Մասնագիտություն (ինչո՞վ ես զբաղվում)

Մասնագիտությամբ իրավաբան եմ

Ի՞նչը ստիպեց քեզ առաջին անգամ մասնակցել արշավի, ի՞նչ էիր զգում առաջին անգամ քո «հարմարավետության գոտուց» դուրս գալուց

Առաջին արշավս եղել է հեռավոր 1998թ.-ին, երբ Կապանում մասնակցում էի մանկական ճամբարի: Վերջերս թղթերս փորփրելուց հայտնաբերեցի, որ այն ժամանակ ստացել եմ մեքենագրով տպված պատվոգիր, որտեղ նշված էր, որ հաջողությամբ հաղթահարել եմ Քեռակնոջ գագաթը: Միգուցե մեր ակումբով մի օր բարձրանանք…)

Ինչու՞ ես լեռներ բարձրանում. ի՞նչ են տալիս քեզ լեռները 

Թույլ տվեք պատասխանել հռետորական հարցով. «Իսկ դուք ինչո՞ւ եք սիրում նայել ծովին, կրակին, երկնքին…»: Պարզապես սիրում եք, չէ՞)

Բաղացսար

Ու՞նես սիրելի մեջբերում լեռների մասին 

Ոչ)

Ու՞նես ավելի բարդ ու բարձր լեռներ նվաճելու ցանկություն 

Կուզենայի բարձրանալ Մաթերհորնը:

Ո՞րն է քո ամենահիշարժան արշավը և ինչո՞վ է այն հիշարժան

Ամենահիշարժան արշավը թերևս Արցախում Կուսանաց լեռան արշավն էր: Ես վաղուց արդեն կազմել էի իմ սիրելի լեռների ցուցակը ու չէի պատկերացնում, որ կտեսնեմ մի լեռ, որը կգերազանցի նախորդ բոլորին: Լեռն աչքի է ընկնում ռելիեֆի բազմազանությամբ, թե՛ ստորոտից, թե՛ գագաթից բացվող հրաշալի տեսարաններով: Իսկ արշավն է՛լ ավելի հիշարժան դարձրեց ընկերական միջավայրը: Ամենահիշվող պահը գիշերն էր վրանում, երբ ընկերներս երշիկի կտորներ էին խցկել իմ՝ բոլորից հեռու խփված վրանի տակ, ու հոտը հսկող գամփռերը գիշերս դժոխք դարձրին)

Կուսանաց լեռ

Ի՞նչ խորհրդով կօգնես այն մարդկանց, ովքեր երկար ժամանակ ուզում են սկսել արշավել, բայց այդպես էլ չեն համարձակվում 

Թող պարզապես զանգեն, դժվարը զանգելն է…)

Ուզու՞մ ես դառնալ ակումբի անդամներից մեկը: Միացի՛ր մեր արշավներին:

Գագիկը հանդիսանում է նաև մեր բազմաթիվ տեսանյութերի հեղինակ, որոնք կարող եք դիտել մեր Youtube-յան ալիքում:

Ծանոթացեք մեր ակումբի մյուս անդամների հետ.

Դալար Չահարմահալի

Գևորգ Մովսիսյան

Աստղիկ Բաբալարյան

Թագուհի Մանուկյան

Նարե Մանուկյան

Լիլիթ Տոնոյան

Մարիամ Ղազարյան

Արթուր Զարբաբյան

Մերի Անտոնյան

Մասնագիտություն (ինչո՞վ ես զբաղվում)

Մասնագիտութամբ (կրթությամբ) իրավաբան եմ: Աշխատում եմ «Հովնանյան ինթերնեյշնլ» ընկերությունում:

Ի՞նչը ստիպեց քեզ առաջին անգամ մասնակցել արշավի, ի՞նչ էիր զգում առաջին անգամ քո «հարմարավետության գոտուց» դուրս գալուց

