր աղբյուրներ են բխում։ Իսկ Մասիսը ցամաքում է, չորանում, ոչ ոք չի բարձրանում նրա գագաթը, ոչ էլ մատաղ է մորթվում այնտեղ:

Արտոս և Առնոս լեռները 

Երբ Նոյան տապանը հասնում է Արտոս լեռանը նա սկսում է արտասվել: Այսպիսով լեռը անվանվել է Արտոս ՝ արտասվել բառից: Իսկ երբ Նոյան տապանը հասել է Շատախ լեռանը, նա սկսել է կանչել «Տե՛ր Աստված, առ Նոյս», « Առ Նոյս» և լեռը ստանում է Առնոս անունը:

Մեկ այլ լեգենդի համաձայն նոյան տապանը լողալով գնացել է Կոռապաշ լեռան մոտ և կամեցել է նրա վրա հանգչել, սակայն վերջինս կոռվելով (կռանալով) ճանապարհ է տվել նրան դեպի դիմացի լեռը: Նոյը մոտենալով լեռանը ասել է « Առ Նոյս, առ Նոյս» , որից և առաջացել է լեռան Առնոս անունը:

Խուստուփ լեռ

Խուստուփը համարվում է սուրբ լեռ: Իզուր չէ ժողովուրդը նրան տվել ճգնավոր անունը: Լեռան անվան ստուգաբանություններից մեկի համաձայն՝ նրա հիմքում ընկած է խուռիերեն խութու արմատը, որը նշանակում է աղոթք: Դեռ հին ժամանակներից լեռը եղել է աղոթատեղի և ուխտագնացության վայր:

Խուստուփի լանջին, Կոզնի կոչված աղբյուրի մոտ է ամփոփված հայ ժողովրդի զորավար Գարեգին Նժդեհի մասունքները:

Դիզափայտ լեռ

Ըստ ավանդության, սարի գագաթին, հինավուրց Կատարո վանքի տեղում, 330-ականներին նահատակվել են մազքթաց արքա Սանեսանի զավակներն ու բազմաթիվ քրիստոնյաներ, որոնց դարձի էր բերել Ս. Գրիգոր Լուսավորչի թոռը՝ Արցախ աշխարհի առաջին եպիսկոպոս Ս. Գրիգորիսը։ Նորահավատներին դիզել են ինչպես փայտը և այրել (այստեղից էլ լեռան անունը)։ Նահատակների մասին հյուսվել են նաև այլ ավանդազրույցներ։ Հայաստան ներխուժած արաբները լեռն անվանել են Զիարաթ, որն արաբերեն նշանակում է «սրբավայր» (սրբատեղի, ուխտավայր)։

Կարդացեք նաև մեր հոդվածը Հայաստանի լճերի և ջրվեժների լեգենդների մասին

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

2019 թ-ի ապրիլի 9-ին, «Elite Plaza» բիզնես կենտրոնում տեղի ունեցավ «Համշենը անցյալի և ներկայի խաչմերուկներում» վավերագրական ֆիլմի դիտումը:

Վերջին ժամանակներում շատ է խոսվում Համշենի մասին, երիտասարդությունը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում դեպի համշենյան մշակույթը, երգում են համշենյան երգերը, պարում պարերը: Բայց թե ինչ է իրական համշենը և թե իրականում ինչն է համշենի մշակույթը դարձնում այդքան տարբերվող և միևնույն ժամանակ այդքան մոտ ու կանչող՝ քչերին է հայտնի:

Անանցանելի լեռներով, խոր ձորերով ու խիտ անտառներով, արտաքին աշխարհից կտրված, ինքնամփոփ, մութ ու մառախլապատ մի երկրամաս է Համշենը: Այլ ազգերի հետ մեկտեղ այսօր էլ Համշենում ապրում են էթնիկ հայեր, որոնք յուրահատուկ բարբառի, երաժշտության ու մշակույթի կրողն են:

