Հայկական մշակույթը, որը հազարամյակների պատմություն ունի, առանձնահատուկ դեր է կատարել հայ ժողովրդի կյանքում: Հայաստանն իր արտահայտումը գտել է գիտության և արվեստի բաղմաթիվ ոլորտներում, և այժմ ներկայացնում ենք ձեզ ինչպիսին է Հայաստանն արվեստում և մշակույթում: Այդ մշակույթի ճյուղերից մեկը կերպարվեստն է: Մանրանկարչությանը և որմնանկարչությանը զուգընթաց զարգացել են կերպարվեստի նոր տեսակներ ու ժանրեր՝ գեղանկարչություն, դիմանկարչություն, կենցաղային թեմաներով պատկերներ, բնանկար։

Հայաստանն արվեստում որպես ներշնչանքի աղբյուր

Տարբեր ժամանակներում Հայաստանն, հայկական բնությունը և հատկապես Արարատ սարը եղել են հայ արվեստագետների ներշնչանքի անսպառ աղբյուր ու տարբեր ձևերով պատկերվել վերջիններիս կտավներում: Օրինակ՝ աշխարհահռչակ հայազգի ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին առաջիններից էր, ով գեղանկարչության մեջ պատկերեց հայկական բնությունը, Արարատը, Արարատյան դաշտը: Հայաստանի հանդեպ Այվազովսկու տածած սերն արտահայտվել է «Արարատ լեռան հովիտը», «Արարատ», «Նոյն իջնում է Արարատից» և այլ հանրահայտ կտավներով:

Վեհագույն Արարատը կտավներում

Արարատն իր ողջ վեհությամբ հայտնվել է նաև մի շարք այլ հայ արվեստագետների ստեղծագործություններում: Ահա օրինակ այն այսպես է պատկերվել հայ մեծանուն նկարիչ և հասարակական գործիչ Փանոս Թերլեմեզյանի կտավներում, ով բնանկարի ժանրի լավագույն ներկայացուցիչներից մեկն էր: Նրա կտավներն աչքի են ընկնում քնարական ջերմությամբ ու նուրբ երանգավորմամբ:

«Ես եկել եմ իմ ճակատի քրտինքը խառնելու հայ շինականի քրտինքին, որպեսզի մեր երկիրը՝ իմ Հայաստանը, վերաշինենք», – ասել է Թերլեմեզյանը՝ Երևանում իր ծննդյան 75-ամյակի առթիվ կազմակերպված անհատական ցուցահանդեսի բացմանը:

1914 թվականին նա ստեղծագործական շրջագայություն է կատարում դեպի Վան։ Նկարում է «Սիփան սարը Կտուց կղզուց», «Վանա լիճը» բնանկարները։

Թերլեմեզյանի ստեղծագործությունը համահնչուն էր իր ապրած ժամանակաշրջանի տրամադրություններին և գեղարվեստական ձևերի արտահայտությամբ էլ՝ մատչելի ժողովրդի լայն խավերին։ Այդ է պատճառը, որ նրա արվեստը բարձր գնահատվեց ժողովրդի կողմից և սիրելի դարձավ բոլորին։

Հայ անվանի նկարիչ, ազգային ռեալիստական բնանկարչության հիմնադիր Գևորգ Բաշինջաղյանի ստեղծագործություններում նույնպես գերակշռում են Արարատը, ինչպես նաև Սևանը պատկերող տեսարանները, որոնք հիացնում են իրենց արտասովոր պարզությամբ, բնական կենդանությամբ, հայրենի գեղատեսիլ բնության նկատմամբ թափանցող սիրով: Իր գործերում նա պատկերել է լեռների վեհությունը, կապուտակ երկնքի և արևաշող դաշտերի առասպելական գեղեցկությունը: Դրանք աչքի են ընկնում լույսի և գույնի հիասքանչ դրսևորումներով:

Բաշինջաղյանը սիրով և գիտական մանրակրկտությամբ է պատկերել հայրենի բնության բոլոր մանրամասնությունները: Նրա ստեղծագործության մեջ բնանկարչությունն ինքնուրույն ժանրի նշանակություն է ստացել:

Հայ գեղանկարիչ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Եղիշե Թադևոսյանի կտավներում Արարատն այսպես է պատկերվել՝

Թադևոսյանի գեղանկարին հատուկ էր հայրենի բնության, դաշտ ու ձորի, քար ու ծառի երանգավորման նուրբ ու ճշգրիտ զգացությունը:

Իր անմիջականությամբ ու վրձնի թարմությամբ է գրավում Բյուրականի փոքրիկ պատկերը. ծառեր, հեռվում երևացող կապտավուն սար ու երկինք: Պարզ ու առաջին հայացքից հասարակ մի տեսարան, բայց ինչ հարազատությամբ ու մտերմիկ ջերմությամբ է արված:

«…Թադևոսյանը ստեղծեց իր հրաշալի էտյուդները, որոնց մեջ արվեստի իսկական գոհարներ կան: Գույնի նուրբ զգացողություն ուներ ու կարողացավ իր էտյուդների մեջ արտացոլել հայրենի բնության գողտրիկ անկյունները՝ այնքան վճիտ ու հայկական…», – ասել է Մարտիրոս Սարյանը:

Հայրենի Բնաշխարհը

Ինքը՝ Մարտիրոս Սարյանը՝ գույնի մեծ վարպետը, առաջինն էր, որ հայկական բնաշխարհը վերապատմեց իր կտավներում` տալով նրա հավաքական-ամբողջական կերպարն ու փորձելով բացահայտել նրա անսպառ հմայքի առեղծվածը: Ինքնատիպ գեղանկարչական լեզվով նա ազգային արվեստը բարձրացրել է միջազգային մակարդակի:

Քաջատեղյակ լինելով հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրին՝ Սարյանն ավելի խոր զգաց նրա անցյալի տառապանքները, ավելի ջերմորեն կապվեց իր ժողովրդի հետ, ուսումնասիրեց ու խորապես ճանաչեց հայրենի բնությունը: Լեռների ու ձորերի, հարթավայրերի ու հովիտների, արևի լույսով ողողված գույների մեջ իր վառ երևակայությամբ ընկալեց իրական երանգներն այն բնաշխարհի, որն այնքան սիրել է նա իր ամբողջ կյանքում:

Ամբողջ կյանքի ընթացքում Սարյանը նկարել է հայրենի բնաշխարհի ծաղիկներն ու մրգերը, որոնք բնության հետ նկարչի հատուկ զրույցի անմիջական արտահայտություններն են: Դրանցից յուրաքանչյուրն անսահմանորեն ջերմ է և հուզառատ ու դիտողին համակում է արդարացի հպարտությամբ. Ահա ինչպիսի գեղեցիկ երկրի որդի է նա:

«Ինչ որ նկարում եմ` Հայաստան է դուրս գալիս»

«Կուզեի, որ Հայաստանը չտեսած մարդիկ սիրեին այդ երկիրը` ծանոթանալով իմ կտավներին: Ես շատ բնանկարներ ունեմ: Արևկող լեռնապարեր, ծաղկուն հովիտներ: Իմ սիրելի Արարատը, որ պատկերել եմ հաճախ, կանաչի մեջ թաղված տներ, և ամենուր` անպայման մարդիկ, կյանքը վերափոխող մարդիկ»:

Դիտելով Սարյանի պատկերած արևը, որքան էլ այն կիզիչ լինի, ուզում ես, որ նա միշտ երևա քո գլխավերևում: Դիտելով նրա խիստ, բայց պլաստիկ լեռները, ուզում ես միշտ վայելել նրանց հմայքը, ուզում ես անվերջ շրջագայել այդ արևազօծ լեռներով ու հարթավայրերով: Ուզում ես շփվել, հպվել այն ամենին, ինչ այդքան գեղեցիկ պատկերվել են անվերջ ապրելու ցանկություն ներշնչող սարյանական կտավներում:

Նրա կտավներից ճառագող արևաշող գույները ամբողջացրել են հայրենի երկրի կերպարը, շեշտել բնության և կյանքի հավերժության գաղափարը: Օդի, լույսի, գույնի կախարդիչ ներդաշնակությամբ կերտած Հայաստանի հավաքական կերպարը հոգեհարազատ է մեզ: Մյուս կողմից էլ՝ օտարները Սարյանի նկարներով ճանաչեցին մեր երկրի ինքնատիպ գեղեցկությունը:

«Սարյանն ամբողջ Հայաստանն է: Ոչ մի նկարիչ, Սարյանից բացի, գույներով այնպես չի հաղորդել նրա թափանցիկ օդը և նրա հազարամյա մառախուղը, վիթխարի, գրեթե առասպելական Արարատի և Արագածի ձյունափայլը, նրա արգավանդ հողի գույները, արևի խաղը խաղողի վազերի հետ, ժողովրդի գեղեցկությունն ու աշխատասիրությունը», –  ասել է ռուս գրող Կոնստանտին Պաուստովսկին:

Հայաստանը ՝ Մինաս Ավետիսյանի արվեստում

Հայաստանն ուրույն ձևով պատկերել է նաև Մինաս Ավետիսյանը՝ հայ կերպարվեստի մեկ այլ կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը: Մինասը ստեղծել է հայկական գյուղաշխարհն արտացոլող կոմպոզիցիաներ, բնանկարներ, ինչպես նաև՝ դիմանկարներ ու նատյուրմորտներ: Մինասի ստեղծագործությունները յուրահատուկ են իրենց գունային ուժեղ հակադրություններով, որոնք արտահայտում են լուսավոր, քնարական տրամադրություններ:Մինասի գործերում հատկապես մեծ տեղ են գրավում իր հայրենի Ջաջուռի բնապատկերները:

«Մինասը շատ ինքնատիպ ու տաղանդավոր նկարիչ է: Իրեն գույներուն մեջ հզոր բան մը կա, արտակարգ ուժ մը, որ շատ ժամանակակից է և շատ հայկական: Մինասի նկարներուն մեջ ուժեղ կերպով Հայաստանը կզգամ»,- ասել է Գառզուն:

«Աշխարհի մեջ անոր պես նկարիչ քիչ կա, եթե ըսեմ չկա, հավատացեք: Ի՜նչ զորավոր է, հայկական է, հին ու բոլորովին նոր: Զարմանալի է…», – ասել է Վիլյամ Սարոյանը:

Հայրենի բնությունն իրենց կտավներում կենդանի օրգանիզմ դիտելով, վերջինիս բոլոր գույներն ու երանգները, գեղեցկությունն ու հմայքն իրենց կտավներում փոխանցելով՝ կերպարվեստի այս հսկաները ստիպել ու ստիպում են մեզ սիրել ու արժևորել մեր հայրենիքն այնպես, ինչպես այն կա:

Նյութը՝ Անի Ռակոբյանի

Սույն հոդվածի հեղինակային իրավունքը պատկանում է armgeo.am կայքին։ Հոդվածի բովանդակությունը կարող է մեջբերվել, օգտագործվել այլ կայքերում, միայն ակտիվ հղում պարունակելով դեպի սկզբնաղբյուրը:

Բլոգ Հայաստանի մասին

 

Արագած լեռը Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր գագաթն է (4090 մ): Ձմռանը Արագած բարձրանում են հիմնականում գիշերակացով: Քարի լճի կողմից մեքենայի ճանապարհը փակ է և ամենահարմար տարբերակը Արագած գյուղից բարձրանալն է: Արագած գյուղը գտնվում է Արագած լեռնազանգվածի արևելյան կողմում՝ ծովի մակարդակից 2000 մետր բարձրության վրա: Դա նշանակում է, որ Հյուսիսային գագաթ հասնելու համար պետք է բարձրանալ 2000 մետր հարաբերական բարձրություն: Ովքեր զբաղվում են լեռնագնացությամբ գիտեն, որ առանց կլիմայավարժեցման շատ բարդ է մի օրում հաղթահարել այդպիսի բարձրություն: Բացի այն, որ օրգանիզմի համար սթրես է, վերելքը դժվար է  նաև ֆիզիկապես և առանց պատրաստվածության ու համապատասխան փորձի ոչ ոքի խորհուրդ չէի տա փորձել սեփական ուժերը Արագածի ձմեռային վերելքով:

Մեկնարկի կետը Արագած գյուղն է

Պետք է Գեղարոտ գետի հոսանքն ի վեր քայլել դեպի Գեղարոտի ջրվեժ:

Ջրվեժը հեռվից տեսնելուց հետո պետք է թեքվել աջ և շրջանցելով Արևելյան գագաթը հյուսիսից գնալ դեպի Արևելյանի և Հյուսիսայինի թամբ:

Թամբ հասնելուց հետո կախված եղանակային պայմաններից կարելի է թողնել ծանր իրերը և թեթև բարձրանալ գագաթ: Նույնիսկ ամենապարզ եղանակին բնության մեջ որևէ իր թողնելիս հույսներդ մի դրեք տեսողական հիշողության վրա: Անպայման նշեք gps կոորդինատները: Վերադարձի ճանապարհին կարող է եղանակը կտրուկ փոխվել, մութն ընկնել կամ տեղանքի նմանության պատճառով հնարավոր չլինի հիշել թե որտեղ եք թողել ձեր իրերը:

Մեկ օրում գագաթ հասնելու և վերադառնալու համար վերելքը պետք է սկսել առավոտյան 4-ին: Արագած գյուղից մինչև գագաթ մոտավորապես 9-10 ժամ ճանապարհ ունեք անցնելու: Անպայման ունեցեք հավելյալ մարտկոցներ լապտերի համար, քանի որ մի քանի ժամ օգտագործելու եք մինչև լույսը բացվի, այնուհետև վերադարձի ճանապարհին մի քանի ժամ քայլելու եք լուսնի լույսի տակ:

Արագածի Հյուսիսային իրական գագաթ

Արագածի Հյուսիսային գագաթը լեռնագնացների կողմից պայմանականորեն բաժանվել է 2 գագաթի՝ իրական և կեղծ: Թամբից դեպի Հյուսիսային բարձրանալիս սկզբում հասնում ես այսպես կոչված կեղծ գագաթ, որը մոտ 10 մետրով ցածր է իրականից: Այս գագաթին ժամանակին տեղադրված էր խաչ և շատերն այստեղ հասնելով համարում էին արշավի վերջնակետ: Այս ավանդույթը նաև եկել է նրանից, որ կեղծից իրական գնացող հատվածը բարդ է ու վտանգավոր: Շատերին ձեռնտու է համաձայնվել այն մտքի հետ, որ կեղծ գագաթն էլ Հյուսիսային է և, չվտանգելով սեփական կյանքը, վերելքը համարել հաղթահարված: Եթե որոշել եք ձմռանը գնալ իրական գագաթ ուրեմն պետք է պատրաստ լինեք: Ձյան ու քամիների շնորհիվ դեպի իրական տանող ճանապարհին գոյանում է քիվ, որը դուրս է ձգվում հիմնական ճանապարհից: Ձնե քիվով քայլելը վտանգավոր է, քանի որ ցանկացած պահի կարող է փլվել: Քիվի վրայով քայլել չի կարելի: Պետք է ունենալ ապահովում:

Լուսանկարում երևում է, որ մենք գնացել ենք առանց ապահովման, քանի որ ձմռան սկիզբ էր և դեռ ձյան քիվ չէր գոյացել: Մենք այդ ճանապարհը անցել ենք նաև ամռանը և գիտեինք ինչ է սպասվում: Կրկին անգամ զգուշացնում ենք, որ առանց լեռնագնացության փորձի ու համապատասխան հմտությունների ձմռանը Արագած գնալ չի կարելի: Մի վտանգեք Ձեր և Ձեր ետևից օգնության եկողների կյանքը:

Վերելքին պատրաստվելուց առաջ անպայման դիմեք ոլորտից հասկացող մարդկանց՝ թողնելով նրանց մոտ Ձեր կոորդինատները և տվյալներ երթուղու վերաբերյալ:

Մեկօրյա արշավին անհրաժեշտ պարագաների ցանկ

Պարտադիր պարագաներից է նաև ձյան վրա քայլելու համար նախատեսված ձնամուճակները (снегоступы).

Արագածի մասին ավելի մանրամասն կարդացեք այստեղ – Արագած լեռ

Տեսանյութը՝ Գագիկ Սարգսյանի

Լուսանկարները՝ Գևորգ Հարոյանի և Հրաչ Իվանյանի
[/av_textblock]

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում

Գնդասարի լեռները գտնվում են Արարատի, Գեղարքունիքի և Վայոց ձորի մարզերում: Այդպես է կոչվում Վարդենիսի լեռների Վարդենյաց լեռնանցքից մինչև Զովաշենի լեռնանցքն ընկած հատվածը: Երկարությունը՝ 28 կմ:

Գնդասար լեռնազանգված

Գնդասարի լեռների կենտրոնական մասում է գտնվում Գնդասար լեռնազանգվածը (2878 մ): Գնդասարի հարավային լանջից է սկիզբ առնում Արածո գետի ձախ՝ Սալորաձոր վտակը, հվ-արլ. լանջից՝ Միջին Արգիճի գետի ձախ վտակ Արևմտյան Արգիճին, իսկ արմ. լանջից՝ Վեդի գետի ձախ վտակ Քարկապանը: Գնդասարի լանջերին տարածվում են լեռնամարգագետնային տափաստաններ:

Լուսանկարները՝ Հրաչուհի Այվազյանի և Տիգրան Շահբազյանի

Արշավներ և լեռնագնացություն Հայաստանում

Ծանոթացեք մեր նախորդ արշավներին

Մասնագիտություն (ինչո՞վ ես զբաղվում)

Լեզվաբան եմ: Այս պահին Իտալիայում EVS եմ անում: Հետ գամ ` կտեսնենք ինչով կզբաղվեմ:

Ի՞նչը ստիպեց քեզ առաջին անգամ մասնակցել արշավի, ի՞նչ էիր զգում առաջին անգամ քո «հարմարավետության գոտուց» դուրս գալուց

Առաջին վերելքս, ինչպես շատերի մոտ, սխալմամբ Արագածն էր համալսարանական տարիներին: ArmGeo-ի հետ մշտական արշավները սկսվեցին ավելի ուշ: Ձմեռ էր: Տխուր էի: Լեռները կանչեցին (Արտենին), սիրտս զնգաց, պարզվեց հեռախոսս էր: Վարդուհին էր. կանչում էր արշավ : Գնում էի գագաթ մտքերս դասավորելու: Երբ հասա, մտքերս ցնդել էին, միտք չկար: Լռություն: Սկզբնակետ: Հարմարավետության գոտուց դուրս լինելս կապված էր միայն ձմեռվա և ոչ համապատասխան հանդերձանքի հետ, բայց ես արդեն որոշել էի, դա ինձ հետ չի պահի:

Ինչու՞ ես լեռներ բարձրանում. ի՞նչ են տալիս քեզ լեռները

Երբ սար եմ բարձրանում, ինձ թվում է` գնում եմ այնտեղ, որտեղից եկել եմ: Վերադարձի համ ունեն լեռները: Գնում եմ լեռներ, երբ ինձ թվում է, թե ինչ-որ բան կորցրել եմ. հանգիստս, խաղաղությունս, ներքին երկխոսությունս կամ ուժս, վստահությունս, բարությունս կամ ներդաշնակությունս, ազնվությունս, պարզությունս կամ անխռովոոթյունս: Հասնում եմ գագաթ, մի քիչ պառկում եմ, ու կորցրածս քամու հետ գալիս մտնում է մեջս: Իսկ եթե ավելի պրակտիկ, պարբերաբար լեռներ բարձրանալը կոփեց առողջությունս: Արդեն քանի տարի է համարյա չեմ հիվանդանում ու չեմ վարակվում գրիպի վիրուսներով (թու թու թու): Ֆիզիկապես ավելի ուժեղ եմ և առողջ: Աչքերս տեսել են աշխարհի ամենասիրուն տեսարանների մի մասը, ունեմ համախոհ ընկերներ, վառ հիշողություններ, Հայաստանի գեղեցկությունը սիրելու, պաշտպանելու և ապացուցելու հիմքեր և առջևում սպասվող գալիք արկածներ:

Ու՞նես սիրելի մեջբերում լեռների մասին

Սահյանի տողերն եմ շատ սիրում, բայց հատուկ լեռների մասին չեն, այլ ընդհանրապես` բնության: Բնությունն իմ հավերժ ուսուցիչն է, իսկ այս տողերը ` մշտական ուղեցույցս:

Եվ ի՞նչ է տվել ինձ բնությունը,

Հավիտյան նորոգ իր հնությունը,

Իր ջրվեժների անքնությունը

Եվ հոգնահոլով իր կրկնությունը

Իր քարափների համբերությունը,

Իր խղճի առաջ իր գերությունը,

Իր անդունդների տարողությունը,

Սեփական վերքերն ապաքինելու կարողությունը

Իր սևահողի խոնավությունը,

Մասրենու փշոտ խոնարհությունը

Ինքնաբաշխումի ուրախությունը,

Ինքնամերժումի խիզախությունը,

Ինքնության պատիվն ու թանկությունը,

Ինքն իր մեծությամբ չպարծենալու

Երջանկությունը…

Ու՞նես ավելի բարդ ու բարձր լեռներ նվաճելու ցանկություն

Տեսականորեն այո, որովհետև միշտ ձգտում ես զարգացման, պրոգրեսիայի: Շատ սարեր կան, որ դեռ չեմ բարձրացել և ուզում եմ, բայց ոչ հատուկ նպատակայնությամբ: Գիտեմ, որ կբարձրանամ վաղ թե ուշ, իր ժամանակին: Իսկ մինչ այդ հարգանքով, սիրով, բաղձանքով ու հիացմունքով եմ մոտենում բարձրացածս յուրաքանչյուր սարին:

Ո՞րն է քո ամենահիշարժան արշավը և ինչո՞վ է այն հիշարժան

Բոլոր-բոլորը անխտիր: Այդուհանդերձ, ինձ համար առանձնահատուկ են գիշերակացով արշավները: Սարից հետո քաղաք գալը նման է նրան, երբ քեզ հանկարծակի ու միանգամից արթնացնում են: Իրականության փոփոխությունը անսպասելի է ու տհաճ: Գիշերակացով արշավների ժամանակ բաց տեղ չի մնում: Վաաախ, էդ գիշերվա խարույկը, էդ զրույցները, երգերը, էդ մութը, էդ երկինքը, էդ հոգնած դմբրությունը… Վաաախ

Ի՞նչ խորհրդով կօգնես այն մարդկանց, ովքեր երկար ժամանակ ուզում են սկսել արշավել, բայց այդպես էլ չեն համարձակվում

Մարդու բնավորությունից է կախված, լեռները կապ չունեն: Կան մարդիկ, որ խոսում են, խոսում, ու կան մարդիկ, որ որոշում են ու անում: Ես արշավել սկսել եմ ձմռանը, առանց համապատասխան հանդերձանքի: Իջնելուց հետո ծնկներիցս ներքև թաց էի լինում: Մեքենայում փոխվում էի հագուստս, կոշիկներս, որ չմրսեմ հիվանդանամ: Տանը խնամքով լվանում ու չորացնում էի կոշիկներս մինչ հաջորդ շաբաթ: Իհարկե, այդպես էլ չի կարելի, շուտով գնեցի արշավային գույք, բայց ասածս ինչ է. մի անգամ վարակվեք լեռներով, արեք առաջին քայլը, լուծումները կգան հետո: Ոչինչ, մի անգամ էլ սառեք, հիվանդացեք: Ավելի լավ է տենց հիվանդանալ, քան երթուղայինում անծանոթի փռշտոցից: Մի երկու սրճարան կարելի է պակաս գնալ ու համապատասխան հանդերձանք գնել: Համարեք, որ ներդրում եք անում ձեր ինքնազարգացման մեջ: Ուղղակի որոշեք և արեք, մի անգամ, առաջին անգամ:

 

Ուզու՞մ ես դառնալ ակումբի անդամներից մեկը: Միացի՛ր մեր արշավներին:

Ծանոթացեք մեր ակումբի մյուս անդամների հետ.