Արշավների մասնակցում եմ շատ վաղուց, սկզբնական շրջանում հիմնականում էքսկուրսիոն արշավներ էին և նպատատակն էր առավելապես հայրենաճանաչությունը: Լեռնային արշավների ավելի ուշ միացա: Սկիզբ հանդիսացավ երազանքիս Լեռը բարձրանալը, չնայած մինչ այդ էլ եղել էին մի քանի վերելքներ, բայց ամեն ինչ սկսվեց 2014թ. ձմռանը, երբ տեսա ArmGeo-ի հայտարարությունը Արարատի գագաթ բարձրանալու վերաբերյալ, անմիջապես մեկ հեռախոսազանգ, երկար զրույց, ոգևորություն, և 2014թ. օգոստոսի 20-ից կյանքս փոխվեց 5165 °-ով, արշավական կյանքս էքսկուրսիոնից փոխվեց լեռնայինի:

Առաջին անգամ «հարմարավետության գոտուց» դուրս գալու հիշողություններ չեն պահպանվել ))) Ավելին՝ տարիների ընթացքում «հարմարավետության գոտին» փոխատեղվել է: Յուրաքանչյուր վերելքից հետո, իջնելով ներքև, ավելի ու ավելի է խորանում այն գիտակցումը, որ մեր հզորության մի մասն ու հպարտության մեծ մասը մնաց այնտեղ, վերևում: Լեռներում ես ինձ զգում եմ:

Վերելք Արարատի գագաթ

Ինչո՞ւ ես լեռներ բարձրանում, ի՞նչ են տալիս քեզ լեռները

«Երջանկությունը ոչ թե սարերի հետևում է, այլ սարերում» հայտնի արտահայտությունը լեռնագնացների համար ոչ թե այն հումորների շարքից է, որն ունի ճշմարտության հատիկ, այլ կարգախոս է, որի հետևում տասնյակ գագաթներ են, հարյուրավոր կիլոմետրեր, զարմանահրաշ մարդիկ, ապրած կյանք…

Արշավների ընթացքում յուրաքանչյուրը տարբեր զգացումներ է ունենում: Իմ համար բարձրության զգացումը ամենախենթն է, ամենահրապուրիչը, ազատությունն՝ ամենացանկալին: Գագաթներից բացվող հորիզոններն են, որ ապահովում են ազատության ամենակատարյալ զգացումը: Դե, լեռների կատարներն էլ հեռացնում են այն հորիզոնը, որ փակ է թվում լեռան ոտքի տակ՝ ընդլայնելով ազատության սահմանները:

Այս ամենն ընդամենը կցկտուր փորձ է պատասխանելու, թե ինչու եմ բարձրանում լեռներ, իսկ թե ինչ են տալիս լեռները… Չգիտեմ էլ՝ պարտադի՞ր է արդյոք, որ ինչ որ բան տան լեռները: Այդպիսի ակնկալիքը ավելի շատ գալիս է ամեն ինչի նկատմամբ մարդու՝ սպառողական մոտեցումից: Միևնույն ժամանակ, երբ անվերջ փնտրտուքների մեջ ես, բայց լեռներում զգում ես ներդաշնակություն և լեռներում հասնում ես ինքնաճանաչողության որոշակի մակարդակի, զգում ես, որ այնուամենայնիվ լեռներն ավելի «բարձր» են մեր մոտեցումներից. նվիրում են ու տալիս առանց ակնկալիքի:

Մարդն ինքնաճանաչողության ճանապարհին հաճախ է ստուգում սահմանն իր  հնարավորությունների: Ո՛ւ երբ սպառված են ուժերդ և մնացել է միայն կամքը և նպատակին հասնելու անկասելի վճռականությունը, ո՛ւ երբ զգում ես, որ լեռներում տարերքին տրված պատրաստ ես ցանկացած մարտահրավերի, ավելի շատ ես ձգտում կրճատել դեպի լեռներ տանող ճանապարհները…

Ակամա հիշեցի Վարդգես Պետրոյանի հետևայալ տողերը.

«Լեռներում … միայն ապրել կարելի է: Ու դրա համար էլ ինձ թվում է, թե միայն դիակներն են, որ փախչում են լեռներից: Եվ լեռներն ինձ ասացին՝ մարդը ապրում է որոնելու համար, թեկուզ ամբողջ կյանքում ոչինչ չգտնի…»:

Ունե՞ս սիրելի մեջբերում լեռների մասին

Շա՜տ…

Դե լեռների թեման գրեթե բոլոր հեղինակների մոտ առկա է, բայց փորձեմ իմ սիրելի հեղինակից.