Միջոցառման մեկնարկը

Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես եկավ համշենագետ Սերգեյ Վարդանյանը՝ պատմելով  ֆիլմի ստեղծման, նկարահանման աշխատանքների մասին: Նա նշեց, որ Ֆիլմն արժանացել է Հոլիվուդում անցկացվող «Արփա» միջազգային կինոփառատոնի Արմին Վեգների անվան մարդասիրական մրցանակին: Այն ցուցադրվել է նաեւ «Ոսկե ծիրան» երեւանյան միջազգային, Նյու Յորքում կայացած «Socially Relevant Films» կինոփառատոներում, Տորոնտոյի «Նուռ» փառատոնում, Պրահայում եւ այլն:

Սերգեյ Վարդանյանը խոսեց նաև Լուսինե Սահակյանի հեղինակած «Համշենը հայկական ձեռագրերում» գրքի մասին:

Այնուհետև սկսվեց ֆիլմի դիտումը:

Մաս առաջին / Արդվինի նահանգ

Ֆիլմը երկու մասից է բաղկացած: Առաջին մասում, որ կոչվում է «Արդվինի նահանգ», հայոց Համշեն գավառի մասին պատմական ակնարկից հետո ներկայացվում են դրվագներ Արդվինի նահանգի Խոփա գավառի համշենցիների կյանքից: Ֆիլմը կառուցվել Լուսինե Սահակյանի  ուղևորությանը համաձայն: Բռնի իսլամացումից` 18-րդ դարից հետո, բուն Համշենից համշենցիների մի խումբ տեղաշարժվել է Արդվին: Թեև դարերի ընթացքում նրանք կորցրել են հայկական ինքնության շատ կարևոր շերտեր, բայց, զարմանալիորեն, թուրքական այդ մեծ օվկիանոսում կարողացել են պահպանել հայրենի Համշենի բարբառի իրենց տեղական խոսվածքը: Նաև այս հանգամանքով է պայմանավորված, որ նրանց մի մասն ընդունում է իր հայկական ծագումը։

Համշենցիներն ունեն իրենց յուրահատուկ երգարվեստը, պարերը, որոնք ուղեկցվում են սրնգի, երբեմն` պարկապզուկի նվագակցությամբ, օգտագործում են նաև զուռնա ու դհոլ: Ֆիլմում տեղ են գտել դրվագներ Խոփայի համշենցիների պարերից, երգերից` հայտնի երգիչների և գյուղացիների կատարմամբ, նմուշներ նրանց տեղական խոսվածքից ու բանահյուսությունից, հավատալիքներից, զբաղմունքից, ինչպես նաև խոհանոցից:

Մաս երկրորդ / Ռիզեի նահանգ

Երկրորդ մասը, որ կոչվում է «Ռիզեի նահանգ», արդեն ներկայացվում է թուրքախոս համշենցիներին: Ռիզեի համշենցիների շրջանում թրքացումն առավել խոր արմատներ է գցել: Նրանք մոռացել են իրենց մայրենին` հայերենը, և խոսում են թուրքերեն: Ոմանք ընդունում են, որ ունեն հայկական ծագում, սակայն անմիջապես հավելում են, որ արդեն թուրքացել են:

Ֆիլմը ավարտվում է հետևյալ տողերով ՝ «Ինչո՞ւ այսպիսի ճակատագիր», որն ամբողջացնելով ֆիլմի տպավորությունները, ստիպում է ևս մեկ անգամ հայացք նետել մեր ժողովրդի ճակատագրին և պարզապես պահպանել այն, ինչ մոտ է, մերն է և հարազատ:

Ֆիլմի ցուցադրումից հետո Լուսինե Սահակյանը պատասխանեց մասնակիցների հարցերին, պատմեց մի քանի զվարճալի միջադեպի մասին և խոսեց նկարահանման ժամանակ առաջացած դժվարությունների:

Երեկոն համեմված էր համշենյան շնչով։ Միջոցառման ընթացքում մասնակիցները ստացան իրենց այն հարցի պատասխանը, թե ի՞նչ է Համշենը և ո՞վքեր են համշենցիները:

Միջոցառման ավարտին մի խումբ երիտասարդներ, լցված համշենյան էներգիայով, ներկայացրին «Համշենի Թրթռուկ» պարը:

Բլոգ Հայաստանի Մասին

Ծիրան, դուդուկ, խաչքար, Սևանա լիճ՝ սրանք այն խորհրդանիշներն են, որոնք անմիջապես կապվում են Հայաստանի հետ: Իհարկե, այս բոլոր խորհրդանիշները հատուկ նշանակություն ունեն ինչպես երկրի մշակույթի, այնպես էլ մարդկանց համար: Սրանք այն խորհրդանիշներն են, որոնք հայտնի են ամբողջ աշխարհին, սակայն Հայաստանն ունի նաև մի շարք յուրօրինակ խորհրդանիշներ, որոնք քչերին են հայտնի: Այստեղ առանձնացրել ենք Հայաստանի քիչ հայտնի խորհրդանիշները:

Վիշապաքարեր

Առաջին քիչ հայտնի խորհրդանիշը վիշապաքարերն են: Վիշապաքարերը հազարավոր տարիների պատմություն ունեցող քարակոթողներ են, որոնք գտնվել են հենց Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում: Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում են հայտնաբերվել մոտ 150 վիշապաքարեր, որոնց մեծ մասը թվագրվում է ք.ա. 3-4 հազարամյակներին:

Հին հայկական առասպելաբանության մեջ վիշապը հստակ ինչ-որ կենդանատեսակ չէ և ոչ մի կապ չունի Եվրոպական առասպելներում հանդիպող հրեշների հետ: Մի շարք աղբյուրներում վիշապները համարվում են ջուր և հարստություն պարգևող ոգիներ: Երբեմն երաշտների ժամանակ մարդիկ երկրպագում էին այս վիշապներին՝ հավատալով, որ դրանք կարող էին փրկել իրենց երաշտից: Կա կարծիք, որ այս քարերի վրա պատկերված կերպարներն էլ հենց ներկայացնում են այդ առասպելական վիշապներին: Գոյություն ունի նաև որոշակի կապ այս վիշապաքարերի և ջրի միջև: Քանի որ այս քարակոթողները հիմնականում տեղադրված են եղել ջրի աղբյուրների մոտ: Մարդիկ հնում հավատացել են ,որ վիշապաքարերը ջրի աղբյուրների մոտ դնելով նրանք վախեցնում էին վիշապներին, որոնք ցանկանում էին փակել ջրի ակը:

Կախված իրենց ձևից և պետկերաքանդակներից՝ վիշապաքարերը բաժանվում են 3 հիմնական խմբի: Առաջին տիպը դրանք ձկանակերպ հսկայական քարակոթողներն են: Երկրորդ տեսակն իրենից ներկայացնում է բազալտե արձան, որի վրա ցլի կամ խոյի գլուխ է քանդակած։ Երրորդ տիպը վերը նշված երկու տեսակների խառնուրդն է: Հայաստանում մեծ քանակությամբ վիշապաքարեր գտնվել են Գեղամա լեռներում:

Այս քարակոթողների հետ կապված կան բազմաթիվ չբացահայտված առեղծվածներ, որոնք չեն խանգարում, որ այս յուրահատուկ հուշարձանները դառնան Հայաստանի այցեքարտ՝ հիացնելով բազմաթիվ օտարերկրացիների: 

Քարերի սիմֆոնիա

Չնայած, որ Արարատը միշտ եղել է Հայաստանի ամենաճանաչված բնական հուշարձանը, բայց կա մեկ այլ բնական հուշարձան, որի մասին նույնպես չպետք է մոռանալ՝ Քարերի սիմֆոնիան: Գառնու տաճարի հարևանությամբ՝ Ազատի կիրճում է գտնվում այս բազալտե հուշարձանը: Այն իրենից ներկայացնում է հնգանկյուն և վեցանկյուն բազալտե սյուներ, որոնք իրենց սիմետրիկության շնորհիվ ձեռագործ են թվում: Գետի վրա կախված այս սյուների շարքը հիշեցնում է երգեհոն երաժշտական գործիքը, որը միախառնվում է կիրճով հոսող Ազատ գետի ձայնի հետ՝ ստեղծելով յուրահատուկ սիմֆոնիա:

Այս բնական հուշարձանն անհրաժեշտ է ներառել Հայաստանի խորհրդանիշների ցանկում, քանի որ այն աշխարհում հազվադեպ հանդիպող հուշարձան է: Մեկ այլ նմանատիպ երևույթ, որն ինչ-որ չափով նման է Քարերի սիմֆոնիային, Հյուսիսային Իռլանդիայում գտնվող «Հսկաների ճանապարհն» է: Այն նույնպես բաղկացած է երգեհոն հիշեցնող բազալտե սյուներից: Բայց, ի տարբերություն Քարերի սիմֆոնիայի, նրա բազալտե սյուները կարծես վեր են խոյանում գետնի տակից: Եվ միգուցե հենց դրանում էլ կայանում է Քարերի սիմֆոնիայի յուրահատկությունը. կարծես այն ինչ-որ գերբնական ուժով ստեղծված և երկնքից կախված բնության հրաշք լինի: Այսպիսի հուշարձանն անհրաժեշտ է համարել Հայաստանի խորհրդանիշ ՝ Արարատի հետ միասին: 

Բեզոարյան այծ

Բեզոարյան այծը եղջերավորների ընտանիքին պատկանող կենդանի է, որը հանդիսանում է ներկայիս տնային այծի նախնիներից: Սրանք համարվում են նաև լեռնային այծեր, որոնք մեծ մասամբ տարածված են եղել Հայկական լեռնաշխարհում: Բեզոարյան այծերի հիմնական առանձնահատկությունը նրանց եղջյուրներն են, որոնք հիմնականում օգտագործվում են պաշտպանության և պայքարի համար: Արուների եղջյուրի երկարությունը կարող է հասնել մինչև 130 սմ-ի: Բեզոարյան այծը 1996 թ-ից գրանցված է ԲՊՄՄ կարմիր ցուցակում «խոցելի»՝ Vulnerable կարգավիճակով:

Այս տեսակը, ցավոք, ոչնչացման եզրին է գտնվում, քանի որ մարդիկ շարունակում են որսալ դրանց: Բեզոարյան այծի ստամոքսում առկա է կարծրացած մազափունջ, որը հենց կոչվում է բեզոար: Այծերն իրենց անունը ստացել են հենց սրա շնորհիվ: Հայկական մշակույթում բեզոարյան այծերի կարևորությունը հիմնված է առասպելաբանության վրա: Հնագույն ժամանականերում մարդիկ երկրպագել են բեզոարյան այծերին: Այդ մասին են վկայում նաև բազմաթիվ ժայռապատկերներում պատկերված բեզոարյան այծերը: Այս յուրահատուկ այծերը մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում ոչ միայն մասնագետների, այլ նաև բազմաթիվ օտարերկրացիների շրջանակներում, ինչն էլ կարող է նրանց դարձնել Հայաստանի խորհրդանիշներից մեկը:

Դաղդղան

Գրեթե բոլոր մշակույթներում էլ կարելի է հանդիպել հատուկ թալիսմաններ, որոնք օգնում են պաշտպանվել չար աչքից: Այս բոլորի մեջ ամենատարածվածը թերևս աչքի ուլունքներն են, որոնք շատ մարդիկ՝ այդ թվում և հայերը, կրում են իրենց պարանոցին կամ կախում իրենց դռներից և պատուհաններից: Սակայն հայերն ունեն իրենց յուրահատուկ չարխափան թալիսմանը, որը կոչվում է դաղդղան: Այն փայտից պատրաստված թալիսման է, որը մարդիկ կրել են որպես զարդ, կախել կենդանիների վզից, ինչպես նաև տան անկյուններում, որպեսզի պաշտպանվեն չար ուժերից: Դաղդղան պատրաստելու համար օգտագործվել է հիմնականում բռինչ կոչվող ծառի փայտանյութը, որն էլ մարդիկ անվանել են դաղդղան: Դաղդղանը պատրաստել են փայտի վրա տարբեր նախշազարդեր փորագրելով:

Յուրաքանչյուր դաղդղան յուրահատուկ է և երբեք չի կրկնվում: Վարպետը դաղդղանի վրա պատկերում է նշաններ, որոնցից յուրաքանաչյուրն առանձնահատուկ իմաստ և նշանակություն ունեն: Դաղդղաններ պատրաստում էին նաև նորածին երեխաների համար, որպեսզի նրանց պաշտպանեին չար աչքից: Սակայն երեխաների համար պատրաստված դաղդղաններն ավելի փոքրիկ էին և հաճախ ունեին փոքրիկ ուլունքի տեսք: Հնում մարդիկ հավատում էին, որ դաղդղան կրելով իրենք ամբողջովին պաշտպանված էին չարի ներգործությունից: 

Չնայած որ այժմ՝ կրոնական հավատալիքների փոփոխման արդյունքում, մարդիկ այլևս այս հմայիլներին չեն վերագրում չարխափան հատկանիշներ, բայց միևնույն է դրանք իրենց յուրահատկության շնորհիվ կարող են հանդիսանալ Հայաստանի խորհրդանիշներից մեկը: 

Որդան Կարմիր

Հայկական այս յուրահատուկ ներկանյութը, որը հայտնի է «որդան կարմիր» անունով, միջատ է, որը տարածված է եղել Հայկական լեռնաշխարհում: Ինչպես հնագույն գրավոր աղբյուրներն են վկայում, որդան կարմիր ներկանյութը Հայաստանում օգտագործվել է դեռևս հնագույն ժամանակներից: Երևանի Մատենադարանում պահպանված մի շարք ձեռագրերում կարելի է տեսնել կատարյալ վառ կարմիր գույնով գրվածքներ, որոնց համար օգտագործվել է հենց որդան կարմիրը: Այս կարմիր ներկանյութը մեծապես օգտագործվել է նաև հայկական գորգերի մեջ, և դրա շնորհիվ արաբական խալիֆաթի դարաշրջանում հայկական գորգերն անվանում էին նաև «կարմիր գորգեր»:

Միջնադարից սկսած արդեն հայկական որդան կարմիրը մեծ հռչակ էր վայելում ամբողջ աշխարհում՝ ինչպես Մերձավոր արևելքում, այնպես էլ Եվրոպայում: Ք.ա. 3-րդ հազարամյակում Պարսկաստանի թագավորն այս կարմիր ներկանյութը հասցնում է Հռոմ: Նա այն Ավրելիանոս կայսերը ներկայացրեց բրդյա ներկված կտորի տեսքով: Հռոմեացիները հիացած էին ամբողջ աշխարհում հայտնի այս հայկական ներկի հիասքանչ գույնով: Այն բավականին թանկ գնով վաճառվում էր այնպիսի վայրերում ինչպիսին էր՝ Կոստանդնոպոլիսը, և մարդիկ նույնիսկ հեռավոր Եվրոպայից հասնում էին այստեղ, որպեսզի գնեին այն: Այն ժամանակ որդան կարմիրը հանդիսանում էր Հայաստանի տնտեսության հիմնասյուներից մեկը:

Այս միջատն ապրում է հողի տակ: Կարմիր գույնը սովորաբար ստացվում է միջատներին որոշ ժամանակ հատուկ քիմիական միջավայրում պահելու արդյունքում: Որդան կարմիրն այսօր համարվում է վտանգված տեսակ: Դրա պահպանության համար 1987 թվականին Արմավիրում բացվել է «Որդան Կարմիր» արգելավայրը:

Այնպիսի խորհրդանիշներն, ինչպիսիք են նուռը, ծիրանը և Արարատ լեռը, միևնույն է շարունակում են մնալ Հայաստանի կարևորագույն խորհրդանիշներից: Սակայն վերը թվարկված խորհրդանիշները նույնպես դասվում են դրանց շարքին: Այս խորհրդանիշները նույնպես պետք է լավ ճանաչելի լինեն, ոչ այն պատճառով, որ արդեն հայտնիները բավարար չեն, պարզապես դրանցից յուրաքանչյուրն առանձնահատուկ նշանակություն ունի Հայկական մշակութային արժեքների համատեքստում:

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին