Սարեր բարձրանում եմ 2016 թվականից, բայց ոչ ինտենսիվ։ Այդ ընթացքում երբևէ մտքովս չի էլ անցել, որ մի օր Արարատ կբարձրանամ: Այլ կերպ ասած՝ Արարատը չէր կանչում։ Ընկերուհիս 2 անգամ եղել էր Արարատի գագաթին, ու կատակով ասում էի, որ ես ու Աստղիկը միջինում մեկ անգամ բարձրացել ենք Արարատն ու բավարարվում «չվաստակած» վերելքով։ Արարատ բարձրանալու ցանկությունը շատ հանկարծակի առաջացավ 2023 թվականի ամռան կեսերին, բայց քանի որ վերելքի համար ինտենսիվ արշավել, մարզվել, նախապատրաստվել էր պետք, չհամարձակվեցի գրանցվել։ Մեկ տարի Արարատի մասին միտքը պտտվում էր գլխումս, մեկ վախենում, մեկ ոգևորվում էի։ Թեև այդպես էլ չկարողացա իմ պատկերացրածի չափով մարզվել ու նախապատրաստվել, բայց հետ դարձի ճամփա չկար, պետք է գնայի ու վերջ։ Արդեն կպչուն միտք էր դարձել։

Սպասված արևածագը՝ Արարատի գագաթից

Վերջին շրջանում պատկերացնում էի այն պահը, որ վերջապես ես էլ իմ աչքերով Արարատի լանջերից կտեսնեմ արևի ծագելը, Արարատի ստվերը երկրի վրա: Կտեսնեմ գագաթից բացվող տեսարանները, պայծառ եղանակն ու մեր ուրախ, երկար ժամանցը գագաթին: Բայց եղանակն այլ պլաններ ուներ՝ մառախուղ, կարկուտ, ուժեղ քամի․․․ Միայն այս մասով ակնկալիքները չարդարացան, բայց մնացած առումներով ավելին էր, քան մտածել եմ։

Արարատվածներ / Հասմիկ Զաքարյան

Մինչև վերելքն էլ, հիմա էլ Արարատը տղամարդու հետ է ասոցացվել, ուղղակի հիմա ավելի պարզ է նրա բնույթը։ Արարատն ինձ համար հայ տղամարդ է, զուսպ, պարզ, բայց ոչ պարզունակ։ Իր քարքարոտությունը կամքի ամրությունն է: Իսկ վրայի համեստ բուսականությունը՝ զուսպ էության մեջ թաքնված զգացմունքայնությունը՝ արտահայտված  անթառամներով և անուշաբույր ուրցով։

Վերևից բացվող տեսարաններն են ինձ սարեր տանում

Ես կենտրոնացել էի հիմնականում ցրտի վրա, քանի որ ցրտադիմացկուն չեմ: Պարզվեց՝ դա ամենահեշտ լուծվողներից էր, թեև նախատեսված արևի փոխարեն կարկուտ, մառախուղ եղավ, և ուժեղ քամին մեզ դիմավորեց։ Ամենադժվարը գագաթից տեսարան չլինելու մտքի հետ համակերպվելն էր, որովհետև ես դեռ փոքր տարիքից սիրում եմ վերևից բացվող տեսարանները, ու հենց դա էլ ինձ սարեր է տանում։

Այդ դժվարությունն օգնում էր հաղթահարել այն միտքը,  որ այդ ամենը փոխելն իմ ձեռքերում չէ ու պետք է բարձրանամ՝ թեկուզ բարձրության, ճնշման տատանման, և եղանակի մարտահրավերն ընդունելու համար։ Այդ պահին օգնում էին նաև ընկերներիս ջերմ ու պարտավորեցնող խոսքերը, որոնցով ինձ ճանապարհել էին դեպի նպատակի իրականացում։

Արարատը՝ որպես պատմությունների լուռ վավերագիր

Մինչև ուղևորությունը, արհեստական բանականությամբ Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծության հիման վրա երգ էի գեներացրել Արարատի մասին, որ այն ուղեկցի ինձ ողջ ընթացքում ու դառնա ուղևորությանս հիմնը։ Ուզում էի վերելքի ոգևորության պահերին այն ինձ հիշեցնի, թե քանիսն ինձ նման կգան ու կանցնեն, իսկ նա կմնա, որպես տարբեր ժամանակների մարդկանց պատմությունների լուռ վավերագիր: Ոմանց համար էլ` երազնանքների իրականացման վկա։

«Արարատի ծեր կատարին

Դար է եկել, վայրկյանի պես 

Ու անցել։

Հերթը մի պահ քոնն է հիմա, 

Դո՛ւ էլ նայիր սեգ ճակատին,

 Ու անցի՛ր․․․»

Մի հետաքրքիր զուգադիպությամբ, քայլելու ընթացքում կապի խնդիր եղավ, ու ստիպված էի բավարարվել հեռախոսիս մեջ եղածով: Իսկ այնտեղ միայն իմ սիրելի երգչի վերջին երգի պրեմիերայի ձայնագրությունն էր։ Արդյունքում քայլքի ժամանակ ինձ ուղեկցեց մի ռոմատիկ, սիրուն երգ, ու դրա ազդեցության պատճառով Արարատից միայն սրտանման քարեր եմ բերել։

Եթե մեկ բառով նկարագրելու լինեմ ինձ Արարատի գագաթին, կարող եմ ասել՝ շփոթված

Երբ մառախուղի միջից տեսա այն կետը, որից վերև այլևս տեղ չկար, այդտեղ ավարտվեց սարը: Ու երբ աչքովս ընկան մյուս հուզված մասնակիցները, գիտակցեցի, որ հասել ենք գագաթ: Շատ տարօրինակ զգացում էր, չէի հասկանում ինչ եմ զգում, ինչու եմ արտասվում։ Միգուցե այդ պահին ոչ թե ուրախության, այլ տխրության արցունքներ էին, որովհետև ևս մեկ անգամ գիտակցեցի, որ այդքան հայկական Արարատը մերը չէ։ 

Արարատը տվեց հիշողություններ՝ ամբողջ կյանքի համար

Վերելքն, անկասկած ավելացրեց ինքնավստահությունս, օգնեց ավելի լավ ճանաչել ինքս ինձ։

Արարատի լանջերին քայլքը յուրօրինակ մեդիտացիա էր, ինքնաճանաչում: Այն սովորեցրեց առաջին անգամ ոչ թե ինքնաքննադատ լինել, այլ տեսնել բոլոր լավ հատկանիշները, որոնք ինձ թույլ կտային հաղթահարել առաջիկա ֆիզիկական դժվարություններն ու հասնել նպատակին: Այդ պահին կյանքումս ամենաշատն եմ ուժ տվող, ոգևորող լավ բառեր ասել ինքս ինձ։ Մտածում էի, որ ամենակարևոր խնդիրն իմ ուժեղ լինելն է: Հաջող վերելքը միայն ինձնից է կախված: Բայց  Արարատը ևս մեկ անգամ հիշեցրեց, որ ամեն ինչ չէ, որ մեր ձեռքերում է: Կան իրադարձություններ, որոնք մենք չենք կարող վերահսկել, բայց թե ինչպես մենք կարձագանքնենք դրանց, արդեն մեր որոշումն է։

Արարատվածներ / Հասմիկ Զաքարյան

Սարերի մարդիկ ուրիշ են

Գագաթից իջնելիս` մի քիչ «նեղացած» էի Արարատից՝ տեսարանը չտեսնելու պատճառով: Միանշանակ մտածում էի, որ նորից չեմ գնա Արարատ: Բայց արդեն Հայաստանում հասկացա, որ մի օր անպայման կվերադառնամ, բայց արդեն ոչ մենակ:
Արարատը տաք էր, քարքարոտ, հետո մառախլապատ, կարկտախառն, ձնոտ, իսկ հետո նորից քարքարոտ ու տաք։

4200-ից դեպի 3200 մետր իջնելիս` մի պահ ասես մենակ մնացի Արարատի հետ։ Այդ պահին հասկացա, որ նրա հետ «մտերմանալու» ավելի լավ առիթ չի կարող լինել։ Քայլում էի անշտապ՝ ամեն քար ու թուփ ուսումնասիրելով: Հանկարծ նկատեցի, որ քարերի ծալքերը մարդկանց դեմքերի եմ նմանեցնում։ Այդ զվարճալի զբաղմունքին ներգրավեցի նաև ինձ մոտեցող մյուս արշավականներին, ու սկսեցինք արդեն միասին դեմքեր տեսնել ու ասել, թե ում ենք նմանեցնում։ Քարային դեմքերն ասես մեր նախնիների դեմքերը լինեին, որոնք Մուշեղ Իշխանի բառերով ասում էին՝  «Հիշի՛ր, որ այս ամենը  քեզնից առաջ մենք ենք տեսել, և մեր աչքերի լույսը պայծառ քար է հիմա»:

Արշավները միայն սարերն ու բնությունը չեն, այլ մարդիկ ու այն էմոցիաները, որոնք մենք ապրում ենք միասին այդ ճամփան անցնելիս։ Սարերի մարդիկ ուրիշ են, կարող են կռանալ քո ոտքի կատվիկի արձակված թելերը կապել, ձեռքն ու մեջքը տալ հենվելու համար, մեկ ուրիշին՝ տաքացվող ձեռնոցները, որ չսառեն և այդպես շարունակ։ Նման պահերը չափազանց ջերմացնող են և կարևոր մարդկայինի հանդեպ մեր ներքին հավատի ամրացման համար։

Այդ դրվագները, հաստատ, ընդմիշտ կմնան իմ հիշողություններում ու դեռ երկար կջերմացնեն ինձ։

5165-ը փոխեց կյանքս: Ավելին՝ դեռ շարունակվում է այդ պրոցեսը, և ես հաճույքով հետևում եմ իմ ներսում կատարվող այդ հետաքրքիր փոփոխություններին։

Հասմիկ Զաքարյան

Վերելք Արարատ

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Դիմաց լեռ

Վերելք Կալասար լեռ

Երեք բազեների արահետ

Հավուց Թառ և Աղջոց վանք

Հին Խոտ․ Արշավ լքված գյուղերով

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Մեղրի / Լիճքի ջրվեժներ

Արամազդ լեռ

Արարատի մասին պատմությունները շատ են: Դրանք շատ են հատկապես այն մարդկանց շրջանում, ովքեր կամ բարձրացել են, կամ պլանավորում են բարձրանալ Արարատ: Հաճախ եմ լսում այդ պատմություններում, որ Արարատ բարձրանալը միշտ անհասանելի է թվացել: Սակայն ինձ համար Արարատը միշտ մոտ է եղել: Դեռ փոքրուց վստահություն եմ ունեցել, որ մի օր լինելու եմ գագաթին։ Փաստորեն այդ օրն օգոստոսի 22-ն էր, որն այսուհետ կարմիր օղակի մեջ է առնված իմ անձնական օրացույցում: Արարատին հասնելու ճանապարհը տարիների տևականություն ունի, բայց ֆիզիկապես սկսել եմ պատրաստվել մարտից, երբ  ArmGeo-ի հետ բարձրացանք Մոխրասար (2716 մ) և Պապաքիսար (2448 մ), ինչից հետո գրեթե ամեն շաբաթ արշավել եմ:

Վերելքի ընթացքը տվեց ու սովորեցրեց այն, ինչի կարիքն ունեի

Ի սկզբանե հստակ որոշում ունեի՝ որևէ կերպ չպատկերացնել վերելքն ու հետևել ընթացքին: Լավագույն միտքը չէ պատկերացնել այն, ինչի փորձառությունը դեռ չես ունեցել, ու պատկերացումներդ լինելու են կամ երևակայությանդ, կամ այլ մարդկանց պատմությունների արդյունքը։ Հետհայացք գցելով՝ վստահաբար կարող եմ ասել, որ ճիշտ որոշում էր: Ընթացքը տվեց ու սովորեցրեց այն, ինչի կարիքն ունեի: Վերելքն առասպելական էր, ինչպես Արարատը:

Արարատվածներ / Մարիանէ Աբրահամյան

Սարերն իրենց հետ նոր մարդկանց են բերում

Արշավներն ու քայլքն ինձ համար միշտ եղել են քաղաքային աղմուկից կտրվելու լավագույն ձևը: Դրանք միշտ օգնող ու ամոքող են: Սարերն ունեն ֆենոմենալ մոգականություն. ավելորդն իրենց վերցնելով, լցնում են բաց մնացած տեղերը: Ես շատ եմ սիրում մենակ արշավել: Լեռների հզորության մեջ բոլոր ծանր մտորումներս փոքրանում ու անէանում են: Հնարավորություն եմ ունենում լինել ու մնալ ինձ հետ ու չեմ ձանձրանում: Բավականին հետաքրքիր է անցնում, բայց սա իհարկե չի չեղարկում արահետներն ընկերների հետ կիսելու անփոխարինելիությունը: Հատկապես, որ հաճախ սարերն իրենց հետ նոր մարդկանց են բերում, ովքեր ճանապարհներ կիսելու արդյունքում դառնում են ընկերներ: 

Արշավներն ու լեռներն են եղել մեր ծանոթության հովանավորները

Մտերիմ մարդու՝ կողակցի հետ արշավելու զգացողությունները հետաքրքիր են ու նման չեն ընկերների հետ արշավելու զգացողություններին: Երբ ընկերներիս հետ եմ, ակամա շատ ավելի ուշադիր, զգոն ու խնամող եմ իրենց նկատմամբ: Կողակցի հետ ասես փոխվում են դիրքերն ու դերերը: Մեծապես կարողանում եմ ինձ թույլ տալ հենվել իր վրա:

Արարատվածներ / Մարիանէ Աբրահամյան

Բացի այդ, արշավական պրոցեսն ասես իր մեջ խտացրած ունենա ամենատարբեր իրավիճակները, որոնք կարող են պատահել: Իսկ քաղաքային կյանքում դրանց հետ առնչվելու համար կարող են պետք լինել տարիներ: Արշավներն ասես դրանց թրեիլերները լինեն: Չեմ կարող, իհարկե, չառանձնացնել այն, որ հենց արշավներն ու լեռներն են եղել մեր ծանոթության ու հարաբերությունների հովանավորները, ինչի համար անսահման շնորհակալ ենք Armgeo-ին:

Արարատի լուսաբացի սպասումով

Մինչ վերելքն Արարատն ասոցացնում էի փառահեղության, հայրենիքի, տան, կարոտի, ուժի, կորստի հետ: Վերելքից հետո այն ինձ համար ամոքման ու բժշկման մասին է դարձել:

Առաջին դժվարությունը երկրորդ ճամբարի անհարմարություններն էին՝ 4200 մետրի վրա: Դրանք գուցե այդքան չզգացվեին, եթե 3200 մետրի բազային ճամբարը չլիներ այդչափ հարմար ու ջերմ: Երկրորդը՝ վերելքի ժամանակ ճնշման ազդեցությունն էր, որը մեծապես զգացվեց 4800 մետրի վրա: Մյուսը եղանակն էր, որը ցավոք մեր կողմից չեղավ: Չտեսանք այն լուսաբացը, որին սպասում էինք: Փոխարենը քամի էր, կարկուտ, մառախուղ, որի պատճառով գագաթը բացարձակ չէր երևում: Դա շատ թևաթափ անող էր, մինչև անգամ միտք ու զգացողություն առաջացավ, որ Արարատից նեղացել եմ, բայց հաջորդ օրն անցավ:

Վերելքի մարդիկ

Մարդիկ էին օգնում, որ դժվարություններս հաղթահարեմ: Հաջողություն էր վերելքը կիսել հենց այն մարդկանց հետ, ում հետ անցա այդ ճանապարհը: Ուղեկցորդների հոգատարությունն ու պատրաստակամությունը որևէ չափման միավորով չափելի չի դառնա: 4800 մետրի վրա երբ վատ էի զգում, ինձ կյանքի բերեցին Անիի տաք ձեռքերը: Առհասարակ, եթե Անին տարածքում էր, ապա կարելի էր վստահ լինել, որ եթե ինչ-որ բան այն չլինի՝ Անին «կԱնի» հնարավոր ու անհնարին ամեն ինչ: Տիգրանը մեծ պատասխանատվությամբ  ուղեկցում էր մարդկանց, ովքեր մեծ դժվարությամբ էին քայլում: Դա իրեն չէր խանգարում միշտ կապի մեջ լինել ու իմանալ, թե ինչպես ենք մենք առջևում:

Դեռ մարտից հստակ գիտեի, որ Արարատ կգնամ միայն Հրաչի ուղեկցությամբ: Մինչ կսկսեինք բարձրանալ, Հրաչը հնչեցրեց մի բան, որը պտտվում էր մտքումս գրեթե ողջ ընթացքում. «Հիշե՛ք, ինչ էլ լինի լույսն անպայման բացվելու է»: Ու լույսը բացվեց Արարատից: Եվ վերջապես՝ իմ ամենակարևոր ուղեկցորդը, հենարանը, օգնողն ու աջակցողը, կողակիցը բոլոր իմաստներով՝ Հովհաննեսն էր:

Գլխումս պարբերբար պտտվում էր «Բինգյոլ»-ը: Սա հայրիկիս սիրելի երգերից է: Ձեռնափայտերը հենց ինքն է նվիրել, ու ամեն անգամ փայտերի վրա հենվելիս առաջանում էր զգացում, որ իր վրա եմ հենվում: 

Մենք ունենք մեզ և ունենք իրար

Արարատը մեզ տվեց նոր տպավորություններ, ծանոթություններ, փորձառություն, չկրկնվող, տարբեր էմոցիաներ ու էյֆորիկ զգացում: Տվեց ևս մեկ համատեղ երթուղի, առաջին 5000+ բարձրության գագաթ ու ևս մեկ անգամ ապացույց, որ յուրաքանչյուր իրավիճակում մենք ունենք ինքներս մեզ և ունենք իրար: “Individually, we are whole, together, we are more”…

Երազանքին հասնելու ճանապարհը բազմազան, բազմաշերտ ու բազմերանգ էր

Արարատն էմոցիաներով նկարագրելուց կարող եմ ասել այն ամենը, ինչը կբխի ուրախությունից. հիացմունք, հպարտություն, ոգեշնչում, հաճույք, կենսախնդություն ..․

Անմոռանալի էր այն պահը, երբ ևս մեկ քայլ դրեցինք ու արդեն գագաթին էինք: Մի քանի վայրկյան պետք եղավ գիտակցելու համար այդ փաստը: Դրան զուգահեռ հնարավոր եղավ ֆիքսել Հովհաննեսի հայացքը ու մեր երբևէ ունեցած ամենախիտ էմոցիաներով գրկախառնությունն ունենալ: 

Վանա լճի ալիքներն իրենց հետ տարան հոգնությունն ու էմոցիոնալ վայրիվերումները

Արարատի ճամփորդությունն իհարկե ամբողջապես պտտվում էր հենց Արարատի շուրջ: Գլխավոր հերոսն ինքն էր, բայց իր հետ հույզերի ու խառը մտքերի շատ խիտ հոսք բերեց նաև Անին: Քայլում էի ու պատկերացնում քաղաքը ոչ ավեր վիճակում: Փառահեղ է եղել յուրաքանչյուր վանքի ու բերդի ամեն կտորը: Ներսս տակնուվրա էր լինում, երբ տեսնում էի պատառիկները: Արդեն Բայազետում տարված էինք արշավական նախապատրաստմամբ: Ժամերն անցնում էին աննկատ ու շատ արագ: Գագաթից դեպի ճամբար իջնելիս՝ ասես չզգայի, որ ժամեր առաջ եղել եմ այնտեղ՝ վերևում: Օրերից մեկն էլ անցկացրել ենք Աղթամար կղզում, վայելել Վանա լիճն ու, երևի թե, միայն իրեն հատուկ, տաք երանգներով մայրամուտը: 

Վանա լճի ալիքներն իրենց հետ տարան հոգնությունն ու էմոցիոնալ վայրիվերումները՝ թեթևացնելով ոչ միայն մկանային լարվածությունը, այլև ներսինը: Վանա լճին հաջորդեց Արաքսը՝ Բարդողի ֆոնին, բայց մյուս էմոցիոնալ մեծ ալիքը եղավ Կարսում՝ Առաքելոց եկեղեցու մոտ: Այն գործող մզկիթ էր. չկարողացա ներս մտնել..․

Առանց Հովհաննեսի այս վերելքը պարզապես ուրիշ կլիներ՝ ոչ այն ինչ եղավ

Արդեն երկու շաբաթ է, ինչ վերադարձել ենք, բայց Արարատի հետ դեռ չենք հանդիպել: Հովհաննեսի հետ կատակում ենք, որ երևի ամաչում է եղանակային վարքի համար ու այդ պատճառով չի երևում:

Նեղացել էի Արարատից, որ թույլ չտվեց վայելենք իր գագաթը, տեսնենք Սիսը, ու ավելի սահուն հասնենք իրեն: Երբ արդեն իջնում էինք, հնչեցրել էի մի միտք, որ էլ չեմ գնա իր մոտ, բայց հերիք էր վերադառնալ 3200 մետրի բազային ճամբար, քնել, մաքրել հոգնությունը, երբ կրկին փոխեցի միտքս: Արդեն լուսադեմին՝ մտքում հավաքելով նախորդ օրվա կատարվածը, Արարատի կողմից վատ եղանակն ընկալեցի ոչ թե մեզ չընդունել, այլ այդպիսով ևս մեկ անգամ մեզ իր մոտ կանչել:

Արարատվածներ / Մարիանէ Աբրահամյան

Կվերադառնանք Արարատ տարիներ անց, գուցե ավելի մեծ թիմով: Հաջորդ համատեղ 5000+ լեռը դեռ քննարկումների ու ակտիվ խմորումների փուլում է:

Արարատվածներն ասում են, որ կյանքը փոխվում է 5165-ով: Երբ մտածում եմ այդ մասին ժպիտ է առաջանում ու այդ արտահայտության հեղինակին ուղղված անսահման շնորհակալանք:

Մարիանէ Աբրահամյան

Վերելք Արարատ

Առաջիկա արշավներ

Վերելք Դիմաց լեռ

Վերելք Կալասար լեռ

Երեք բազեների արահետ

Հավուց Թառ և Աղջոց վանք

Հին Խոտ․ Արշավ լքված գյուղերով

Արշավ Ծաղկաշատից Սանահին

Արշավ դեպի Խոսրովի արգելոցի ջրվեժներ

Մեղրի / Լիճքի ջրվեժներ

Արամազդ լեռ