Ես լեռներից իջնում եմ ցած՝
Պղտորությունըս պարզելով,
Ինչ-որ չափով հարստացած,
Ինչ-որ չափով նվազելով… (Պ. Սևակ)

Նաև Նիցշեի հեևյալ տողերն եմ մշտապես հիշում. «…ով ամենաբարձր լեռներն է բարձրանում, նա ծիծաղում է կյանքի և բեմի բոլոր ողբերգությունների վրա…»:

ԴԻզափայտ լեռան գագաթին / Արցախ

Ունե՞ս ավելի բարդ ու բարձր լեռներ նվաճելու ցանկություն

Քանի դեռ լեռները կան, գոյություն ունեն, լեռնագնացի հայացքը միշտ վեր է ուղղված…

Այո՛, ինչ խոսք, անգամ ցանկ ունեմ կազմած, չնայած  ցանկում ընդգրկված ոչ բոլոր լեռներն են արդեն բարձրացածներից բարդ ու բարձր, բայց կան նաև այդպիսք:

Պետք է նշեմ սակայն, որ ինձ համար լեռներն ինքնանպատակ չեն ու զուտ զանգվածներ չեն միայն, լեռները նաև մարդիկ են՝ լեռնագնացներ, ընկերներ, ում հետ ճանապարհ ես անցնում, դժվարություններ ես հաղթահարում, ում վրա հույս ես դնում, ում հետ կիսում ես գագաթ հասնելու բերկրանքը, ովքեր լցնում են ու իմաստավորում ապրածդ օրը, ում հետ պատրաստ ես հետագայում ավելի բարդ ու բարձր լեռներ բարձրանալ: Նաև մարդիկ՝ որոնց հանդիպում ենք գյուղերում, լեռներում: Հողագործներ, հիմանականում անասնապահներ՝ պարզ, ուղղամիտ, սրտաբաց, պատրաստակամ, ովքեր և հիշարժան են դարձնում այդ գյուղը, տարածաշրջանը, և անընդհատ ուզում ես վերադառնալ:

Ո՞րն է քո ամենահիշարժան արշավը և ինչո՞վ է այն հիշարժան

Երբ տարվա ընթացքում ավելի քան 50 օր անցկացնում ես լեռներում, իսկ 2017-ը այդպիսիններից էր, դժվար է առանձնացնել մեկը: Փորձեմ գոնե 3 դրվագ, այն էլ միայն 2017-ի արշավներից.

1. Բաղացսարի գագաթը 3249 (իմ բարձրացած ավելի քան 100 լեռներից թերևս միակը, որի գագաթին ունեցած զգացողություններս չեն կրկնվել ոչ մի այլ տեղ. ես երբեք չեմ զգացել այդքան ուժեղ ու այդքան մաքուր ուրախություն)
2. Ծարասարի վերջալույսը (այդ օր ես քառասուներեք անգամ տեսա, թե ինչպես է արևը մայր մտնում (Un jour, j’ai vu le soleil se coucher quarante-trois fois! Saint-Exupéry))
3. Կուսանացի երեք օրերի յուրաքանչյուր վայրկյանը (ինչպես Ծիգոն))) է հաճախ ասում. «Արցախը կամ սիրում ես կամ Արցախում չես եղել…», դրա համար թերևս առանց բացատրություննների կամ էլ պոետիկ.

Ինչ որ լավ է այս աշխարհում`
Բոլորն էլ կա Ղարաբաղում,
Բոլորն էլ կա և ավելին,
Սար չի հասնի մեր սարերին…
Ինչպես մայրն իմ ողջ աշխարհի
Մայրերից էլ լավն է, բարի,
Այդպես էլ հողն իմ Ղարաբաղի
Քաղցր է, և թող Աստված պահի,
Եվ կպահի, մի կասկածիր,
Աստված էլ է ղարաբաղցի…))))

Կուսանաց լեռ / Արցախ

Այս երեքի յուրահատկությունը շեշտելու համար ուզում եմ նշել, որ 2017-ի է եղել Փոքր Իշխանասարի վերելքը, տարին սկսվել և ավարտվել է Արցախում դիմավորած արշավական, արմջեոական, ոչ ավանդական ամանորով և վերջապես Սիփանը:

Սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ յուրաքանչյուր արշավ գերազանցում է նախորդներին, հետևաբար` լավագույններն առջևում են, այնպես որ եղե՛ք մոտ բնությանը, արշավե՛ք, այն ձեզ հնարավորություն կտա անվեջ բացահայտել Հայաստանը:

Ի՞նչ խորհրդով կօգնես այն մարդկանց, ովքեր երկար ժամանակ ուզում են սկսել արշավել, բայց այդպես էլ չեն համարձակվում

Այն, որ ուզում են դա արդեն լավ է ))), կարծում եմ, ցանկությունը առաջնային նախապայմանն է: Երբեք ուշ չէ, վերցրեք հեռախոսը, հավաքեք 5165, չմոռանալով սկզբում 043 00…., և, վստահ, ձեր կյանքն էլ կփոխվի 5165 °-ով. բնությունը, լեռները օպերային ներկայացում չեն, որ կա՛մ սիրես, կա՛մ ոչ, մեկ վերելքը բավարար է, որ սիրտդ թողես լեռներում…

Ուզու՞մ ես դառնալ ակումբի անդամներից մեկը: Միացի՛ր մեր արշավներին:

Ծանոթացեք մեր ակումբի մյուս անդամների հետ.

Դալար Չահարմահալի

Գևորգ Մովսիսյան

Աստղիկ Բաբալարյան

Թագուհի Մանուկյան

Նարե Մանուկյան

Լիլիթ Տոնոյան

Մարիամ Ղազարյան

Արթուր Զարբաբյան

Մերի Անտոնյան

Ռուբեն Զաքոյան

Նարե Մկրտչյան

Հովհաննես Նազարյան

Գևորգ Հարությունյան

Նարինէ Վարդանյան

Անի Մոսյան

Վարդ Գրիգորյան

Գևորգ Հայրապետյան

Անի Հակոբյան

Անի Խաչատրյան

Տիգրան Գասպարյան

Վարդուհի Եսայան

Անի Հարությունյան

Աստղիկ Թորոսյան

Կարեն Սարգսյան

Գագիկ Սարգսյան

Հրաչյա Իվանյան

Մարիամ Կիրակոսյան

Գառնիկ Պողոսյան

Ֆելիքս Քոչարյան

Անի Բաղդասարյան

Այս ճարտարապետական համալիրը նշանավոր կրոնական կենտրոն էր: Գտնվում է Որոտան գետի աջափնյա ձորում, Որոտանի և նրա Տաթև վտակի միախառնման վայրում: Անապատի ստեղծման առիթը նույն ձորում, դեպի հարավ գտնվող Հարանց անապատի կործա­նումն էր 1658 թ.-ի երկրաշարժից, որից շատ չանցած Հակոբ կաթողիկոսը որոշում է նոր մենաստան կառուցել և այստեղ տեղափոխել նախկին անապատի միա­բանությունը։ Տաթևի Մեծ անապատի շինարարությունը սկսվել է 1660 թ-ին:

Տաթևի Մեծ Անապատի հատակագիծը

Համալիրի կանոնավոր հատակագիծը ընդօրինակված է նախորդ Անապատից (միայն չափերն են մեծ): Կազմված է գեղեցիկ աշտարակներ ունեցող, ուղղանկյուն կրաշաղախ պարիսպներով պարփակված հիմնական մասից և նրան հարավից կից սեղանաձև հատակագծով օժանդակ մասից:

Տաթևի Մեծ անապատի համակառույցը տեղադրված է Որոտանի անդնդախոր ձորում: Մոտեցումը դեպի անապատ հնարավոր է Սատանի կամրջի կողմից, որից դեպի արևելք՝ Որոտանի նեղ կիրճը, զգալի լայնանում է և գետի աջ ափին կազմում մի թեքադիր փոքրիկ հովիտ, ծածկված խիտ անտառակով և փարթամ բուսականությամբ։ Ահա այս գեղեցիկ վայրում է կառուցված Մեծ անապատի պարսպապատ համալիրը, համարյա քողարկված շրջապատի հսկա ընկուզենիներով ու թզենիներով։ Տեղանքն ունի թեթևակի թեքություն դեպի արևելք՝ դեպի գետը և միանգա­մայն հարմար է խոշոր համակառույցի տեղադրության համար։ Անկասկած տվյալ տեղում անապատի հիմնադրումը թելադրված էր նաև սառնորակ աղբյուրի առկայությամբ,  որը կառուցման ընթացքում թողել են  բակում։

Տաթևի Մեծ Անապատ

Տեղանքի ոչ մեծ թեքությունը հնարավորություն է տվել անսամբլն իրականացնել կանոնավոր հատակագծով: Ողջ հորինվածքը կազմված է ուղղ­անկյուն պարսպապատերով պարփակված հիմնական մասից և նրան հարա­վից   կից  սեղանաձև  հատակագծով  օժանդակ  մասից։ Տաթևի Մեծ անապատի համակառույցը լրիվ անջատ­ված Է շրջապատից և նրա ճարտարապետությունը դրսից ընկալելու հնարա­վորություն չկա։ Սակայն Սյունյաց աշխարհի բնությունը ստեղծել է մի այնպիսի կետ, որից կարելի է ընդգրկել ողջ անսամբլը և նրա շրջապատի համայնապատկերը։ Դա Որոտանի  անդնդախոր  ձորի  հանդիպակաց լանջն է, որտեղից օձագալար անցնում է դեպի Տաթևի վանքը տանող ճանապարհը։ Այս գլխապտույտ բարձրությունից երևում է ողջ ձորը և նրա խորքում, կար­ծես գծագրված, Անապատի հորինվածքը։

Տաթևի Մեծ անապատն ինքնատիպ գլխավոր հատակագծով, ողջ հորին­վածքի նշված հետաքրքրական առանձնահատկություններով իր ուրույն և արժանի տեղն է գրավում հայ ճարտարապետության միջնադարյան անսամբլների   շարքում։

Տաթևի Մեծ Անապատ

Սուրբ Աստվածածին եռանավ բազիլիկ եկեղեցի

Երկու պարսպագծերի միջև զետեղվել են անասնագոմեր ու տնտեսական շինություններ: Անապատի հարավարևմտյան մասում է սրբատաշ բազալտի քարով շինված միակ` Սուրբ Աստվածածին եռանավ բազիլիկ եկեղեցին (1663 թ.): 1743 թ. եկեղեցու արևմտյան կողմին կից, Մելիք Եգանը կառուցել է կամարակապ գավիթ-սրահը, իսկ հյուսիսից կից է գմբեթավոր փոքր մատուռ-դամբարանը: Անապատի հարավում գտնվող սեղանատունը կամարակապ երկար շինություն է` խոհանոցով, փոքրիկ, նեղ պատուհաններով, ներսում երկշար քարե սեղաններով: Միաբանների համար, արևմտյան և հյուսիսային պարսպներին կից կառուցված են եղել 64 կամարաշեն խցեր, որոնց մի մասը` երկհարկ և եռահարկ, ունեցել դուռ և պատուհան: Բակում կանգուն են մնացել Г-աձև հատակագծով բնակելի սենյակների խումբը և տնտեսական օժանդակ շինություններ: Անապատի արևելյան աղբյուրը այժմ կիսաքանդ վիճակում է: Համալիրը խիստ տուժել է 1931թ. երկրաշարժից:

Տաթևի Մեծ Անապատ

Տաթևի Մեծ Անապատը՝ հոգևոր, մշակութային կենտրոն

Անապատն ունեցել է լիարժեք տնտեսություն` այգիներ, կալատեղեր, հնձան, մառաններ, ջրաղաց, որի քարերը այժմ ջարդված են: Տարածքի բնակլիմայական պայմանները նպաստավոր են եղել խաղողագործության համար:

Միջնադարի հայ ճարտարապետության արժեքավոր, ինքնատիպ լուծումներով նմուշ է: Եղել է կրթական, կրոնական ու մշակութային մեծ կենտրոն: Տաթևի Մեծ Անապատում, ըստ Առաքել Դավրիժեցու, հոգևոր ծառայություն էին կատարում մոտ 700 միաբաններ: Այստեղ է կրթություն ստացել ու դաստիարակվել Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մովսես Խոտանացին (Սյունեցի): Տաթևի Մեծ Անապատի հոգևոր, մշակութային ծաղկման բարերար ազդեցության շնորհիվ Սյունիքի շատ վանքերում ու անապատներում ձևավորվել են գրչության կենտրոններ, գրվել բազում ձեռագիր մատյաններ:

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում

Սիս լեռ

Թեժառույք լեռ

Շամլուղից Ախթալա / Կկվի բույն

Գայլեձոր լեռ / Թեքսարի լեռնաշղթա

Շիկաքար լեռ / Կոշաբերդի ամրոց

Երանոսի լեռներ / «Սֆինքս»

Օրիսաբա․ «7 հրաբուխ» նախագիծ

Անդոկ լեռ

Կապուտան (Գոգի) լիճ

Արշավի յուրաքանչյուր մասնակցի անհրաժեշտ է տիրապետել ճիշտ կողմնորոշվելու հմտություններին, աստիճանաբար ձեռք բերել որոշակի փորձ այս ասպարեզում: Ձեզ ենք ներկայացնում այն միջոցները, որոնք կօգնեն կատարել ճիշտ կողմնորոշում տեղանքում առանց GPS : Այդպիսի միջոցներից են կողմնացույցը, ժամացույցը, ու անգամ բնությունն ինքն է մարդկանց հուշում՝ ինչպես գտնել ճիշտ ճանապարհը:

Արևն ու ժամացույցը՝ կողմնացույցի փոխարեն

Արևի և ժամացույցի «համագործակցությամբ» կարելի է ճշգրիտ կերպով որոշել հորիզոնի կողմերը: Անհրաժեշտ է միայն ժամացույցը պահել հորիզոնական դիրքով և պտտեցնել այնքան, մինչ ժամային սլաքն ուղղված լինի դեպի արևը, որից հետո պետք է տանել երևակայական գիծ ժամ-սլաքի և «1» թվի միջև: Նայելով տվյալ անկյանը հատող գծին, մենք կգտնենք հարավային կողմը:

Արևն ու ժամացույցը

Գիշերային լուսատուների դերը կողմնորոշման հարցում

Նման դեպքերում մեզ օգնության կարող են հասնել նաև գիշերային լուսատուները: Արդեն ուշ ժամերին՝ մթնելուն պես, երկրի կողմերը կարելի է որոշել բևեռային աստղի և լուսնի օգնությամբ: Երկնքում գտնելով յոթ աստղերից բաղկացած Մեծ Արջի համաստեղությունը՝ շերեփը վերջավորող երկու եզրային աստղերը միացնող գիծը  մտովի երկարացնենք շերեփի լայն բացվածքի ուղղությամբ և այդ ուղիղ գիծը շարունակենք, հաշվելով երկու աստղերի միջև ընկած տարածությունը հինգ անգամ: Կտեսնենք, որ երևակայական գիծը այդ կետում հանդիպում է մի պայծառ աստղի, որն էլ ամենափայլուն աստղն է տվյալ հատվածում: Բացի այս, Փոքր  Արջի «բռնակի» վերջին աստղն է: Նրա միջոցով կարելի է որոշել հորիզոնի կողմերը: Եթե դեմքով կանգնենք դեպի հյուսիս՝ բևեռային աստղի աջ կողմը կլինի արևելք, ձախը՝ արևմուտք, ծոծրակի կողմը՝ հարավ:

Մեծ Արջի համաստեղությունը և Հյուսիսային աստղը

Տեղանքում եղած առարկաները՝ կողմնորոշիչներ

Բնության մեջ մեզ հանդիպող առարկաները ևս կարող են հեշտացնել մեր առջև դրված խնդիրը՝ ինչպես կատարել ճիշտ կողմնորոշում տեղանքում առանց GPS: Ճիշտ է, այս մեթոդը քիչ կիրառելի է, ոչ այնքան հավաստի լինելու պատճառով, բայց կարելի է օգտվել նաև այս կողմնորոշիչներից: Դրանք հետևյալներն են՝

1.  միայնակ ծառի հարավային կողմի ճյուղերն ավելի փարթամ են, քան հյուսիսային կողմինը
2.  կտրված ծառի կոճղի վրա կարելի է որոշել հորիզոնի կողմերը. նրանց բների վրա երևացող տարեկան օղակները բնի հյուսիսային կողմում անպայման խիստ են լինում,
3. մամուռը և քարաքոսը աճում են ծառերի կեղևի ու քարերի հյուսիսային կողմերում՝ խուսափելով արևի ճառագայթներից
4. գարնանը ձյան շերտը շատ շուտ հալվում է՝ հարավային կողմում և սարալանջին առաջացնելով շերտավոր մասեր
5. հատապտուղները և մրգերը ավելի շատ հարավային կողմից են գունավորվում
6. մրջնանոցների թմբի երկար լանջը նայում է դեպի հարավ
7. եկեղեցիներով հեշտությամբ կարելի է կողմնորոշվել, իմանալով, որ խորանը կառուցված է լինում եկեղեցու արևելյան մասում, իսկ մուտքը՝ արևմտյան, որ արևի ժամացույցները սովորաբար գտնվում են եկեղեցու հարավային պատի վրա, իսկ եթե եկեղեցու գագաթին խաչ կա, ապա նրա թևերը ուղղված են արևելքից արևմուտք:

Տեղանքում եղած առարկաները՝ կողմնորոշիչներ

Կողմնորոշումը կողմնացույցով

Ինչ վերաբերում է կողմնորոշմանը կողմնացույցի միջոցով, ապա կարելի է ասել, որ այս գործիքն օգնում է ճշգրտորեն որոշել հորիզոնի կողմերը ցանկացած դիրքից: Գոյություն ունեն աշակերտական, ծովային, երկրաբանական, ռազմական մի շարք կողմնացույցեր: Մեծամասամբ բոլոր տեսակի կողմնացույցերն էլ կազմված են տուփից, թվատախտակից, նշանառության հարմարանքից, մագնիսական սլաքից, ասեղից և արգելակից:
Հորիզոնի կողմերը որոշելու համար կողմնացույցը պետք է պահել հորիզոնական վիճակում՝ ափի մեջ կամ հարթառարկայի վրա, և արգելակը բացելով, սպասել մինչև սլաքի շարժումը հանդարտվի: Ապա տուփը պետք է պտտել այնքան ժամանակ, մինչև սլաքի հյուսիսային ծայրը համընկնի հյուսիսի 360 աստիճան ցուցիչի հետ: Հյուսիսային կողմը գտնելուց հետո արդեն հեշտ է գտնել մյուս կողմերը:
Կողմնացույցի անխափան աշխատանքը պայմանավորված է հետևյալ գործոններով.

1. երեկոյան ժամերին մագնիսական սլաքը ավելի պայծառ երևալու համար անհրաժեշտ է 10-15 րոպե այն պահել ուժեղ լույսի տակ
2. ամպրոպների ժամանակ մագնիսականությամբ հարուստ լեռների վրա կողմնացույցը կաշխատի որոշակի խախտումներով, ինչը կարելի է նկատել Արագածի գագաթը բարձրանալիս
3. աշխատանքի պահին կողմնացույցը պետք է հեռու լինի մետաղյա իրերից և էլեկտրական բարձր լարման հոսանքի սյուներից
4. աշխատանքն ավարտելուն պես պետք է սեղմել կողմնացույցի արգելակը:
   

   Կողմնորոշումը կողմնացույցով

Ազիմուտ

Տուրիստ-ճանապարհորդին անշուշտ պետք է ճիշտ պատկերացում կազմել իր շարժման ուղղության մասին: Շարժման ուղղությունը դեպի տվյալ առարկաները կամ կողմնորոշիչները արտահայտվում է ազիմուտով: Ազիմուտ է կոչվում հորիզոնական հարթության վրա կազմված այն անկյունը, որը գտնվում է միջօրեականի և շարժման ուղղության միջև: Ազիմուտները չափվում են աստիճաններով. 0-360 աստիճան: 90 աստիճան անկյունը ցույց է տալիս արևելյան կողմը, 180 աստիճանը անկյունը՝ հարավայինը, 270 աստիճան անկյունը՝ արևմտյանը, 0 կամ 360 աստճան անկյունը՝ հյուսիսայինը: Որևէ առարկայի ազիմուտը որոշելու համար պետք է դեմքով կանգնել դեպի տվյալ կողմնորոշիչը, որից հետո պետք է այնպես բռնել կողմնացույցը, որ սլաքի հյուսիսային ծայրը համընկնի թվատախտակի վրա դրված հյուսիսի ցուցիչի հետ: Չխախտելով կողմնորոշման հորիզոնական դիրքը՝ կողմնացույցը բարձրացնել մինչև աչքի բարձրությունը ու պտտել նրա նշանառության հարմարանքը այնքան, մինչև նշանառության ակոսից երևա ասեղը, որն էլ ուղղված է լինում դեպի կողմնորոշիչը: Ասեղի մոտ՝ թվատախտակի վրա կկարդաք տվյալ առարկայի անկյունը՝ ազիմուտը:
Շարժման ընթացքում հարկավոր է կողմնացույցը պահել ձեռքում և ամեն 50-100 քայլից հետո ստուգել ուղղության ճշտությունը, որպեսզի տեսադաշտից չկորչի կողմնորոշված առարկան: Վատ տեսանելիության պայմաններում, խիտ անտառների դժվարանցանելի հատվածներում անհրաժեշտ է, որ մասնակիցներից մեկը ուղղորդի մնացածին, որպեսզի նրանց ընդունելով իբրև «կողմնորոշիչներ», հեշտ լինի միաժամանակ ստուգել շարժման ուղղությունը:

Կողմնորոշումը քարտեզի միջոցով

Վերջապես, ճանապարհորդի համար առաջնային նախապայման է կարողանալ օգտվել քարտեզից և կողմնորոշվել դրանով: Նա պետք է ունենա որոշակի գիտելիքներ, ծանոթ լինի պայմանանշաններին, որոշի մասշտաբները և ռելեֆի ձևերը: Այս գիտելիքները հնարավորություն կտան հեշտությամբ իրականացնել կողմնորոշում տեղանքում առանց GPS – ի:
Քարտեզը կարելի է կողմնորոշել՝

1. հորիզոնի կողմերով կամ երկնային լուսատուներով
2. տեղանքի առարկաներով
3. ռելեֆի բնորոշ գծերով
4. կողմնացույցով

Քարտեզը կարելի է կողմնորոշել նաև ըստ տեղանքի, այն է՝ քարտեզի հորիզոնական կողմերը բերել այնպիսի դիրքի, որ համընկնի տեղանքի համապատասխան ուղղությունների հետ, որին հետևում է գտնել արշավի մասնակիցների տեղը քարտեզի վրա՝ այնտեղ նշված առարկաների օգնությամբ: Մասնակցի տեղը գտնելուց հետո դժվար չէ այնուհետև օգտվել տեղագրական քարտեզից, գտնել ցանկացած կողմնորոշիչը, շարժվել համապատասխան ուղղությամբ:

Կողմնորոշումը քարտեզի միջոցով

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

Մասիսի բարձրությունը՝ 5165 թե՞  5137

Արարատ լեռ

Հայաստանի լեռները որպես մարդիկ

Կիլիմանջարո. Աֆրիկայի «կտուրին»

Mediamax-ի հարցազրույցը Տիգրան Վարագի հետ

Հայկական լեռնաշխարհի «7 գագաթ» նախագիծ